پزشکی هستهای
پزشکی هستهای (به انگلیسی: Nuclear Medicine) شاخهای از فیزیک پزشکیو پرتونگاری مولکولی، است که از خواص هستهای مواد (مثل رادیوایزوتوپها) برای تشخیص و درمان بیماریها استفاده میکند. داروسازی هستهای نیز به این شاخه از علوم پایهٔ پزشکی کمک میکند.
ویژگی پزشکی هستهای در این است که توانایی ارایه دادن اطلاعات تصویری از فرایندها و عملکردهای متابولیکی بدن را دارد در صورتیکه دیگر مدالیتههای تصویر برداریهای پزشکی همانند مقطعنگاری رایانهای و امآرآی عموماً اطلاعات ساختاری و آناتومیکال تولید میکنند.
پرکاربردترین رادیوایزوتوپ در پزشکی هستهای تکنیتیوم-۹۹m است. و از مدالیتههای پر استفاده در پزشکی هستهای میتوان مقطعنگاری با نشر پوزیترون و مقطعنگاری رایانهای تکفوتونی (به انگلیسی: SPECT) را نام برد. در حالت تلفیقی (به انگلیسی: hybrid) نیز سیستمهای پت-سیتی و اسپکت-سیتی بسیار پر مصرفند.
پیشینه
یک متخصص در حال کار با یک سینتیگرام در سال ۱۹۷۵ در آلمان.
نخستین آزمایش استفاده از تزریق رادیوایزوتوپ در تصویربرداری از یک انسان، توسط هرمان ال بلومگارت و سوما وایساز دانشگاه هاروارد انجام گرفت. این آزمایش در سال ۱۹۲۷ و بهکمک یک اتاقک ابری و رادون انجام گرفت.
هل انگر در سال ۱۹۵۸ دوربین انگر را در دانشگاه برکلی ابداع کرد. همچنین استفاده از رادیوایزوتوپتکنیتیوم-۹۹m در ۱۹۶۴ توسط تیم متشکل از پل هارپر و نیز رابرت بک از دانشگاه شیکاگو[۶] باعث ایجاد نقطه عطفی در تاریخ فیزیک پزشکی و پزشکی هستهای گردید.
در ایران
استفاده از مواد پرتوزا در پزشکی در ایران با سنجش مقدار یُد رادیواکتیو در سال ١٣٣٩ به وسیله یک شمارشگر گایگر در آزمایشگاه پیمان مرکزی دانشکده علوم پزشکی تهران آغاز گردید. در این راستا، یک کارشناس بریتانیایی به نام Malcolm Cuthbert Nokes سهم بزرگی در پیشرفت کار پزشکی هستهای در ایران ایفا کرد. با یاری وی، دکتر نظام مافی برای اولین بار در سال ۱۳۴۰ با یک پویشگر تیروئید، تحقیقاتی را به انجام رسانید و پایههای پزشکی هستهای را در ایران بنا نهاد] در سال ١٣۴۶، مرکز پزشکی هستهای و تحقیقات غدد مترشحه داخلی دانشگاه تهران تاسیس شد که در واقع اولین و قدیمی ترین مرکز پزشکی هستهای کشور محسوب میشود. امکانات این بخش در آن زمان در حد یک دستگاه دوربین انگر بود که تدریجاً مجهزتر گردید
در این میان، از زمان تاسیس، سازمان انرژی اتمی ایران وظیفه تامین پرتوداروهای مورد نیاز برای درمان بیماران را بر عهده داشتهاست.
از متخصصین ایرانی فعال در خارج از ایران که نقش بسزایی در پیشرفت پزشکی هستهای داشتند میتوان به عباس علوی اشاره کرد که در دهه ۱۹۷۰ میلادی شاگرد و یکی از اعضای تیم دیوید کوهل بود که نامش در ابداع سیستمهای اسپکت بههمراه وی دیده میشود.جامعه پزشکی هستهای آمریکا همچنین بخاطر خدمات علمی وی گسترش در سیستمهای پت اسکن، در سال ۲۰۰۴ به وی یکی از بالاترین جوایز خود که جایزهٔ دِهِوِسی برای پیشبرد برجستهٔ پزشکی هستهای است[پانویس ۶] را اهدا کرد.[۱۳]
روشهای تصویربرداری در پزشکی هستهای
- اسکن استخوان: تزریق موادی پرتوزا، تجمع آن در مغز استخوان، و تصویربرداری و تشخیص آن توسط یکی از روشهای تصویربرداری (تصویر زیر را ببینید). تومورها را لذا میتوان با جذب نسبی بیشتر ماده رادیواکتیو مشاهده کرد و تمیز داد.
- اسکن مغزی: تزریق موادی پرتوزا، عبور آن از سد خونی مغز، تجمع آن در آسیبدیدگیهای مغزی (مثل تومورها)، و تصویربرداری و تشخیص آن توسط یکی از روشهای تصویربرداری
