اشاره
يكي از موارد حملات شيميايي عراق كه در منطقه هورالهويزه در 13 مارس 1984 گزارش شده بود، به طور قطعي از سوي يك تيم بينالمللي كه به طور ويژه از طرف شوراي عمومي سازمان ملل به ايران ارسال شده بود، مورد بررسي قرار گرفت.
اين تيم به مداركي دست يافت كه در گزارش خود به قطعيت ادعاي كاربرد اين مواد اذعان كرد كه در اظهارات ايرانيان، عراقيها حداقل در شش موقعيت ديگر نيز در طول بازده زماني از 26 فوريه تا 17 مارس همان سال حملاتي را انجام داده بودند. كيفيت و سرعت تحقيقات انجام شده از سوي اين گروه سازمان ملل، مستند مناسبي را ايجاد كرد و دست شوراي عمومي را باز كرد تا اخطاري را در هفتم مارس صادر كند.
حملات شيميايي در جنگ ايران و عراق (1980-1988)
مقدمه:
هرچند در اين گزارش رسمي به نحوي جانبدارانه نسبت به كشورهاي غربي، عليالخصوص آمريكا كه منابع اصلي تغذيه مواد شيميايي عراق بودند و در مقابل صدور قطعنامهها تا عمومي شدن رسواييها ايستادند، قضاوت شده، اما از اين رو كه خود غربيها به طور مستند نسبت به حملات شيميايي عليه كشورمان اذعان كردهاند، جاي توجه دارد.
به كارگيري سلاحهاي شيميايي به تناوب در طول جنگ ايران و عراق مورد تاييد قرار گرفت. يكي از اين نمونهها كه ايران آن را گزارش كرده بود، به طور قطعي از سوي يك تيم بين المللي اعزامي به ايران از طرف شوراي عمومي سازمان ملل متحد مورد بررسي و تاييد قرار گرفت. هر دو كشور ايران (از سال 1929) و عراق (از سال 1931) در پروتكل ژنو عضو بودند كه بهكارگيري مواد يا وسايل خفهكننده و مسموم كننده يا ديگر گازها و همة مايعات مشابه و همچنين كاربرد مواد باكتريال را ممنوع ميكرد.
شوراي امنيت سازمان ملل، بيانيههايي را در محكوميت استفاده از سلاحهاي شيميايي در طول جنگ خليج صادر كرد و البته در همة آنها منبع اصلي پشتيباني مواد را كه داخلي يا خارجي بودند، مبهم و غيرقطعي ميگذاشت! كنترل صادرات نيز بر مواد شيميايي قابل استفاده در توليدات گاز خردل و گازهاي عصبي متمركز شد.
از اولين روزهاي حملة عراق به ايران در جنگ خليج، گزارشهايي دربارة حملات شيميايي وجود داشت. راديو تهران در نوامبر 1980 ادعاهايي را مبني بر حملة شيميايي عراق به سوسنگرد مخابره كرد. سه سال و چهار ماه بعد، زماني كه جهان به طور جديتر به اين موضوع توجه ميكرد، وزير خارجة ايران در كنفرانس خلع سلاح در ژنو اعلام كرد كه حداقل 49 نمونه از حملات شيميايي عراق در 40 منطقه مرزي انجام شده است كه مرگ 109 نفر و ابتلاي صدها نفر ديگر، از جمله اثرات آن حملات بوده است. او اين اظهارات را در شانزدهم فوريه سال 1984 ارائه كرد؛ زماني كه ايران اقدام به حملة گستردهاي در جبهة مركزي كرده بود؛ يك هفته قبل از پاسخ به تهاجم در مناطق شمالي نزديك بصره كه عراق در آن، منابع نفتي دست نخورده فراواني داشت.
همچنين طبق مواضع رسمي دولت ايران در اظهارات وزير خارجهاش، عراقيها در طول 31 روز، چهارده بار ديگر نيز از سلاحهاي شيميايي استفاده كردند و آمار مجروحان شيميايي با گازهاي سمي به بيش از 2200 نفر رسيده است.
يكي از موارد حملات شيميايي عراق كه در منطقه هورالهويزه در 13 مارس 1984 گزارش شده بود، به طور قطعي از سوي يك تيم بينالمللي كه به طور ويژه از طرف شوراي عمومي سازمان ملل به ايران ارسال شده بود، مورد بررسي قرار گرفت.
