و فرمود که: «از جمله بزرگ داشتن خدا و شناختن حق او آن است که: درد خود راشکایت نکنى.و مصیبتخود را ذکر ننمایى(محجة البیضاء، ج 7، ص 127.و احیاء العلوم، ج 4، ص 63 و 64)
دل را اگر زدرد به جان آورد کسى بهتر که درد دل به زبان آورد کسى
حضرت داود - علیه السلام - مناجات کرد که: «پروردگارا چیست جزاى آنکه صبربر مصائب نماید به جهتخشنودى تو؟ خطاب رسید که: او را جامه امان در پوشانم وهرگز آن جامه را از او نستانم (محجة البیضاء، ج 7، ص 127.و احیاء العلوم، ج 4، ص 63(ن یز آن حضرت فرمود که: «صبر، گنجى است از گنجهاى بهشت. (محجة البیضاء، ج 7، ص 107.و احیاء العلوم، ج 4، ص 54)
فرمود: «بالاترین اعمال، چیزى است که: بر نفسها دشوار باشد. (محجة البیضاء، ج 7، ص 107.و احیاء العلوم، ج 4، ص 54)
فرمود: «نسبت صبر به ایمان، مثل نسبتسر استبه بدن.و کسى را که سر نباشدبدن نیست، و همچنین کسى را که صبر نیست ایمان نیست. (نهج البلاغه فیض الاسلام، حکمت 79)
مروى است که: «روزى آن حضرت بر طایفه انصار وارد شد پس فرمود: «آیا شمامؤمنانید؟ همه ساکتشدند.مردى گفت: بلى یا رسول الله.حضرت فرمود که: چیستعلامت ایمان شما؟ گفتند که: در حالت نعمت، شکر خدا را به جا مىآوریم و در هنگامبلا و مصیبت صبر پیشه مىسازیم.و آنچه قضاى پروردگار استبه آن راضى هستیم .حضرت فرمود: به خداى کعبه قسم که مؤمنان هستید. (احیاء العلوم، ج 4، ص 54.و محجة البیضاء، ج 7، ص 107)
نیز از آن سرور مروى است که: «هیچ بندهاى هرگز جرعهاى ننوشید که دوستترباشد نزد خدا از جرعه غیط و غضبى که آن را فرو برد و به حلم بدل نماید.و جرعهمصیبتى که به او برسد در آن صبر کند.و هیچ قطره خونى بر زمین نریخت که در نزدخدا دوستتر باشد از قطره خونى که در راه خدا ریخته شود.و قطره اشکى که درسیاهى شب از چشم بنده بریزد.و در هنگامى که در سجده باشد و به غیر از خدادیگرى او را نبیند.و هیچ بنده گامى برنداشت که دوستتر باشد نزد خدا از گامى کهکسى براى نماز فریضه بردارد.و گامى که به آن صله رحم به جا آورد. (جامع السعادات، ج 3، ص 287)
حضرت عیسى به حواریین فرمود: «به درستى که شما نمىرسید به آنچه دوستدارید مگر به اینکه صبر کنید بر آنچه آن را کراهت دارید. (محجة البیضاء، ج 7، ص 108.و احیاء العلوم، ج 4، ص 54)
حضرت پیغمبر - صلى الله علیه و آله - فرمود که: «هیچ بنده مؤمنى نیست که: مصیبتى به او برسد پس بگوید همچنان که خدا آن را فرموده است که: الذین اذا اصابتهم مصیبة قالوا انا لله و انا الیه راجعون (سوره بقره، آیه 156)
اللهم اجرنى فى مصیبتى واعقبنى خیرا منها» مگر اینکه: خدا اجر مصیبتبه او مىدهد.و بهتر از آنچه از او فوتشده عوض به او کرامت مىفرماید. (جامع السعادات، ج 3، ص 288(
نیز از آن حضرت مروى است که: «خداى - عز و جل - فرمود که: هرگاه متوجه سازمبه بنده خود مصیبتى و بلایى در بدن او یا مال او یا فرزند او پس او صبر جمیل نماید، مناز او شرم مىکنم که در روز قیامت ترازویى به جهت او نصب بکنم، یا نامه عمل او رابگشایم. (جامع السعادات، ج 3، ص 288)
همچنین آن حضرت فرمود که: «صبر به سه قسم است: صبر در وقت مصیبت.و صبر بر مشقت عبادت.و صبر کردن از معصیت.
