رژيم صدام پس از پيروزي شكوهمند انقلاب اسلامي، با چراغ سبز ابرقدرتها و با هدف رسيدن به مطامع گوناگون ذهن معيوب خود، بالاخره پس از زمينهچينيهاي متعدد در تاريخ 31 شهريور 1359 هجوم همه جانبه خود را به سرزمين مقدس جمهوري اسلامي آغاز كرد. مقاله حاضر، به منظور آشنايي خوانندگان گرامي با حوادث هفته اول جنگ، اقدام به تهيه خلاصه اهم اقدامات نظامي و سياسي هفت روز اول جنگ نموده كه در پايان هفتمين روز منجر به صدور اولين قطعنامه سازمان ملل درخصوص جنگ شده است.
خلاصه تحركات نظامي و اقدامات سياسي روز اول جنگ
نظامي:
در اولين روز حمله سراسري دشمن به خاك جمهوري اسلامي ايران، نيروهاي عراقي به پاسگاههاي مرز مشترك با ايران از آبادان تا شمال قصرشيرين هجوم آوردند و با پشتيباني آتش توپخانه و بمباران هوايي، بسياري از پاسگاهها را تصرف يا محاصره كرده، پيشروي به سوي نقاط سوقالجيشي را شروع كردند. نيروهاي خودي هم كه آمادگي چنداني نداشتند با احساس خطر از تصرف نقاط بيشتر و شهرهاي مهم، پي در پي درخواست كمك و پشتيباني ميكردند. هواپيماهاي دشمن نيز از بعدازظهر، هجوم به شهرها و مناطق استراتژيك را آغاز كردند و تا قبل از تاريكي شب، با تجاوز به 19 شهر، فرودگاهها، پايگاهها و... را هدف قرار دادند. همچنين درگيريهايي بين نيروهاي دريايي خودي و دشمن در اروندرود و خليجفارس رخ داد كه از جمله نتايج آن غرق چهار فروند ناوچه موشكانداز عراقي بود.
سياسي:
آغاز تهاجم نظامي عراق، بازتابهاي مختلفي را در دو كشور درگير جنگ و در محافل رسمي و غيررسمي جهان به همراه داشت. عراق نيز ضمن اعلام حمله و تصرف بخشهايي از خاك ايران، اقدام نظامي را حركتي جهت احقاق حقوق خود دانسته، تأكيد ميكند كه «مصمم است تا سرزمينهايي را كه توسط ايران غصب شده»، بازپس ستاند. كشورهاي حوزه خليجفارس در قبال تجاوز عراق سكوت اختيار كرده، ضمن همكاري با عراق، از اتخاذ موضعي آشكار پيرامون جنگ پرهيز ميكنند. امريكا ضمن ناديده گرفتن نفس تجاوز، با اتخاذ موضعي مصلحتجويانه «زد و خوردهاي مرزي ايران و عراق را براي صلح جهاني و كشورهاي منطقه خطرناك» دانسته، اعلام ميكند: «ثبات خليج (فارس) به ايراني متحد و قوي و مستقل بستگي دارد.» روسها نيز جنگ را نتيجه سلطهطلبي امريكا در منطقه دانسته، خواستار حل مسالمتآميز اختلافات دو كشور ايران و عراق ميشوند بيآنكه اشارهاي به آغازگر جنگ داشته باشند.
خلاصه تحركات نظامي و سياسي روز دوم جنگ نظامي:
در دومين روز، تلاش نيروهاي عراقي براي تصرف پاسگاههاي مرزي و جادهها و مناطق سوقالجيشي ادامه يافت. اجراي آتش دوربرد روي نقاط حساس و كليدي جبههها، از جمله آبادان و خرمشهر تشديد شد و نيروهاي خودي، با وجود كمبود امكانات، از پيشروي سريع دشمن جلوگيري كردند. در منطقه مياني مرز جمهوري اسلامي ايران و عراق يعني از جنوب دهلران تا شمال قصرشيرين كه به دليل نزديكي به بغداد، بخصوص در محورهاي دهلران، مهران، سومار، نفت شهر و قصرشيرين از حساسيت خاصي برخوردار است، دشمن تلاش ميكرد سريع به اهداف خود دست يابد و هر چند در اين روز موفق نشد، ولي تا حدودي پيشروي كرد و سومار را اشغال نمود. در تجاوز امروز هواپيماهاي دشمن، 18 شهر هدف قرار گرفت و تعدادي هواپيما و 2 هليكوپتر دشمن سرنگون گرديد. در جريان اقدامات نيروي هوايي ارتش جمهوري اسلامي ايران، حدود پانزده مركز مهم نظامي عراق تعدادي از تأسيسات نفتي آن كشور هدف قرار گرفت.
