مقدمه
کمبود ويتامين A يکي از مهمترين مشکلات تغذيه اي در کشورهاي در حال توسعه است. بر اساس برآوردهاي سازمان جهاني بهداشت 8/2 تا 3 ميليون کودک زير 5 سال از علائم باليني کمبود ويتامين A (گزروفتالمي يا خشکي چشم) رنج مي برند و 251 ميليون کودک دچار کمبود تحت باليني Subcinical متوسط و شديد هستند هر سال 500 هزار کودک زير 5 سال به دليل کمبود ويتامين A در معرض خطر نابينايي قرار دارد.
کمبود ويتامين A در ايران
نتايج بررسي کشوري سلامت و بيماري که در سال 1378 انجام شد نشان داده است که 5/2 درصد جمعيت 2 سال به بالا در کل کشور مبتلا به شبکوري هستند. بر اساس معيار پيشنهادي سازمان جهاني بهداشت، در جامعه اي که در 1 درصد کودکان 2 تا 6 ساله آن دچار شبکوري باشند کمبود ويتامين A به عنوان يک مشکل بهداشتي در آن جامعه محسوب مي شود بنابراين با توجه به آمار بررسي سلامت و بيماري مي توان گفت که کمبود ويتامين A در کشور ما به عنوان يک مشکل بهداشت عمومي مطرح است.
جدول 1 : درصد شيوع شبکوري برحسب سن و جنس
|
سن (سال)
|
جنس
|
|
مرد
|
زن
|
|
5-2
|
1/1
|
8/0
|
|
18-6
|
7/1
|
7/1
|
|
+19
|
3/3
|
4/3
|
|
کل
|
5/2
|
6/2
|
منبع : طرح ملي بررسي سلامت و بيماري در ايران ، سال 1378
جدول 2 : درصد شيوع شبکوري برحسب سن و به تفکيک شهر و روستا
|
سن (سال)
|
منطقه
|
|
شهر
|
روستا
|
|
5-2
|
2/1
|
6/0
|
|
18-6
|
8/1
|
7/1
|
|
+19
|
9/2
|
2/4
|
|
کل
|
4/2
|
8/2
|
منبع : طرح ملي بررسي سلامت و بيماري در ايران ، سال 1378
کلياتي درباره ي ويتامين A
ويتامين A از ويتامين هاي محلول در چربي است. در واقع اين ويتامين شامل ک سري ترکيبات شيميايي با فعاليت بيولوژيک مشابه است. فرم فعال اين ويتامين که فقط در منابع حيواني يافت مي شود «ريتنول» ناميده مي شود.
کاروتينوئيدها يا رنگدانه هاي زرد، نارنجي يا قرمز موجود در گياهان ÷يش سازهاي ويتامين A هستند که در بدن به ويتامين A تبديل مي شوند. مهمترين آنها بتاکاروتن است که در تمام گياهان زرد مثل زردک، هويج، فلفل زرد و قرمز ، کدو تنبل، کدو حلوايي و ميوه هايي مثل هلو، آلو، زردآلو، انبه، موز، طالبي ، خرمالو، نارنگي وجود دارد.
ويتامين A و بتاکاروتن براي جذب به چربي نياز دارند.
تقريباً 90% ويتامين A موجود در بدن در کبد ذخيره مي شود. اين ذخييره به تدريج افزايش مي يابد و در بزرگسالي به حداکثر خود مي رسد. بنابراين تغييرات موقتي در دريافت ويتامين A نمي تواند منجر به کمبود شود. ولي اگر دريافت براي 6 ماه بسيار کم باشد خطر بروز کمبود افزايش مي يابد بنابراين کمبود A زماني ظاهر مي شود که دريافت و يا ذخاير کبدي به حدي کاهش يابد که قادر به تامين نيازهاي بدن نباشد.
شايعترين علت کمبود ويتامين A دريافت ناکافي مواد غذايي غني از اين ويتامين است کمبود همچنين مي تواند ناشي از اختلال در جذب تبديل و استفاده از ويتامين در بدن باشد اين حالت در شرايطي که موارد ابتلاع به عفونت و بيماري زياد و يا مصرف چربي و روغن و يا پروتئين در رژيم غذايي کم باشد اتفاق مي افتد.
نقش ويتامين A در حفظ سلامت
1) نقش ويتامين A در بينايي بسيار حائز اهميت است. چنانکه اولين علامت باليني کمبود اين ويتامين اختلال ديد هنگام تاريکي و يا «شبکوري» است. با ادامه ي ين کمبود ضايعات چشکي بيشتر شده و به صورت خشکي سطح چشم، ضعف قرينه ، بروز زخم در چشم و در نهايت نابينايي ظاهر مي شوند. به اين تظاهرات چشمي به طور کلي «گزروفتالمي» گفته مي شود کمبود ويتامين A شايع ترين علت کوري در کودکان کشورهاي در حال توسعه است.
2) ويتامين A براي رشد و نمو بافت هاي نرم لازم است همچنين براي نمو استخوان و سلولهاي تشکيل دهنده ي ميناي دندان ضروري مي باشد.