پس هر که بر مصیبتى صبر کند خداوند - احد - سیصد درجه از براى او مىنویسد،که از هر درجه تا درجه دیگر مثل آسمان باشد. و هر که صبر کند بر طاعت، خداى - تعالى - ششصد درجه از براى او مىنویسد که:
ما بین هر درجه تا درجه دیگرى به قدرى باشد که از شکمهاى زمین تا عرش الهى است.
و هر که صبر کند و خود را نگاهدارد از معصیتى، خداى - تعالى - از براى اونهصد درجه مىنویسد که فاصله میان هر درجه به قدر فاصله میان شکم زمین تا منتهاىعرش الهى بوده باشد (کافى، ج 2، ص 91، ح 15)
نیز آن حضرت فرمود که: «زود باشد بر مردمان، زمانى بیاید که کسى به پادشاهىنرسد مگر به کشتن و ستم کردن.و به غنا و ثروت نرسد مگر به بخل و غصب مال.ودوستى مردم حاصل نشود مگر به بیرون آمدن از دین و متابعت هوا و هوس.پس هرکه آن زمان را دریابد پس صبر کند بر فقر، با وجود آنکه قادر باشد بر تحصیل مال.وصبر کند بر دشمنى مردم، با وجود آنکه تواند بر وجه غیر صحیح تحصیل محبت ایشانکند.و صبر کند بر ذلت، با وجود اینکه به هر نوع باشد تواند عزت را کسب کند.خداى - تعالى - به او کرامت مىفرماید ثواب پنجاه صدیق از کسانى که تصدیق مرا نمودهاند. ( کافى، ج 2، ص 91، ح 12.)
از حضرت امام جعفر صادق - علیه السلام - مروى است که: «چون بنده مؤمنداخل قبر شود نمازهاى او بر طرف راست اوست.و زکوة بر طرف چپ.و عمل نیک اوسایه بر او مىافکند.و صبر، در کنارى قرار مىگیرد.و چون دو ملکى که موکل سؤالاندبر او داخل مىشوند، صبر، به نماز و زکوة و عمل بد او مىگوید: متوجه صاحب خودباشید و او را دریابید.پس اگر شما عاجز شوید من او را دریابم (کافى، ج 2، ص 90، ح 8)
فرمود که: «چون روز قیامتشود طایفهاى از مردم برخیزند و حلقه بر دربهشت زنند.به ایشان گفته شود که: شما کیستید؟ گویند: ما اهل صبریم.خطاب رسد که: بر چه صبر کردید؟ گویند: صبر مىکردیم بر طاعتخدا.و کناره مىکردیم از معصیتخدا. پس حق - سبحانه و تعالى - فرماید: راست گفتند، ایشان را داخل بهشت کنید ( جامع السعادات، ج 3، ص 292)
نیز آن حضرت فرمود که: «هر یک از مؤمنین که به بلایى مبتلا مىشوند بر آن صبر کند، از براى او مثل اجر هزار شهید خواهد بود. (کافى، ج 2، ص 92، ح 17)
فرمود که: «حق - تعالى - جمعى را نعمت عطا فرمود پس شکر آن را نکردند آننعمتبر ایشان و بال شد.و جمعى را مبتلا به مصائب و بلاها ساخت پس صبر کردند وآن مصیبت از براى ایشان نعمت گردید (کافى، ج 2، ص 92، ح 18 ) و فرمود که: «هر که مهیا نساخت صبر را از براى حوادث روزگار، عاجز و پریشانمىگردد (کافى، ج 2، ص 93، ح 24)
همچنین آن حضرت فرمود که: «هر که صبر کرد، صبر او در زمانى اندک است.وهر که جزع نمود جزع او نیز در زمانى کم است. - یعنى: هر دو به زودى سر مىآیند - پس بر تو باد صبر در جمیع امور، به درستى که: خداى - تعالى - محمد - صلى الله علیهو آله - را مبعوث کرد، پس امر فرمود او را به صبر و مدارا و به او فرمود: «فاصبر علىما یقولون و اهجرهم هجرا جمیلا( کافى، ج 2، ص 88، ح 3)
حضرت امام موسى کاظم - علیه السلام - به بعضى از اصحاب خود فرمود که: «اگرصبر کنى صرفه مىبرى.و اگر صبر نکنى خدا مقدرات خود خواهد کرد خواه تو راضىباشى یا نه (کافى، ج 2، ص 90، ح 10)
اخبار و احادیث در فضیلت صبر، بىحد و نهایت است.و به این جهتبود کهزمره انبیاء مرسلین و اولیاء مقربین و مشایخ و اکابر دین پیوسته جرعه مصیبت و بلا رامىکشیدند و بر آنها صبر مىنمودند.و طالب بلا بودند که بر آن صبر نمایند.
