تاريخچه ى نهج البلاغه

از تاريخ تدوين كتاب نهج البلاغه حدودا هزار سال مى گذرد، يعنى مرحوم سيد رضى كه اين كتاب را تدوين كردند و اين خطبه ها و نامه ها را جمع آورى كردند، در حدود سال 400 هجرى و اواخر قرن سوم به اين كار دست زدند بنابراين نهج البلاغه كتابى هزار ساله است . (25) *** بخشى از نهج البلاغه مجموعه ى سخنرانى هاى امير مؤ منان است . چه قدر اين خطابه ها پر مغز است كه از زمان تدوين اين كتاب تا امروز صدها كتاب درباره ى اين سخنرانى ها و شرح و بيان مسايل آنها نوشته شده است . شما ملاحظه كنيد كه اين سخنرانيهاى سطح بالا كه علماى بزرگ و متفكران نيرومند - از شيعه و سنى - در حاشيه و شرح آن سخنورى كرده اند، در كجا ادا مى شد؟ در مسجد كوفه ، چه زمانى ؟ ميان سالهاى سى و پنج و چهل هجرى (هزار و سيصد و شصت سال قبل ). سطح فرهنگ و انديشه ى مردمى كه در جامعه ى اسلامى آن روز زندگى مى كردند، آن چنان بالا بود كه وقتى على بن ابى طالب عليه السلام اين سخنان عميق و پر مغز را در منبر ادا مى كرد، زن و مرد و كوچك و بزرگ سخن او را مى فهميدند... . پس همان طور كه مى بينيد سطح فرهنگ جامعه ى علوى بالاست و در آن حدى است كه نهج البلاغه را مى فهمد. (26) *** ما امروز بعد از گذشت هزار سال از تدوين نهج البلاغه ، بيشتر قدر اين كتاب را مى دانيم تا يك عالم بزرگ در قرن چهارم هجرى . ما در قرن چهاردهم هجرى هستيم ؛ يعنى بشريت به طور طبيعى رو به سختى پيش رفته و سخن و پيام على عليه السلام و آهنگ اسلام از حنجره ى او برايش مغتنم تر است تا قرنها پيش . (27) *** اولا اين كتاب يك كتاب دست اول اسلامى است و در اين شرايط تاريخى كه با صدر اسلام تقريبا 1400 سال فاصله داريم ، منابع دست اول و اصيل اهميت ويژه يى دارد. (28) *** اگر ما بتوانيم متون صدر اسلام را احيا كنيم ، كمك زيادى به ايجاد يك محور اصلى براى اين اجتهادها كرده ايم . نهج البلاغه را از اين ديدگاه نگاه كنيم . نهج البلاغه با اين ديدگاه هرگز با كتاب حديث فلان صحابى يا تابعى كه پنجاه سال ، شصت سال صد سال و يا صد و چهل سال بعد از هجرت بوده قابل مقايسه نيست . (29) *** بسيارى از كارهاى لازم در طول بيش از هزار سالى كه از تدوين اين كتاب شريف مى گذرد انجام گرفته است . شايد در كتابخانه ها نسخ خطى اين آثار ارزشمند محفوظ باشد كه بايد جستجو و پيدا كرد. احتمال هم دارد كه بعضى از آنها در طول زمان ، در معرض حوادث قرار گرفته و از بين رفته باشد در حال اين كارها بايد انجام بگيرد. (30) *** محققان ، نهج البلاغه را براى اين زمان بسيار قدر بدانند. حقيقت اين است كه اگر ما امروز هزاره ى نهج البلاغه را مى گيريم ، بايد بدانيم كه اين كتاب عزيز اقلا نهصد و پنجاه سال از هزار سال را در انزوا و سكوت بوده است و جز دانشوران و خواص ، كسى از نهج البلاغه جز نامى نمى دانست .