ایران

از صفویه تا قاجار

در پایان دوره‌ی ایلخانان، تیمور لنگ، از نوادگان چنگیزخان، به ایران یورش آورد و كشتار تازه‌ای در ایران به راه انداخت. او و فرزندانش ۱۳۵ سال بر ایران و شمال هند فرمان راندند پس از تیموریان، تركمن‌های آق‌قیونلو و قراقیونلو مدت كوتاهی در آذربایجان حكومت كردند. سرانجام شاه اسماعیل صفوی دودمان صفوی را بنیان نهاد و توانست ایران و بخش‌هایی از میان‌رودان را به صورت كشور یكپارچه‌ای درآورد. او مذهب شیعه را در سراسر ایران رسمی اعلام كرد. صفویان از آغاز قرن دهم هجری، نزدیك ۲۳۴ سال بر ایران فرمان راندند. پایتخنت آنان در آغاز تبریز، سپس قزوین و سرانجام اصفهان بود. شاه عباس اول بزرگ‌ترین پادشاه صفوی است كه ۴۲ سال حكومت كرد. او ترك‌های عثمانی و ازبك را شكست داد و پرتغالی‌ها را از خلیج فارس بیرون كرد. در دوران او دانش و هنر رونق گرفت. شیخ بهایی، ملاصدرا، میرداماد و ملاجلال اختر‌شناس از دانشمندان دوره‌ی او هستند.
پس از شاه عباس بزرگ چند شاه سست بر سر كار آمدند تا این كه در زمان شاه سلطان حسین افغان‌‌ها به ایران یورش آوردند و اصفهان را اشغال كردند. اما شاه طهماسب دوم به كمك نادر قلی افشار توانست افغان‌ها را از ایران بیرون كند. نادر پس از پیروزی بر افغان‌ها شاه طهماسب را از سلطنت خلع كرد و خود با نام نادرشاه افشار در ۱۱۴۸ هجری قمری به حكومت رسید. او جلوی یورش ازبك‌ها و عثمانی‌ها را گرفت و به هند لشكركشی كرد و جواهرهای دربار محمدشاه گوركانی را به ایران آورد. پس از مرگ نادر دودمان افشاریه به زودی منقرض شد و جای خود را به خاندان زند به رهبری كریم خان زند داد. كریم خان زند از طایفه لرهای ملایر بود و خود را وكیل‌الرعایا(امین مردم) نامید. او شیراز را پایتخت خود قرار دادو بندر بصره را از عثمانی‌ها بازپس گرفت.
آقا محمدخان قاجار آخرین شاه زندیه، لطفعلی‌خان زند، را كشت و دودمان قاجار را بنیان نهاد. او در زمان سلطنت كوتاه خود روس‌ها را از قفقاز پس راند. پس از او برادرزاده اش فتح‌علی‌شاه به سلطنت رسید. او پس از شكست از روس‌ها، براساس قراردادهای گلستان(۱۸۱۳ میلادی) و تركمن‌چای(۱۸۲۸ میلادی) تمام شهرهای شمال رود ارس را از دست داد . پس از او محمدشاه و سپس ناصرالدین شاه به سلطنت رسید. در زمان حكومت پنجاه ساله‌ی ناصرالدین شاه، بخش‌های زیادی از سرزمین ایران به بیگانگان واگذار شد. ناصرالدین شاه در ۱۳۱۳ هجری قمری به دست میرزا رضای كرمانی كشته شد و پسرش مظفرالدین شاه به سلطنت رسید. آخرین شاه قاجار، احمدشاه، نیز به فرمان رضاخان میرپنج، از سلطنت بر كنار شد.

