گنبد سلطانیه

گنبد سلطانیه

بخش سلطانیه با وسعتی حدود 156 هكتار در ناحیه مركزی متمایل به غرب استان زنجان بین 48 درجه و 48 دقیقه طول شرقی و 36 درجه و 36 دقیقه عرض شمالی جغرافیایی با ارتفاع 1880 متر از سطح دریا در 39 كیلومتری جنوب شرقی شهر زنجان قرار گرفته است. سلطانیه تا چند دهه اخیر ده كوچك وكم اعتباری به شمار می رفت، اكنون با چند خیابان آسفالته و ساختمانهای نوساز در حال گسترش است و اعتبار خود را در اشتهار گنبد سلطانیه جستجو می كند. در زمان اولجایتوـ ایلخان مغول ـ فعالیتها و اقدامات عمرانی و آبادانی دامنه وسیعتری یافت و شخص اولجایتو برلی بر آورده كردن آرزوی برادرش ـ غازان خان ـ اساس پایتختی سلطانیه را پی ریزی كرد. پس از استقرار مغولان در ایران و پایتختی تبریز توجه آنان به سلطانیه جلب شد و این ناحیه به عنوان مرغزار برای سلاطین مغول مورد استفاده قرار گرفت. به استناد متون تاریخی پس از مرگ ارغون ـ پدر اولجایتوـ منطقه سلطانیه در شمار یكی از اردوگاههای مهم سرداران مغول درآمد. احتمالاٌ دفن خان مغول در كوههای سُجاس واقع در جنوب شرقی این ناحیه در این انتخاب بی‌تآثیر نبوده است، زیرا احتمال داشت این منطقه مورد علاقه و احترام مغولان ـ كه اعتقادات پرستش اجداد در باورهایشان بود ـ قرار گیرد. علاقه ارغون به منطقه سرسبز و خرم سلطانیه و موقعیت ویژه آن كه بر سر شاهراه حیاتی جاده ابریشم قرار داشت، انگیزه ی ساخت بناهای عظیم معماری و شهرسازی را در اولجایتو زنده كرد و او پس از ایجاد شهری عظیم در سال 704 هجری قمری گنبدی با شكوه را پی ریزی كرد كه پس از گذشت 700 سال در آسمان نیلگون این سرزمین پهناور می درخشد و با گذشت قرنها پس از كلیسای جامع مریم مقدس در فلورانس ومسجد ایاصوفیه در استانبول ،سومین بنای گنبدی بزرگ و با شكوه در جهان است. اولجایتو پس از طرح شهر برای ساخت آرامگاه خود، هنرمندان، معماران و صنعتگران را از هر سو به سلطانیه آورد تا یكی از شاهكارهای عظیم معماری و هنری دنیا را بنا كنند. اساس بنای گنبد سلطانیه در زمان غازان خان پسر آباقا و نوه هولاكو گذاشته شد. پس از مرگ غازان، اولجایتو به وصیت پدر عمل كرد و تصمیم گرفت بنا را تكمیل كند، برای همین سلطانیه را به عنوان پایتخت انتخاب كرد و وسعت آن را از 12000 گام به 30000 گام افزایش داد. در این میان با استفاده از نبوغ هنرمندان نخبه آن روزگار و فراخوانی آنها به منطقه سلطانیه كار ساخت گنبد را آغاز كرد. اولجایتو نقشه گنبد را هشت وجهی نهاد و با تآثیر پذیری از مقبره سلطان سنجر در مرو و نیز بنای مقبره غازان خان و با استفاده از مهارت و ذوق و استعداد هنرمندان چیره دست چنان اثری پدیدار شد كه تا آن زمان نظیرش در عالم نبود. به استناد متون تاریخی در شهر سلطانیه ارگی وجود داشته که بنای گنبد سلطانیه در سمت جنوب غربی آن برپا شده است. زیبایی، عظمت و آوازه بنای باشکوه سلطانیه ،سیاحان و جهانگردان زیادی را بدین سو کشانده است و هر یک از آنان ، بنا را به نوعی تفسیر کرده اند. برخی از این جهانگردان بنا را مسجد و گروهی دیگر دژ و بعضی کلیسا و آرامگاه خدابنده نامیده اند که به دستور وی ساخته شده است. ساختمان گنبد سلطانیه بر روی یک نقشه هشت ضلعی بنا شده است که طول هر ضلع آن 17 متر و فاصله میان وجوه خارجی آن 42 متر و ضخامت بنا حدود 40/7 متر است. این بنا متشکل از: گنبد، مناره، تربت خانه و سردابه است. طریقه تقسیمات در معماری داخلی و تئوری فضاهای این بنا تقارن بر گرد یک محور است که امتداد آن ما را متوجه مکه می كند. گنبد عظیم آرامگاه اولجایتو با ویژگی دو پوشه بودن خود از نوع گنبدهای شبدری یا چیدری با مقطع تخم مرغی شکل است. قوس این گنبد با دور بسیار تند و کشیده بنا شده و به لحاظ نوع و شكل دهانه ارتفاع و چگونگی بنای ساختمان در ایران بی نظیر است. اجرای گنبد بر روی نقشه مربع به کمک شکنج ( فیلپوش) بدون به کارگیری قالب از مهمترین ویژگیهای معماری ساسانی است. در طبقه سوم در زوایای هشتگانه بنا، هشت مناره ایجاد شده است که به استثنای یک مناره در ضلع شمال شرقی و نیمی از مناره زاویه شمال غربی که بخشی از کاشیکاری آن باقی مانده، بقیه مناره ها فروریخته است. این مناره ها توخالی است و با پلکان چرخشی از بام تا سقف ایوان های طبقه سوم و نوک مناره راه پیدا می کند. تربت خانه در ضلع جنوبی گنبد واقع است که ارتفاع آن تا طبقه دوم گنبد ادامه دارد. درباره چگونگی استفاده از این قسمت بنا ، نظرهای مختلف وجود دارد که در اینجا مجالی برای تشریح آن نیست. برخی از محققان ،سردابه را محل قبر پادشاه دانسته اند ، چرا که سلاطین ایلخانی به پیروی از اعتقادات و سنن ایل و تبار خویش، اجساد مردگان را در گورهای سردابه ای در زیرزمین دفن می کردند. هنرهای کاربردی در گنبد سلطانیه عبارتند از: کاشیکاری، کاشی خشتی، آجرکاری، تزیینات آجری قالبی- مشبک یا کنده کاری، تزیینات آجری مهری، تلفیق آجر و کاشی، گچبری، نقاشی، کتیبه، تزیینات چوبی و سنگتراشی