اين تيم به مداركي دست يافت كه در گزارش خود به قطعيت ادعاي كاربرد اين مواد اذعان كرد كه در اظهارات ايرانيان، عراقيها حداقل در شش موقعيت ديگر نيز در طول بازده زماني از 26 فوريه تا 17 مارس همان سال حملاتي را انجام داده بودند. كيفيت و سرعت تحقيقات انجام شده از سوي اين گروه سازمان ملل، مستند مناسبي را ايجاد كرد و دست شوراي عمومي را باز كرد تا اخطاري را در هفتم مارس صادر كند. كميته بينالمللي صليب سرخ (ICRC) 160 مورد از مجروحان جنگي را در بيمارستانهاي تهران ملاقات كرد و تصويري بيمارستاني ارائه كرد كه جسارت كاربرد جديد مواد ممنوع شده توسط قوانين بين المللي را ثابت ميكرد.
مصدومان ملاقات شده كه در گزارشها ذكر شدند، قربانيان حادثة روز 27 فوريه بودند. دو روز بعد از اعلاميه ICRC بود كه دپارتمان ايالات متحده نيز اعلام كرد: «دولت آمريكا به اين نتيجه رسيده است كه مدارك موجود نشان دهندة استفاده عراق از سلاحهاي كشندة شيميايي است.» عراق بلافاصله ادعاهاي واشنگتن را سياست مزورانه، پر از دروغ و جعلهايي توسط سازمان سيا دانست و اعلام كرد كه مريضهاي بيمارستانها كه ICRC با آنها ملاقات كرده «اثرات ناشي از اين مواد را در مناطقي ديگر متحمل شدهاند.»
هفدهم مارس، تقريبا همان ايام كه تيم سازمان ملل در حال جمعآوري مدارك و شواهد خود بود، فرمانده عاليرتبه لشگر سوم عراق در پاتك عمليات جزاير مجنون، با خبرنگاران خارجي مصاحبهاي را انجام داد و گفت: «ما سلاحهاي شيميايي را به كار نبردهايم و من به خداوند قسم ميخورم كه هيچ سلاحي نديدهام، اما اگر مجبور باشم دشمن را شكست بدهم و اجازه بيابم تا از اين سلاحها استفاده كنم، دربارة آن تامل خواهم كرد.»
شوراي امنيت سازمان ملل در سيام مارس، بيانيهاي را صادر كرد كه استفاده از سلاحهاي شيميايي در طول جنگ خليج را محكوم ميكرد. به طور آشكارا اينبار، هيچ كدام از پنج عضو اصلي نيز حق وتوي خود را براي بلوكه كردن آن محكوميت به كار نبردند. در همان روز، ايالات متحده نيز اعلام كرد كه در حال تهية مقررات جديد ثبتي براي صادرات مواد شيميايي قابل استفاده در سلاحهاي شيميايي به ايران و عراق است كه ساير دولتها را تشويق كند تا اينگونه عمل نمايند. ساير دولتها نيز مراحل مشابهي را تعيين كردند.
از زمان صدور بيانية سازمان ملل، گزارشهاي حملات شيميايي عراقيها رفتهرفته كاهش يافت، اما آنها حملاتشان را هرگز متوقف نكردند. در نيمة ماه آوريل، يك تيم تلويزيوني انگليسي كه در بخش ايراني جبهه جزاير مجنون فيلمبرداري ميكرد، با حملة گاز خردل بهوسيلة ارتش عراق مواجه شد، اما رسانههاي ايران، شايد به دليل تبعات منفي اعلام خبر اين حملات، كمتر آن را پوشش دادند.
اين گزارش در ادامه به برخي قوانين بينالمللي منع استفاده از سلاحهاي شيميايي اشاره ميكند و سپس به توضيح برخي مواد شيميايي استفاده شده عليه رزمندگان ما، از جمله استفاده از عامل گاز خردل و گاز اعصاب ميپردازد و به اثرات مخرب آنها و منابع ساختشان اشاره ميكند.
منبع:موسسه تحقيقات بين المللي صلح استكهلم ـ نوشتة جولين پري روبينسون و جوزف گلدبلات (مي 1984)