سياسي:
دومين روز جنگ با اعلام وضعيت جنگي از سوي امام خميني آغاز گرديد و براي سازماندهي نيروها و امور جنگ، رئيس جمهور و فرمانده كل قوا، شخصاً فرماندهي نيروهاي جمهوري اسلامي را به عهده گرفت. از سوي ديگر، عراق تهاجم نظامي خود را «جنگ آزاديبخش عليه ايران» معرفي نمود كه هدف آن «سرنگوني دولت ايران» است و تنها با پذيرش شرايط بغداد در مورد «محدوده مرز خاكي، حاكميت بر اروند رود و استرداد سه جزيره دهانه هرمز» خاتمه خواهد يافت. با شدت گرفتن جنگ، تلاشهاي صلح نيز آغاز شد. دبير كل سازمان ملل و دبيركل كنفرانس اسلامي به همراه ساير اشخاص حقيقي و حقوقي بدون اشاره به مسئله تجاوز و آغازگر جنگ و عقبنشيني نيروها خواستار برقراري آتشبس بين طرفين شدند. امريكا جنگ را وسيله مناسبي براي «آزادي گروگانهاي امريكايي» و اشتياق ايران براي نزديكي به آن كشور تلقي كرد. روسها نيز با ملاقاتهاي خصوصي با مقامات ايراني، تلاش كردند توجه ايران را به سوي خود جلب كنند و از گرايش احتمالي تهران به غرب، به جهت نيازهاي تسليحاتي، جلوگيري نمايند.
خلاصه تحركات نظامي و سياسي روز سوم جنگ نظامي:
در سومين روز حمله، با وجود افزايش فشارهاي زميني و هوايي دشمن و به كارگيري يگانهاي زرهي، به دليل مقاومت نيروهاي نظامي و مردمي، تلاش دشمن براي اشغال خرمشهر، محاصره آبادان و نزديكي به اهواز، ناكام ماند. منطقه مياني شاهد تشديد فعاليت دشمن و سقوط شهرهاي مرزي مهران، سومار و نفتشهر بود. سرپل ذهاب و قصرشيرين نيز در آستانه سقوط قرار گرفتند. هواپيماهاي دشمن حداقل 15 شهر و منطقه را مورد تجاوز قرار داده و تأسيسات صنعتي و نقاط مسكوني و حتي بيمارستانها را بمباران كردند و خسارات جاني و مالي فراواني به بار آوردند. در جريان اين تجاوزات تعدادي هواپيماي دشمن سقوط كرد.امروز در درگيري دريايي، اسكله البكر عراق آسيب ديد. يك ناو خودي مورد حمله هواپيماهاي دشمن قرار گرفت و يك كشتي لايروب عراقي منهدم شد.
سياسي:
در شوراي امنيت سازمان ملل متحد بر سر متن بيانيهاي درباره جنگ عراق عليه ايران ، بين اعضاي شورا اختلاف افتاد. شوروي خواستار رسيدگي شوراي امنيت به مسئله جنگ شد، ولي ساير اعضا تنها به ارسال پيامهايي به ايران و عراق جهت پايان دادن به جنگ بسنده كردند و بدون در نظر گرفتن نقش سازمان ملل در مورد خاتمه دادن به منازعات، از دو كشور درگير خواستند تا دستور يك آتشبس فوري را صادر كنند و اين در حالي است كه پيشروي نيروهاي عراقي در داخل خاك ايران، همچنان ادامه دارد.
خلاصه تحركات نظامي و سياسي روز چهارم جنگ
نظامي:
گزارشهاي چهارمين روز، تلاش نيروهاي عراقي را براي اشغال نقاط مهم و پيشروي در عمق منطقه جنوب نشان ميدهد. دشمن تجهيزات زرهي بيشتري به كار گرفت و به آبادان و خرمشهر نزديكتر شد و بستان را در آستانه سقوط قرار داد. همچنين منطقه مياني، شاهد ورود نيروهاي مهاجم به داخل شهرهاي قصرشيرين و سرپلذهاب بود. در منطقه شمال غرب، پيرانشهر و مهاباد تهديد شدند. هواپيماهاي دشمن امروز بيش از 10 شهر را مورد هجوم قرار داده و نقاط مختلفي از اين شهرها را بمباران كردند كه علاوه بر خسارات مالي، تعدادي از مردم نيز كشته و مجروح شدند. در جريان اين تجاوزات چند هواپيماي دشمن سرنگون گرديد.