حتى اینکه: «یکى از بزرگان را پسرى مریض شد، به نزد وى آمد و گفت: اى فرزند اگر بمیرى و در ترازوى اعمال من باشى دوستتر دارم که من در ترازوى اعمال توباشم. یعنى: من بر مصیبت تو صبر کنم دوستتر دارم که تو بر مصیبت من صبر کنى.
گفت: اى پدر آنچنان که تو مىخواهى باشم در نزد من محبوبتر است از اینکه خودمىخواهم باشم» (معراج السعاده، ص235-241)
نتیجه
صبر در لغت به معناى حبس و بازداشتن است. هر گاه کسى خویشتن را از فعلى اختیارى باز دارد صبر کرده است. علمای علم اخلاق هر کدام معنا و تعریفی از صبر بیان داشته اند. صبر را در معناى عام آن مىتوان این گونه تعریف کرد: باز داشتن خود را از عملى که مانع رسیدن به هدف و یا موجب تأخیر در رسیدن به هدف مىشود.
علماى علم اخلاق، صبر را به سه دسته تقسیم مى کنند: صبر بر اطاعت; یعنى شکیبایى در برابر مشکلاتى که در راه اطاعت وجود دارد. صبر بر معصیت; یعنى ایستادگى در برابر انگیزه هاى نیرومند و محرک گناه. صبر بر مصیبت; یعنى پایدارى در برابر حوادث تلخ و ناگوار و عدم برخورد انفعالى و ترک جزع و فزع.
این تقسیم نیز بر اساس انواع چیزهایى است که باید در برابر آنها مقاومت کرد. اگر دوست داشتن چیزى، مستلزم فعلى باشد که رابطه انسان با خداوند را تضعیف مىکند، باید در برابر آن امر دوست داشتنى مقاومت کرد. همین طور اگر پدید آمدن امرى ناخوشایند، مستلزم عملى خلاف کمال انسان و تقرب به خداوند باشد باید در برابر آن امر ناخوشایند مقاومت نمود. چه بسا که مقاومت در برابر دوست داشتنىها، دشوارتر از مقاومت در برابر مکروهات باشد.
در تعداد زیادی از آیات قرآن کریم کلمه صبر و مشتقات آن آمده است که برای بیان نکات مختلف در مورد صبر می باشد که در این جا تعدادی از این آیات آورده شده است.
به گفته بعضى از علماى اخلاق، روایاتى که درباره فضیلت صبر و شکیبایى از معصومین(علیهم السلام) به ما رسیده، بیش از آن است که به شمارش در آید. و در برخى از کتب که درباره صبر تألیف یافته، نزدیک به 900 حدیث از پیغمبر اکرم (صلى الله علیه وآله) و ائمه معصومین(علیهم السلام) در این باره آمده است.
حضرت ایوب که پیغمبر خدا بود چندین سال به انواع بلاها مبتلا شد و در برابر تمام آن بلاها صبر نمود .
عجله و شتاب به معنى اقدام کردن به کارها، قبل از این که زمینه ها و مقدمات لازم آن کار فراهم شود، از صفات رذیله شمرده شده و «صبر» و بردبارى که نقطه مقابل آن است از فضایل اخلاقى بشمار مى آید. داستانهاى انبیا و سرگذشت رهبران بزرگ جامعه انسانى، زیانهاى عجله و ثمرات شیرین صبر و بردبارى را آشکار مى کند.