3) در حفظ ساختمان طبيعي سلول هاي پوششي نيز ويتامين A نقش دارد در صورت کمبود اين ويتامين سلول هاي توليد کننده ماده ي سخت کراتين جايگزين سلولهاي توليد کننده ي ماده ي نرم موکوس مي شوند و اين امر موجب خشکي بافت مي شود با تجويز ويتامين A اين فرآيند قابل برگشت است.
4) بسياري از بافت هاي پوششي موانع مهمي در مقابل عفونت هستند به دنبال کمبود ويتامين A و اختلال در ساختمان اين بافت ها مقاومت در مقابل عفونت کاهش مي يابد در حالي که شديدترين آسيب ويتامين A به چشمان است ولي بررسي هاي جديد نشان مي دهد که حتي کمبود خفيف آن موجب افزايش خطر بيماري هاي عفوني و مرگ ناشي از ان مي شود. نتايجات مطالعات اخير حاکي از آن است که کودکان مبتلا به کمبود ويتامين A بيشتر در معرض خطر مرگ ناشي از سرخک بوده و بيش از ساير کودکان مستعد عفونت هاي تنفسي و اسهال است.
5) گاهي کمبود ويتامين A با کم خوني فقر آهن همراه است در چنين شرايطي براي درمان کامل کمخوني علاوه بر آهن ويتامين A نيز بايد تجويز شود. مکانيزم عمل اين تداخل هنوز روشن نيست ممکن است کمبود ويتامين A با جذب انتقال يا ذخيره ي آهن تداخل پيدا کند. و يا به طور مستقيم در خون سازي نقش داشته باشد.
6) تحقيقات اپيدميولوژيک در سطح جهان نشان داده است که مصرف غذاهاي حاوي ويتامين هاي آنتي اکسيدان مثل ويتامين C، ويتامين E و بتاکاروتن احتمال ابتلا به بعضي از بيماريها مثل بعضي از سرطان ها، بيماري هاي قلبي و عروقي و ابتلا به آب مرواريد را کاهش مي دهد.
راديکال هاي اکسيژن آزاد به شدت به سلول ها آسيب مي رسانند و شانس ابتلا به بيماريهاي بالا را با صدمه زدن به پروتئين غشاء سلولي و نوکلئيک اسيد آن زياد مي کنند ويتامين هاي آنتي اکسيدان از اين آسيب ها تا حدود زيادي پيشگيري مي کنند.
چه عواملي موجب کمبود ويتامين A مي شود
افزايش نياز به ويتامين A در دوران رشد : در دوران رشد کودکي و نوجواني به علت افزايش سرعت رشد نياز به ويتامين A افزايش مي يابد. در دوران بارداري و شيردهي نيز در صورتي که دريافت ويتامين A کافي نباشد کمبود ويتامين A به سرعت ظاهر مي شود.
مصرف ناکافي منابع غذايي ويتامين A :
در صورتي که در برنامه غذايي روزانه از منابع غذايي ويتامين A در غذاهاي حيواني و پيش ساز ويتامين A (بتاکاروتن که در سبزيها و ميوه هاي سبز، زرد و نارنجي وجود دارد، استفاده نشوند بدن با کمبود ويتامين A مواجه مي شود.
ابتلا مکرر به بيماريهاي عفوني و انگلي : بيماري هاي عفوني و انگلي موجب بي اشتهايي شده و به اين دليل دريافت مواد مغذي از جمله ويتامين A کاهش مي يابد. همچنين ميزان جذب و استفاده بدن از مواد مغذي نيز کاهش مي يابد. بنابراين کودکان و دانش آموزاني که به طور مکرر دچار بيماريهاي عفوني مي شوند در معرض خطر کمبود ويتامين A قرار دارند.
چه افرادي در معرض خطر کمبود ويتامين A قرار دارند ؟
کودکان 6 ماهه تا 6 ساله : زيرا با توجه به رشد سريع نياز آنان به ويتامين A افزايش يافته و از سوي ديگر به دليل ابتلا به بيماريهاي عفوني و کاهش اشتها ميزان دريافت و جذب ويتامين A در آن کاهش مي يابد.
ـ کودکان و دانش آموزان مبتلا به سوء تغذيه و يا بيماريهاي عفوني مثل اسهال و سرخک.
ـ شيرخواران مادران مبتلا به کمبود ويتامين A : زيرا شير اين مادران فاقد ويتامين A ميباشد. و در نتيجه به شيرخوار که بايد ويتامين A موردنياز خود بويژه در 6 ماه اول زندگي را از شير مادر بدست بياورد دچار کمبود مي شود.
ـ فراد ساکن در مناطق کمبود ويتامين A : نظير مناطق خشک « خطر کمبود ويتامين A در فصولي از سال که سبزيها و ميوه هاي سرشار از ويتامين A کم است افزايش مييابد.»