سياسي:
در ايران اختلافات بر سر چگونگي ادامه جنگ و به كارگيري نيروها بالا گرفته است. بنيصدر بر استفاده از ارتش و انجام عمليات كلاسيك تأكيد دارد و تلاش ميكند خود را يگانه حامي ارتش معرفي كرده و از اين طريق موقعيت خود را در داخل كشور تثبيت كند. در مقابل، نيروهاي خط امام اتكا به جنگهاي كلاسيك و جنگافزارهاي كلاسيك را كافي ندانسته، خواستار استفاده از شيوههاي انقلابي و جنگ مردمي عليه عراق هستند. از سوي ديگر استراتژي جنگ سريع عراق آثار شكست خود را كم كم نشان ميدهد و رژيم عراق كه موفق نشده به اهداف سه روزه خود در جنگ نايل آيد و خود را رو در روي يك جنگ طولاني ميبيند، تلاش گستردهاي را جهت دريافت سلاح از شوروي و فرانسه در پيش گرفته است. براي همين، طارق عزيز پس از ديدار از مسكو، بلافاصله براي ملاقات با ژيسكاردستن وارد فرانسه شد. در خاورميانه، جنگ ايران و عراق منجر به بروز شكاف بيشتر در جهان عرب گرديده است. كشورهاي مصر، اردن، مراكش، قطر، كويت، عربستان سعودي و يمن شمالي از عراق حمايت ميكنند و كشورهاي يمن جنوبي، سوريه و ليبي در كنار ايران قرار گرفتهاند. در سطح بينالمللي، امريكا به منظور پيشگيري از آثار ناشي از عدم موفقيت عراق، مشورتهايي را با متحدين خود آغاز كرده است. امريكا در پي ايجاد يك نيروي دريايي مشترك جهت محافظت از تنگه هرمز است. شوروي كه از حضور بيشتر ناوگانهاي امريكا به همراه ناتو در خليج فارس نگران است واشنگتن را به تدارك تجاوز عليه ايران و ساير كشورهاي منطقه متهم ميسازد.
خلاصه تحركات نظامي و سياسي روز پنجم جنگ نظامي:
از نخستين ساعات پنجمين روز، نيروهاي عراقي براي تصرف خرمشهر فشار سنگينتري وارد كردند و موفقيتهايي نيز به دست آوردند، ليكن با ايستادگي رزمندگان اسلام، مجدداً وضعيت خرمشهر بهبود يافت. همچنين در اين روز تلاش دشمن براي نزديك شدن به اهواز ادامه داشت. پادگان حميديه در معرض سقوط قرار گرفت و اقدامات دشمن براي تصرف بستان به نتيجه نرسيد. در منطقه مياني، دهلران در محاصره نيروهاي عراقي قرار گرفت و سد كنجانچم به دست آنها افتاد و گيلانغرب تا مرز سقوط پيش رفت.امروز حملات هوايي دشمن به نقاط استراتژيك ادامه يافت و هواپيماهاي دشمن علاوه بر پشتيباني نيروهاي متجاوز، به بيش از 10 شهر تجاوز كرده، فرودگاهها، تأسيسات نفتي و صنعتي و... را بمباران كردند. تعدادي از هواپيماهاي متجاوز نيز سرنگون شدند.
سياسي:
در جمهوري اسلامي ايران به تدريج اعتماد به نفس بيشتري نسبت به مقابله با تجاوز عراق پيدا ميشود. در مقابل، عراق كه در يكي دو روز اول جنگ، كشورها و سازمانهاي بينالمللي را از هرگونه اقدام ميانجيگرانه منع ميكرد، حال كه نيروهايش زمينگير شدهاند، اعلام ميكند كه هرگونه ابتكار بينالمللي را از طرف هر كشور دوست يا مسئولي براي پايان دادن به جنگ خواهد پذيرفت.امريكا و شوروي نيز گرچه ظاهراً در قبال جنگ ايران و عراق موضع بيطرفانهاي اتخاذ كردهاند، اما هر دو كشور نسبت به اهداف و سياستهاي طرف ديگر با سوءظن مينگرند و مبناي مشتركي براي همكاري در مورد جنگ و منطقه نمييابند.
خلاصه تحركات نظامي و سياسي روز ششم جنگ
نظامي:
در ششمين روز اجراي آتش و بمباران شديد روي نقاط مختلف خوزستان ادامه يافت. تلاش نيروهاي عراقي براي ورود به شهرهاي خرمشهر و آبادان و محاصره اهواز به نتيجه نرسيد. از طرف ديگر، با وجود استقرار نيروهاي دشمن در قصر شيرين، مقاومت نيروهاي خودي در اين شهر ادامه يافت و وضعيت رزمندگان اسلام در سرپل ذهاب بهبود پيدا كرد. ليكن پيشروي دشمن در جنوب قصر شيرين به طرف گيلانغرب همچنان ادامه يافت.هواپيماهاي دشمن علاوه بر پشتيباني نيروي زميني، مراكز نظامي و غيرنظامي را بمباران كردند و خسارات جاني و مالي به بار آوردند. از سوي ديگر هواپيماهاي خودي چند پادگان و پايگاه نظامي دشمن را بمباران كرده، چند پل و جاده نظامي را تخريب كردند.