جمهوری اسلامی

از سال ۱۳۴۲ نهضت مخالفت با شاه كم‌كم به یك قیام سراسری تبدیل شد. به طوری كه شاه در دی‌ماه ۱۳۵۷ از كشور فرار كرد و امام خمینی در ۱۲ بهمن همین سال به وطن بازگشتند. در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ ارتش با امام خمینی اعلان همبستگی كرد و انقلاب اسلامی به پیروزی رسید. مردم ایران در جریان همه‌پرسی ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ به نظام جمهوری اسلامی پاسخ مثبت دادند و خواستار تشكیل چنین حكومتی شدند. سپس، در مردادماه ۱۳۵۸ نخستین مجلس خبرگان برای نگارش قاون اساسی برگزار شد و مردم در آذرماه ۱۳۵۸ به قانون اساسی رای دادند. نخستین انتخابات ریاست جمهوری در بهمن ۱۳۵۸ برگزار شد و حسن علی بنی‌ صدر به عنوان نخستین رییس جمهور ایران برگزیده شد. نخستین انتخابات نمایندگان مجلس شورای اسلامی در اسفند ۱۳۵۸ برگزار و نخستین دوره‌ی مجلس شورای اسلامی در خرداد ۱۳۵۹ بازگشایی شد.
از مهم‌ترین دگرگونی‌هایی كه با پرپایی نظام جمهوری اسلامی پدید آمد، ملی‌شدن بیش‌تر كارخانه‌های بزرگ، بانك‌ها و معدن‌ها، بنیان‌گذاری سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، كمیته‌ها، سازمان‌ها و بنیادهای اقتصادی و فرهنگی، از جمله بنیاد جانبازان و مستضعفان، كمیته‌ی امداد امام خمینی، بنیاد شهید، بنیاد مسكن انقلاب اسلامی، جهاد دانشگاهی و بسیاری دیگر، اجباری شدن رعایت حجاب اسلامی برای همه‌ی زنان و بازنگری قانون‌های شهروندی بر پایه‌ی قانون‌ها دین اسلام بود.
یورش سربازان رژیم بعث عراق به فرماندهی صدام حسین در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ و كمك قدرت‌های بزرگ، به ویژه دولت امریكا، ۸ سال جنگ را بر مردم ایران تحمیل كرد. در این جنگ كه پس از دفاع ملی و ارزشی ایرانیان از كشورشان به نام دفاع مقدس شناخته شد، نیروهای عراقی جنگ افزارهای گوناگونی، از جمله بمب‌های شیمیایی، را به كار گرفتند و حتی به موشك‌باران شهرهای ایران در استان‌های خوزستان، ایلام، كردستان، كرمانشاه و تهران پرداختند. در همین زمان گروه‌هایی تندرویی مانند گروهك منافقین، در درون خاك ایران به ترور شخصیت‌های برجسته‌ی انقلاب، از جمله شهید رجایی، دومین رییس جمهور و شهید باهنر، دومین نخست وزیر، پرداختند.
جنگ تحمیلی به پذیرش قطعنامه‌ی ۵۹۸ شورای امنیت از سوی دولت ایران در به پایان رسید. چندی پس از پایان جنگ تحمیلی، در ۱۴ خرداد ۱۳۶۸، رهبر كبیر انقلاب از میان ملت رفتند و آیت الله سید علی خامنه‌ای با رای نمایندگان ملت در مجلس خبرگان، به مقام رهبری جمهوری اسلامی برگزیده شد. در همین سال در قانون اساسی تغییرهایی داده شد و رییس جمهور به عنوان رییس قوه‌ی مجریه شناخته شد. در انتخابات همین سال نیز اكبر هاشمی رفسنجانی به عنوان رییس جمهور ایران برگزیده شد و كوشید طی دو برنامه‌ی توسعه، برنامه‌ی اول از ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۲ و برنامه‌ی دوم از ۱۳۷۳ تا ۱۳۷۷، برای بازسازی ویرانی‌ها جنگ و پیشرفت اقتصادی ایران، كارهایی زیربنایی، از جمله گسترش شبكه‌ی برق، آب و گاز، گسترش شبكه‌ی راه‌ها، گسترش شبكه‌ی ارتباط از راه دور، سدسازی و كارهای دیگر، انجام شود.
مردم ایران در ۲ خرداد ۱۳۷۶، سید محمد خاتمی را به عنوان پنجمین رییس جمهور ایران برگزیدند. خاتمی در زمینه‌ی جهانی با شعار گفت و گوی تمدن‌ها، در زمینه‌ی منطقه‌ای با سیاست تنش‌زدایی و در زمینه‌ی ملی با شعار اصلاحات كار خود را آغاز كرد و دولت او طی هشت سال با كامیابی‌هایی در جهان و درون كشور و نیز ناكامی‌هایی رو به رو شد. سازمان ملل سال ۲۰۰۱ میلادی را سال گفت و گوی تمدن‌ها نامید، رابطه‌ی ایران با كشورهای منطقه پایدارتر شد و هشتمین نشست سران كشورهای عضو سازمان كنفرانس اسلامی در سال ۱۳۷۶ در تهران برگزار شد. دولت خاتمی در درون كشور با چالش‌هایی از سوی مخالفان خود رو به رو شد، اما توانست در زمینه‌ی اقتصادی و فرهنگی به دستوردهای خوبی برسد. برگزاری انتخابات شوراهای شهر از مهم‌ترین دستاوردهای اجتماعی آن دولت است.
در انتخابات سال ۱۳۸۴، محمود احمدی نژاد بر سیاست‌مدار كهنه‌كار ایرنی، هاشمی رفسنجانی، پیروز شد و با شعار عدالت خواهی و مهرورزی به میدان ریاست جمهوری گام نهاد. در آغاز به كار دولت احمدی نژاد، چالش برنامه‌ی هستی ایران، كه از سال‌های پایانی دولت پیشین آغاز شده بود، به اوج خود رسید و كشورهای غربی، به‌ویژه دولت ایالات متحده‌ی آمریكا، از دولت ایران خواستند كه از همه‌ی برنامه‌های هسته‌ای خود، از جمله پژوهش‌های هسته‌ای، دست بردارد. با این همه، مردم ایران با پشتیبانی از دولت‌مردان خود خواستار ادامه‌ی برنامه‌ی هسته‌ای شده‌اند و آن را حق مسلم ایران می‌دانند. چالش هسته ای ایران با گزارش پرونده‌ی ایران در آژانس انرژی هسته‌ای به شورای امنیت سازمان ملل به مرحله‌ی دیگری وارد شد و همچنان ادامه دارد.