ـ نوزادان با وزن کمتر از 2500 گرم ـ کودکان و دانش آموزان خانواده هاي کم درآمد.
ـ مادران باردار و شير ده.
منابع ويتامين A :
ويتامين A به دو شکل در منابع غذايي يافت مي شود.
منابع حيواني شامل :
ـ روغن کبد کاهي که غني ترين منبع ويتامين A است و معمولاً به صورت دارويي مصرف مي شود.
ـ جگر حيوانات مانند گاو، گوساله، گوسفند و مرغ منبع خوب ويتامين A محسوب ميشوند.
ـ کره، پنير، شير (شير و لبنيات ، چربي) و زرده ي تخم مرغ به منبع متوسط هستند.
منابع گياهي شامل :
ـ سبزيهاي برگي شکل سبز تيره مثل اسفناج ، برگ چغندر ، برگ هاي تيره رنگ کاهو
ـ سبزيهاي زرد و نارنجي مثل هويج، کدو حلوايي، فلفل قرمز.
ـ ميوه هاي زرد و نارنجي، طالبي، زردآلود، انبه، خرمالو، هلو، آلو ، انگور ، موز و ...
راههاي پيشگيري از کمبود ويتامين A :
ـ تغذيه کودکان با شير مادر (شير مادر از منابع خوب ويتامين A براي کودکان زير 2 سال به شمار مي رود)
ـ استفاده از منابع غذايي ويتامين A در برنامه ي غذايي روزانه.
ـ شستشو و ضدعفوني کامل سبزيها براي جلوگيري از آلودگي هاي انگلي.
ـ شستن کامل دست ها با آب و صابون قبل از تهيه و مصرف غذا و پس از هر بار اجابت مزاج براي جلوگيري از ابتلاع به آلودگي ها انگلي.
ـ استفاده از آب آشاميدني سالم و توالت بهداشتي.
ـ توزيع مکمل خوراکي ويتامين A به افراد در معرض خطر که به سه روش زير انجام ميگيرد.
1- توزيع مکمل ويتامين A با دوزبالا (مگادوز)
در مناطقي که ميزان ابتلاع به بيماريهاي اسهالي و عفونت هاي دستگاه تنفسي و مرگ ومير ناشي از آن ها زياد است. کودکان در معرض خطر کمبود ويتامين A قرار دارند. در اين مناطق به کليه کودکان زير 6 سال هر 6 ماه يک بار مگادوز ويتامين A داده مي شود اين مقدار نياز 6 ماه کودک به ويتامين A را تامين مي کند. اين مکمل ها حاوي 100000 واحد ويتامين A 11-6 ماه و 200000 واحد ويتامين A براي کودکان 59-12 ماه مي باشد.
2- توزيع يک مرحله اي مکمل ويتامين A بادوز بالا
کودکان مبتلا به سوء تغذيه شديد يا عفونت هاي دستگاه تنفسي، سرخک و اسهال در زمان بسياري بايد يک مگادوز ويتامين A دريافت کرده باشد فاصله ي دريافت اين دوز اضافي مکمل بادوز قبل بايد بيشتر از يک ماه باشد ضمناً در مناطقي که کمبود شديد ويتامين A وجود دارد به کليه ي مادران نيز در فاصله ي کمتر از A هفته پس از زايمان يک دوز بالاي مکمل ويتامين A داده مي شود.
3- مکمل ياري کليه ي کودکان زير دو سال و زنان باردار بادوز کم :
در مناطقي که کمبود ويتامين A شديد نيست معمولاً بخش بهداشت با توجه به دستوالعمل هاي ملي ميزان مطلوبي از ويتامين A را که توسط کميته هاي علمي تعيين شده است.
به دو گروه زير توصيه مي کند اين برنامه در کشور ما به صورت زير مي باشد.
ـ مکمل ياري روزانه با قطره ي ويتامين A + D و يا مولتي ويتامين به ميزاني که روزنه 1500 واحد ويتامين A و 400 واحد ويتامين D را تامين کند برنامه مکمل ياري از روز پانزدهم پس از تولد تا حداقل يک سالگي و در مناطقي که کمبود ويتامين A بيشتر است تا پايان 2 سالگي بايد ادامه يابد.
ـ مکمل ياري روزانه ي کليه ي زنان باردار با کپسول مولتي ويتامين ميزان «حاوي 15000 واحد ويتامين A » يا مکمل ياري يک بار در هفته با کپسول مولتي ويتامين تراپيوتيک «25000 واحد ويتامين A» که از پايان ماه چهارم بارداري شروع و تا انتهاي بارداري ادامه مي يابد.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه 1
کمبود ويتامين A در ايران 2
کلياتي درباره ي ويتامين A 3
نقش ويتامين A در حفظ سلامت 4
چه عواملي موجب کمبود ويتامين A مي شود 6
مصرف ناکافي منابع غذايي ويتامين A 6
چه افرادي در معرض خطر کمبود ويتامين A قرار دارند ؟ 6
منابع ويتامين A 7
راههاي پيشگيري از کمبود ويتامين A 8