سياسي:
شش روز پس از آغاز جنگ، با كند شدن روند پيشروي ارتش عراق گرايش به برقراري آتش بس در حكام بغداد افزايش مييابد. تلاش هيأتهاي صلح تشديد شده، فشار سياسي بر ايران جهت پذيرش آتش بس فزوني ميگيرد. اما در تهران با اين كه رئيس جمهور به گونهاي مشروط، نسبت به مذاكره اظهار تمايل ميكند، ساير مسئولين هرگونه سازش و ميانجيگري را بشدت رد ميكنند.
خلاصه تحركات نظامي و سياسي در روز هفتم جنگ
نظامي:
در هفتمين روز، نيروهاي خودي موفق شدند از نزديك شدن نيروهاي دشمن به آبادان و خرمشهر جلوگيري كرده، تا حدودي آنها را عقب برانند. در اين روز نيروهاي عراقي بيشترين تلاش خود را به كار بردند تا به اهواز نزديك شده، وارد سوسنگرد و انديمشك و دزفول شوند و اگرچه موفق به اين كار نشدند، ولي خود را تا پشت رودخانه كرخه رساندند. در جبهه مياني، درگيري در نوار مرزي ادامه داشت و در شمال اين جبهه، نيروهاي خودي براي عقب راندن دشمن از سرپل ذهاب و قصرشيرين و جلوگيري از پيشروي بيشتر در محور گيلانغرب موفقيتهايي كسب كردند. هواپيماهاي دشمن علاوه بر پشتيباني نيروي زميني، تأسيسات نظامي، اقتصادي و ... را بمباران كردند. چند هواپيماي دشمن سرنگون گرديد. جنگندههاي جمهوري اسلامي نيز چند پادگان نظامي دشمن و تأسيسات صنعتي عراق را بمباران كردند.
سياسي:
عراق نيز با يك برخورد دوپهلو از يك سو تهديد ميكند كه براي تأمين شرايط موردنظر تمام قوايش را وارد جنگ خواهد كرد و از سوي ديگر براي به دست گرفتن ابتكار سياسي و تحت فشار قرار دادن ايران، قطعنامه 479 شوراي امنيت را ميپذيرد و با پيشنهاد آتش بس موافقت ميكند. در سطح بينالمللي، 15 عضو شوراي امنيت پس از گذشت هفت روز تجاوز عراق به ايران، اولين قطعنامه خود را بدون اشاره به كشور تجاوزگر و لزوم عقبنشيني نيروهاي متجاوز به پشت مرزهاي بينالمللي صادر كرده و خواستار توقف جنگ و توسل به اصول عدالت و حقوق بينالمللي جهت حل اختلافات شده اند.
متن قطعنامه 479 شوراي امنيت، 28 سپتامبر (6/7/59)
با توجه به اين كه دولتهاي عضو متعهدند درروابط بينالملل از تهديد يا كاربرد زور عليه تماميت ارضي يا استقلال سياسي هر دولتي خودداري كنند و با توجه به اين كه طبق ماده 24 منشور شوراي امنيت، مسئوليت اوليه حفظ صلح و امنيت بينالمللي را برعهده دارند؛
با اظهارنگراني عميق درباره وضعيت رو به گسترش ميان ايران و عراق:
1- از ايران و عراق ميخواهد بلافاصله از توسل بيشتر به قوه قهريه بپرهيزند و اختلافات خود را مسالمت آميز طبق اصول عدالت و حقوق بينالملل حل نمايند.
2- از هر دو كشور ميخواهد هرگونه پيشنهاد ميانجيگري يا سازش يا توسل به سازمانهاي منطقهاي را كه ميتواند منشور را تسهيل سازد، بپذيرد.
3- از كليه كشورهاي عضو ميخواهد نهايت خويشتنداري را مراعات نمايند و از هر عملي كه منجر به افزايش برخورد شود، بپرهيزند.
4- از تلاشهاي دبيركل و پيشنهاد در مورد بهبود اين وضعيت پشتيباني ميكند.
5- از دبيركل ميخواهد ظرف 48 ساعت گزارشي به شوراي امنيت تسليم نمايد.
نمايندگان كشورهاي اسلامي كه در سازمان ملل متحد جلسه تشكيل داده بودند، نگراني خود را از اوضاع منطقه ابراز داشتند و موافقت كردند به ايران و عراق هيأت هاي حسن نيت اعزام كنند.
