صدقه

صدقه

درس اخلاق حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامت برکاته)

متن حديث: يَا عَلىُّ ثَلاَثٌ ثَوابَهُنَّ فِى الدُّنيَا وَالاْخِرَةِ: اَلْحَجُّ يَنْفي الْفَقْرَ، وَالصَّدَقَةُ تَدْفَعُ الْبَلِيَّةَ وَصِلَةُ الرَّحِمِ تَزِيدُ فِى الْعُمْرِ. يَا عَلىُّ: اَلصَّدَقةُ، تَرُدُّ الْقَضَاءَ الَّذى قَدْ أَبْرَمُ اِبْراماً. ترجمه: اى على، پاداش سه كار، هم در دنيا داده مى شود و هم در آخرت: حج فقر را بر طرف مى كند، صدقه بلا را مى گرداند و صله رحم عمر را مى افزايد. اى على، صدقه دادن بر مى گرداند قضاى الهى را ولو اين كه خيلى سخت و محكم باشد. شرح حديث: در اين حديث شريف حضرت رسول(صلى الله عليه وآله) سفارشاتى درباره صدقه به امام على(عليه السلام) فرموده اند، در اين جا درباره يكى از روشهاى دادن صدقه به مستمندان و محرومان اشاره اى داشته باشيم: صدقه پنهان براى خدا: در قرآن كريم سوره بقره آيه 271 در اين باره چنين مى خوانيم، «اگر صدقات را آشكارا بدهيد، عملى خوب انجام يافته است و اگر آن را در پنهان به فقرا برسانيد براى شما از جهت معنوى بهتر است، چه اين كه صدقه موجب مى شود كه خداوند قسمتى از گناهان شما را ببخشد و از نامه عملتان محو نمايد كه او از تمام كارهاى شما آگاه است». در تفسير برهان(1) در ذيل اين آيه شريفه روايتى از امام باقر(عليه السلام) آورده كه در تفسير جمله اوّل آيه كه صدقه آشكار را خوب و پسنديده خوانده است فرمود: «مراد زكات واجب است» و در جمله دوّم كه صدقه پنهان را براى صدقه دهندگان شايسته و نيكوتر دانسته فرموده: «مقصود صدقه مستحب است». امام صادق(عليه السلام) فرموده: چيزى را كه خداوند بر مكلّف واجب نموده است اگر آن را به طور آشكار انجام دهد بهتر از پنهان است و چيزى را كه به طور مستحب قرار داده پنهانش به از آشكار است. سپس فرمود: اگر مردى زكات واجب خود را به دوش بگيرد و علنى بين صاحبان حق تقسيم نمايد عملى بسيار خوب و پسنديده انجام داده است. و از همه صدقات بهتر صدقه جاريه است; براى درك بهتر مسأله صدقات جاريه به اين دو داستان تاريخى توجّه فرماييد. صدقه براى درگذشتگان: يكى از سربازان اسلام به نام سعد با ديگر نفرات در معيّت رسول گرامى(صلى الله عليه وآله)از مدينه خارج شده و به جبهه جنگ رفت، در آن موقع مادرش بيمار بود و در غياب فرزند از دنيا رفت. سعد به مادر علاقه بسيار داشت و در مراجعت كه از مرگش آگاه شد، سخت متأثّر گرديد. حضور پيامبر(صلى الله عليه وآله) آمد عرض كرد، مى خواستم پيش از سفر براى مادرم صدقه اى بدهم موفّق نشدم اينك كه از دنيا رفته اگر به نيّت وى صدقه اى بدهم براى او نفعى خواهد داشت؟ حضرت فرمود: بلى، گفت: چه صدقه اى بدهم كه بهتر باشد؟ فرمود: در اين مسافرت ديدى كه سربازان بين راه در مضيقه آب بودند، اگر قدرت دارى در اين مسير چاهى حفر كن تا كاروانهايى كه رفت و آمد مى كنند، از آن چاه آب بردارند و براى مادرت صدقه جاريه باشد. او به دستور پيامبر چاهى را به نيّت مادرش حفر نمود و نامش را «بئرامّ سعد» گذارد و در دسترس عموم قرار داد. رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: اِذَا مَاتَ الاِْنسانُ اِنْقَطَعَ عَمَلُهُ اِلاّ مِنْ ثَلث: عِلْم يُنْتَفَعُ بِهِ اَوْ صَدَقَة تَجْدى لَهُ اَوْ وَلَد صالح يَدْعُوا لَهُ.(2) وقتى انسان مى ميرد عمل او منقطع مى گردد و چيزى بر كارهاى خويش افزوده نمى شود مگر از سه راه: اوّل آن كه از وى علمى به جاى مانده باشد كه از آن نفعى برده شود، دوّم: صدقه اى براى او به نيّت او به جريان افتد. سوّم: از وى فرزند صالحى بماند كه درباره اش دعا كند. صدقات جاريه (فرزند صالح والدين) فرزند صالح همانند صدقات جارى براى والدين در عالم برزخ موجب اجر است. گاهى فرزند صالح براى پدر و مادر خويش استغفار مى كند و خداوند هم در برزخ آنان را مشمول عفو و رحمت خود قرار مى دهد و گاهى فرزند بدون آن كه در ياد پدر و مادر باشد و چون انجام آن كار خوب، محصول تربيت صحيح والدين بوده خداوند در برزخ آنان را از عمل خير فرزندشان برخوردار مى سازد و به عذابشان خاتمه مى دهد. عن النبى(صلى الله عليه وآله) قال: مَرَّ عيِسى بْنُ مَرْيَمُ(عليه السلام) بِقَبْر يُعَذِّبُ صَاحِبُهُ ثُمَّ مَرَّ بِهِ مِنْ قَابِل فَاِذا هُوَ لَيْسَ يُعَذِّبُ فَقَالَ: يَا رَبِّ مَرَرْتُ بِهذا الْقَبر عَامَ اَوَّل فَكَانَ صَاحِبُهُ يُعَذَّبُ ثمَّ مررتُ بِهِ العَامَ فَاِذا هُوَ لَيْسَ يُعَذَّبُ فَأَوْحَى اللهُ عز وَجَلَّ اِلَيْهِ يَا روحَ اللهِ اِنَّ اَدْرَكَ لَهُ وَلَدٌ صَالِحٌ فَاَصْلَحَ طَريِقاً وَآوى يتيماً فَغَفَرْتُ لَهُ بما فَعَلَ اِبْنُه.(3) رسول اكرم(صلى الله عليه وآله) فرمود: حضرت مسيح بر قبرى گذر كرد كه صاحب آن مُعَذّب بود، سال بعد از كنار همان قبر گذشت و صاحب قبر را معذّب نيافت، از پيشگاه الهى درخواست نمود كه او را از علّت تغيير وضع آگاه سازد. خداوند به حضرت مسيح وحى فرستاد كه صاحШ قبر، فرزند صالحى از خود به جاى گذارده بود او دراين فȧصله بالغ شد و به دو كار خير دست زد يكى آن كه راهى را براى عبور مردم اصلاح نموده و ديگر اين كه يتيمى را مسكن و مأوى داد و من گناه اين پدر را به احترام عمل ɁرزنЯ نيكوكاбش بخشيدم. پی نوشتها: 1- تفسير نمونه، ج 1، ص 256. 2- بحار، جلد اوّل، ص 76. 3- بحار، ج 3، ص 153. پایگاه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامت برکاته)