نظام حكومتی

در نظام جمهوری اسلامی سه قوه‌ی مجریه( اجرایی)، قضاییه(دادرسی) و مقننه(قانون‌گزاری) زیر نظر رهبر كشور، كه فقیه جامع الشرایط است و با عنوان ولی فقیه شناخته می‌شود، به اداره‌ی كشور می‌پردازند. رهبر انقلاب را نمایندگان مجلس خبرگان بر می‌گزینند كه از روحانیان برجسته و خود برگزیده‌ی مردم هستند. ریاست قوه‌ی قضایه را رهبری برای ۵ سال بر می‌گزیند و گزینش ریاست چند سازمان مهم دیگر، از جمله سازمان صدا و سیما و بنیادهای انقلاب اسلامی و هم‌چنین رهبری نیروهای نظامی و انتظامی در دست رهبر انقلاب است. فرمانده‌ی نیروی انتظامی، كه زیر نظر وزارت كشور اداره می شود، به پیشنهاد وزیر كشور و با تایید رهبر انقلاب برگزیده می شود.
ریس جمهور، كه با رای مردم برگزیده می‌شود، ریاست قوه‌ی اجرایی را برای ۴ سال در دست می‌گیرد. هر رییس جمهور برای بار دوم نیز می‌تواند در انتخابات ریاست جمهوری شركت كند، اما پس از دو دوره‌ی پیاپی دست‌كم برای ۴ سال نمی‌تواند نامزد این جایگاه شود. رییس جمهور وزرای پیشنهادی خودرا به مجلس شورای اسلامی معرفی می‌كند تا رای نمایندگان مردم را به دست آورند. در صورت رای نیاوردن وزیر پیشنهادی، رییس جمهور در زمان كوتاهی فرد دیگری را پیشنهاد می‌دهد.
قانون‌گذاری در مجلس شواری اسلامی انجام می شود كه نمایندگان آن از سوی مردم برای یك دوره‌ی ۴ ساله برگزیده می‌شوند. مجلس به وزیران پیشنهادی رییس جمهور رای می‌دهد و در صورت نیاز به بازخواست(استیضاح) آنان و ریاست جمهور می‌پردازد. ‌دولت طرح‌ها و قانون‌های مورد نظر خود را به عنوان لایحه‌ به مجلس می‌برد و به رای نمایندگان مجلس می‌گذارد. طرح‌ها و قانون‌های تصویب شده در مجلس، چه از سوی دولت و چه از سوی نمایندگان مردم باشد، به شورای ویژه‌ای به نام شورای نگهبان می‌رود كه شش فقیه و شش حقوق‌دادن آن‌ها را از نظر سازگاری با قانون‌های شرع و قانون اساسی بررسی می‌كنند. فقیهان این شورا را رهبری بر می‌گزیند و گزینش ۶ حقوق‌دان با پیشنهاد رییس قوه‌ی قضاییه و رای نمایندگان مجلس شورای اسلامی انجام می شود.
در صورت اختلاف بین مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان، طرح‌ها و قانون‌ها به مجمع تشخیص مصلحت نظام می‌رود كه رییس و اعضای آن را رهبری بر می‌گزیند. مجمع تشخیص مصلحت نظام در كار سیاست‌گذاری كلان كشور نیز به رهبری یاری می‌رساند و سند چشم انداز ۲۰ ساله كشور، كه بر اساس آن ایران طی دو دهه قدرت اول منطقه می شود، نیز در همین مجمع تنظیم شده و به تصویب رهبری رسیده است.

نویسنده: آقای حسن سالاری
منبع:
دهخدا، علی‌اكبر. لغت‌نامه(واژه‌ی ایران)، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷
گیرشمن، رومن. ایران از آغاز تا اسلام. محمد معین. انتشارات معین، ۱۳۸۳
مصاحب، غلام‌حسین. دایره‌المعارف فارسی(مقاله‌ی بانك و بانك‌داری). انتشارات فرانكلین، ۱۳۴۵
میرهادی، توران(مقاله‌ی ایران از مجموعه مقاله‌های فرهنگ‌نامه‌ی كودك و نوجوان، به كوشش توران میرهادی)، شركت تهیه و نشر فرهنگ‌نامه‌ی كودكان و نوجوانان، ۱۳۷۹
پاركر، برتاموریس. فرهنگ‌نامه. رضا اقصی و همكاران. شركت سهامی كتاب‌های جیبی، ۱۳۴۶
دیاكونوف، میخائیل میخائیلوویچ. تاریخ ایران باستان. روحی ارباب. انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم ۱۳۸۰
نلسون فرای، ریچارد. میراث باستانی ایران. مسعود رجب‌نیا. شركت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۳
Children,s Encyclopedia Britanica. ۱۹۹۵
Encyclopedia Americana. ۱۹۹۸
Compton,s Encyclopedia. ۱۹۹۵