براى صبر آثار فراوان دنیوى و اخروى مى توان برشمرد. بعضى از عالمان اخلاق صبر را دروازه ورود به مقام رضایت به مقدّرات الهى و مقام رضا را باب رسیدن به وادى محبت پروردگار دانسته اند. بنابراین از آثار مهم صبر در همین دنیا مى توان از دستیابى به مقام «رضا» و «محبت» نام برد. آثار صبر بسیار زیاد است. آشکارترین اثر صبر، نتیجهاى است که تجربه گواه آن است. همه انسانها را به تجربه دریافتهاند که صبر و ظفر قرین هم هستند. امیرالمؤمنین(ع) در این باره مىفرمایند: لا یعدم الصبور الظفر و ان طال به الزمان؛ (نهجالبلاغه، کلمات قصار، 153) انسان شکیبا پیروزى را از دست نمىدهد اگر چه زمانى طولانى بر او بگذرد.
با توجه به مطالب بیان شده به خوبی می توان در یافت که یکی از بهترین راه های در ست زندگی کردن و به موفقیت رسیدن و در نهاییت عاقبت به خیر شدن صبر می باشد.
فهرست منابع
کتاب
*قرآن کریم
* نهج البلاغه
1.امام صادق علیه السلام، جعفر بن محمد، مصباح الشریعة، موسسه الاعلمی للطبوعات، بی جا، 1400ق
2. ابن منظور،لسان العرب،جلد4، نشر ادب، قم، ۱۴۰5 ق
3. انصاریان، حسین، زیباییهای اخلاق،موسسه علمی و تحقیقاتی دارالعرفان،قم
4. اصفهانی، احمدبن ابی تراب،مجمع الانوار ، ترجمة عیون اخبارالرضاعلیه السلام ، جلد 2، قم
5. بروجردی، محمد حسین، جامع الاحادیث الشیعه، جلد 14، دار الحدیث، قم، 1344
6. البحرانى ، السید هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن،آفتاب، تهران
7. تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم،دفتر تبلیغات، قم، 1366
8. جوهرى، ابو نصر اسماعیل بن حماد، صحاح اللغة،ج 2، ایران
9.خوانساری اصفهانی،جمال الدین محمد، شرح غررالحکم،سید هاشم رسولی محلاتی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی ، 1387
10. دهخدا، على اکبر،لغت نامه ، دانشگاه تهران، تهران، 1342
11. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، مفردات، دار العلم الدار الشامیه، بیروت، 1412ق
12. زبیدى، تاج العروس من جواهر القاموس ، ج7، موافق للمطبوع، بیروت
13. شبر، سید عبدالله، اخلاق، محمدرضا جباران،هجرت،قم، 1381
14. شهید ثانى رحمه الله علیه ،تسلیة العباد در ترجمه مسکن الفواد ، اسماعیل مجدالادباخراسانى، هجرت،قم، 1374
15. طباطبایى السید محمد حسین ، المیزان ، سید محمد باقر موسوی همدانی، ج 11، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، 1374
16. طریحى، فخر الدین، مجمع البحرین،ج 2، مرتضوی، 1375
17.غزالی،ابو حامد محمد، احیاء العلوم، ج 4،موید محمد جاجرمی، انتشارات علمی فرهنگی، تهران
18.فراهیدی ، خلیل بن احمد ،کتاب العین، ج7، هجرت، قم، 1410ق
19. فتحعلی خانی، محمد، آموزههاى بنیادین علم اخلاق1، کتاب های اسلامی اینترنتی
. فیض کاشانی، محجة البیضاء، جلد 7، لطیف راشدی، امیرکبیر، شرکت چاپ و نشر بین الملل، تهران، 1386
20. کلینی، محمد، اصول کافى، جلد 2، دارالکتب الاسلامیه، تهران،
21. مجلسی، محمد باقر،بحار الانوار، جلد68، الوفاء، بیروت، 1404ق
22. محمدی ریشهری،محمد، میزان الحکمه، جلد 2،دارالحدیث، قم، بی تا
23. مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن 2، مدرسه امام علی بن ابیطالب (ع) ،قم،1387
24. مهیار، رضا، فرهنگ أبجدی عربی-فارسی،بی جا، بی تا
25. متقی هندی ، علاء الدین علی بن حسام، کنز العمال فی سنن الأقوال والأفعال ، ج 3،قم
26. نراقى، محمدمهدى، جامع السعادات، ج3،قم
27. نراقى، عالم ربانى ملا احمد، معراج السعاده،قم
نرم افزار
1. کتاب های اسلامی اینترنتی
2. جامع تفاسیر نور2
3. جامع الاحادیث نور2
