مفهوم فلسفه

 

 

در پرتو قرآن و حدیث که اصطلاح حکمت در هر دوی آنها به کار رفته است ، صاحب نظران مسلمانی که وابسته به مکاتب فکری مختلف هستند ، طی سالهای متمادی درصدد شرح و توضیح معنای حکمت و فلسفه اصطلاحی که در خلال ترجمه های یونانی در قرون دوم ق./ هشتم م. و سوم ق./ نهم م. به زبان عربی وارد شد بوده اند. از سویی می بایست آنچه که در زبان انگلیسی فلسفه خوانده می شود را در بافت تمدن اسلامی جستجو و معنا کنیم . یعنی نه تنها در مکاتب گوناگون فلسفه اسلامی ؛ بلکه در مکاتبی که نامهای دیگری بویژه کلام ، معرفه ، اصول الفقه و نیز علوم اوایل دارند، اگر نگوییم موضوعاتی همچون تاریخ که شاخه های خاص فلسفه را شکل داده اند.

از سوی دیگر، هر مکتب فکری بر آن بوده که آنچه از حکمت یا فلسفه به دست می آید را بر طبق دیدگاه خود معنا کند و این مساله به عنوان نکته مورد توجهی در مکاتب فکری گوناگون اسلامی باقی مانده است . بخصوص تا آنجا که به مکاتب فلسفه اسلامی مربوط می شود. در طول تاریخ اسلامی ، اصطلاحاتی در فلسفه اسلامی و نیز در مجادله های میان فیلسوفان ، متکلمان و گاهی صوفیه به کار رفته که تا حدی ، البته نه کاملا، معنای این اصطلاحات از زمانی تا زمان دیگر تفاوت می کرده است . اصطلاحات حکمت و فلسفه همچنان استفاده می شوند. در حالی که در قرنهای اخیر تاریخ اسلامی - بخصوص در مکتب ملاصدرا - اصطلاحاتی مانند الحکمه الالهیه و الحکمه المتعالیه معنا و کاربردی جدید کسب کرده اند. اصطلاحی که بیشترین مجادله روی آن صورت گرفته است ، حکمت بوده که صوفیان ، متکلمان و نیز فیلسوفان مدعی آن بوده اند. همه آنها به حدیثی همچون «علیک بالحکمه فان الخیر فی الحکمه» استناد می کنند. برخی از صوفیان مانند ترمذی ، حکیم خوانده شده اند و برخی دیگر مانند ابن عربی - همان طور که در همان عنوان شاهکارش فصوص الحکم دیده می شود - از خرد که در طول هر یک از تجلیات عقل از آن پرده برداشته می شود به عنوان حکمت یاد می کند. در حالی که بیشتر متکلمان مانند فخرالدین رازی مدعی بوده اند نه فلسفه بلکه کلام ، حکمت است . ابن خلدون نیز با فلسفه یا حکمت نامیدن کلام متاخرین ، این دیدگاه را تصدیق می کند. با این وصف ، بحث ما عمدتا مربوط به فهم فیلسوفان اسلامی از تعریف و معنای تصور فلسفه و اصطلاحات حکمت و فلسفه است ، البته این فهم متضمن آنچه که یونانیان از اصطلاح فیلوسوفیا درک کرده بودند و نیز بسیاری از تعاریف موجود در منابع یونانی است که گاهی صرفا با جرح و تعدیل ناچیزی به زبان عربی راه پیدا کرده است . برخی از تعاریفی که یونانی اصیل بوده و میان فیلسوفان اسلامی بسیار شایع بوده به قرار زیر است :

1- فلسفه (الفلسفه) دانش به همه چیزهای موجود است ، آنچنان که هستند (اشیائ الموجوده بما هی موجوده)
2- فلسفه دانش به امور الهی و بشری است
3- فلسفه پناه بردن به مرگ است ، یعنی عشق به مرگ
4- فلسفه تشبه به خداوند تا حد توان بشری است
5- فلسفه صناعه الصناعات و علم العلوم است
6- فلسفه شوق و اشتیاق به حکمت است