ریا و اخلاص

ریا و اخلاص

برخی انگیزه ها عبادت را به طور کلی فاسد و باطل کرده و نه تنها باعث می شود آن عبادت هیچ اثر مثبتی نداشته باشد ، که موجب سقوط انسان نیز می گردد . « ریا » یکی از مهم ترین و رایج ترین موانع تاثیر اعمال عبادی است . « ریا » یعنی خود نمایی و خود را به دیگران نشان دادن ؛ عمل را به این انگیزه انجام دادن که دیگران ببینند و تعریف و تمجید کنند و او از تعریف و تمجید آنان لذت ببرد و خوشحال شود . انسانی که عبادتش را با این نیت انجام می دهد ، هنگام عمل همه ی حواس و فکر و ذکرش این است که طوری رفتار کند که دیگران بپسندند و اصلا توجه به این ندارد که آیا خدا هم عمل او را می پسندد یا خیر ! قرآن کریم در خصوص ریای در نماز دو آیه دارد : در یک جا می فرماید : فویل للمصلین * الذین هم عن صلاتهم ساهون * الذینهم یراؤن ؛(1) پس وای بر نماز گزارانی که از نمازشان غافل اند ؛ آنان که ریا می کنند . در آیه ای دیگر می فرماید : ان المنافقین یخادعون الله و هو خادعهم و اذا قاموا الی الصلاه قاموا کسالی یراؤن الناس و لا یذکرون الله الا قلیلا ؛(2) منافقان با خدا نیرنگ می کنند ، و حال آن که او با آنان نیرنگ خواهد کرد ؛ و چون به نماز ایستند با کسالت برخیزند . با مردم ریا می کنند و خدا را جز اندکی یاد نمی کنند . این نماز نه تنها برای آنان فایده ای ندارد که عذابشان را بیش تر می کند . نقطه مقابل ریا « اخلاص » است . اخلاص این است که انسان عمل را فقط به قصد انجام فرمان الهی و جلب رضایت خداوند انجام دهد و غیر از این ، هیچ قصد و نیت دیگری همراه عمل او نباشد . نمی خواهد خود و عملش را به دیگران نشان بدهد تا آن ها از او تعریف و تمجید کنند ، بلکه فقط خدا را در نظر دارد . البته ممکن است عملش در حضور دیگران باشد ، اما قصدش این نیست که آن ها ببینند . اگر انسان قصد خود را خالص کند و عمل را فقط برای خدا انجام دهد ، در برخی موارد حتی انجام دادن آن در حضور دیگران ، امری مستحب و خود عبادتی دیگر است . قرآن در مورد انفاق می فرماید : قل لعبادی الذین آمنوا یقیموا الصلاه و ینفقوا مما رزقناهم سرا و علانیه ؛(3) به آن بندگانم که ایمان آورده اند بگو : « نماز را برپا دارند و از آن چه به ایشان روزی داده ایم ، پنهان و آشکار انفاق کنند . » در مورد پنهان کردن انفاق و این که دیگران از انفاق باخبر نشوند ، روایات متعددی وارد شده است . در روایتی آمده که خدا دوست دارد وقتی کسی انفاق می کند ، دست چپش از این امر باخبر نشود ! این گونه روایات برای تاکید بر نهایت پوشش و پنهان کاری در انفاق است . اما با این حال ، گاه انفاق علنی مطلوب است . از این رو قرآن و روایات هم به انفاق مخفیانه و سری و هم به انفاق علنی و آشکار دستور داده اند . انفاق علنی برای تبلیغ و ترویج این کار نیک انجام می گیرد ؛ یعنی ما برای آن که دیگران هم الگو بگیرند و به این کار خیر تشویق شوند ، انفاق را در پیش چشم آن ها انجام می دهیم . البته در چنین مواردی انسان باید بسیار مراقب باشد که ریا و خودنمایی در عملش راه پیدا نکند . بین انفاق به منظور یادگیری دیگران ، تا انفاق برای تجلیل آن ها ، مرزی بسیار باریک است که اگر دقت نشود انفاق ریایی می گردد . از این رو ، ما در این مسأله باید بسیار حساس باشیم و کاملا دقت کنیم . نکند عمری بر این تصور باشیم و دلمان خوش باشد که نمازهای خوبی خوانده ایم ، اما وقتی پرونده را باز می کنند و حساب را می رسند ، بگویند این نماز ها را برای مردم خوانده اید ، مزدش را از همان ها بگیرید ! در روایتی در مورد مخفی بودن ریا این چنین آمده است که ریا گاه آن چنان مخفی و نامحسوس است که حتی فرشتگان نیز متوجه آن نمی شوند و فقط خود خدای تعالی ، ریایی بودن آن را تشخیص می دهد . اعمالی که ما انجام می دهیم ، باید از چند پست بازرسی رد شود تا به درجه قبولی برسد . در این روایت می فرماید : عملی را بنده ای انجام می دهد . این عمل بالا می رود تا به آسمان اول می رسد. فرشتگان آسمان اول که مأمور بازرسی اعمال هستند ، این عمل را بررسی کرده و مشکلی در آن نمی بینند و از این رو مهر قبولی بر آن می زنند . سپس عمل بالا می رود تا به آسمان دوم می رسد . فرشتگان آسمان دوم نیز اشکالی در عمل پیدا نمی کنند و از این رو آنان نیز به عمل نمره قبولی می دهند . به همین ترتیب این عمل آسمان های سوم و چهارم و ... تا آسمان هفتم را پشت سر می گذارد و با وجود این که هفت بار و هر بار دقیق تر از قبل مورد بازرسی مأموران الهی و فرشتگان قرار می گیرد ، کوچک ترین نشانه ای از فساد و خرابی در آن تشخیص داده نمی شود و در همه مراحل نمره قبولی دریافت می دارد . اما هنگامی که این عمل در نهایت به پیشگاه الهی عرضه می شود ، خدای تعالی می فرماید آن را برای غیر من انجام داده است ، لعنت من بر او باد ! به هرحال روایات فراوانی از این دست داریم که می ترسم نقل آن ها موجب یأس شود . باز هم تأکید می کنم که اگر انسان دقت و وسواس کافی به خرج ندهد ، بیم آن می رود که گرفتار « ریا » گردد . پی نوشتها: 1)سوره ماعون، آیات 4-6 2) سوره نساء، آیه 142 3) سوره ابراهیم، آیه 31 کتاب عروج تا بی نهایت ، ص 33 تا 35