چرا ایران خشک شد؟

مقدمه:

خشکسالی، دورهٔ کم‌آبی است که طی آن یک منطقه با کمبود در ذخیره و منابع آبی مواجه است. از این تعریف، بلافاصله می‌توان نتیجه گرفت که دورهٔ کم‌آبی نسبت به یک منطقه به خصوص و ویژگی‌های مختلف آن سنجیده می‌شود و به سادگی نمی‌توان مفاهیم و مسائل مربوط یا برآمده از آن را در طول زمان و مکان تعمیم بخشید.[خشکسالی یا به عبارتی دورهٔ امتداد خشکی می‌تواند از چند ماه تا چند سال باشد. در واقع از نظرگاه علمی عبارت دقیق‌تر و مناسب‌تر به جای خشکسالی، «دورهٔ کم‌آبی» است.

خشک‌سالی می‌تواند باعث عدم توازن در میزان آب و در نتیجهٔ آن کمبود آب، نابودی گیاهان، کم شدن شدت جریان آب (برای نیروگاه‌های برق‌آبی)، کاهش عمق آب‌های سطحی و خاک مرطوب می‌شود. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که تبخیر سطحی و تبخیر آب از گیاهان از حد معمول در مدت معین بیشتر شود. خشکسالی جدی‌ترین معضل فیزیکی برای کشاورزی در همه جای دنیا است. برای مقابله با این پدیده بارور کردن ابرها می‌تواند (نه الزاماً) روشی مؤثر ولی کوتاه‌مدت است.

مجموعه‌ای از تحقیقات بین‌المللی که در اواخر دههٔ ۵۰ خورشیدی صورت گرفت، حاکی از آن بود که بیش از ۱۵۰ تعریف متفاوت از خشکسالی در نوشته‌های مختلف علمی مطرح شده و به چاپ رسیده‌است. کثرت این تعاریف بازتابی از تنوع و گسترهٔ وسیع این مقوله است که نشان‌دهندهٔ آن است که این تعاریف بر حسب نیاز در نواحی مختلف و رهیافت‌های متعدد به این پدیده در رشته‌های علمی گوناگون، شکل گرفته‌است. دونالد ویلهایت، اقلیم‌شناس و مایکل گلانتز، دانشمند علوم اتمسفر طی تحقیق جامعی که در مقاله‌ای با عنوان «درک پدیدهٔ خشکسالی: نقش تعاریف» به چاپ رساندند، این تعاریف متعدد را بر مبنای چهار رهیافت بنیادین برای سنجش پدیدهٔ خشکسالی طبقه‌بندی کردند: آب‌وهواشناسی، هیدرولوژیکی (آب‌شناسی)، زراعتی و اقتصادی-اجتماعی. سه دستهٔ اول به بررسی روش‌های اندازه‌گیری و سنجش دورهٔ کم‌آبی به عنوان یک پدیدهٔ فیزیکی می‌پردازند. دستهٔ چهارم، اما، دورهٔ کم‌آبی را از منظر عرضه و تقاضا بررسی می‌کند؛ اثرات کمبود آب را در نظام‌های اقتصادی-اجتماعی، ردگیری می‌کند

انواع خشکسالی

خشکسالی هیدرولوژیکی (آب‌شناسی)

هیدرولوژی (یا آب‌شناسی) شاخه‌ای از علم است که به بررسی و شناخت چرخش، توزیع و کیفیت آب در بالا، بر رو و در زیر سطح کرهٔ زمین می‌پردازد؛ بنابراین، این قسمت از خشکسالی با پیامدهای کمبود دوره‌ای ریزش‌های جوی بر منابع و ذخایر آبی روزمینی و زیرزمینی از قبیل جریان‌های رودخانه‌ای، سطح آب دریاچه‌ها، آب‌های زیرزمینی و … مرتبط است. تواتر و شدت خشکسالی هیدرولوژیکی عموماً در مقیاس حوضهٔ آبریز تعریف می‌شود. اگرچه تمام کم‌آبی‌ها به نحوی در نتیجهٔ کمبود ریزش‌های جوی پدید می‌آیند، هیدرولوژیست‌ها توجه ویژه‌ای به این موضوع دارند که چگونه این کمبود در یک سامانهٔ هیدرولوژیکی ایفای نقش می‌کند. این‌گونه از خشکسالی‌ها به‌طور معمول خارج از دورهٔ کم‌آبی‌های آب‌وهوایی و زراعتی بوده یا نسبت به آن‌ها دارای تأخیر فاز زمانی هستند. اثرات کمبود بارندگی بر مؤلفه‌های مختلف سیستم هیدرولوژیکی از قبیل رطوبت خاک، جریان‌های آبی و سطح آب‌های زیرزمینی و دیگر ذخایر آبی به‌طور آنی قابل مشاهده نیست به این دلیل که این دسته پیامدها با اثرات کمبود بارندگی بر دیگر بخش‌های اقتصادی هم‌دوره نیستند. به عنوان مثال، یک دورهٔ کمبود بارندگی می‌تواند موجب کاهش فوری رطوبت خاک شود که این امر طبعاً در بخش کشاورزی به سرعت تشخیص داده می‌شود. حال آنکه تأثیر این دورهٔ کمبود بر سطح ذخایر آبی ممکن است تولید نیروی برق-آبی را تا ماه‌ها تحت‌الشعاع قرار ندهد. به علاوه اینکه آب موجود در سیستم‌های ذخیرهٔ هیدرولوژیکی (مانند ذخایر آبی و رودخانه‌ها) عموماً برای مصارف مختلف (از قبیل کنترل سیلاب، آبیاری، تفریحات، کشتیرانی، برق-آبی، محیط زیست) در رقابت و تعارض هستند؛ این امر موجب پیچیده‌تر شدن سلسله‌مراتب و سنجش این پیامدهای بارش کمتر می‌شود.

خشکسالی زراعتی

این رده از دوران کم‌آبی در واقع به بررسی تأثیر ویژگی‌های مختلف خشکسالی آب وهوایی (یا هیدرولوژیکی) بر کشاورزی می‌پردازد، با تأکید و تمرکز بر کسری ریزش‌های جوی، اختلاف میان تبخیر و تعرق بالقوه و بالفعل، کسری محتوای آب خاک (رطوبت خاک)، تقلیل سطح آب‌های زیرزمینی یا مخازن آبی دیگر و غیره. از جمله موارد حایز اهمیت در کشاورزی میزان آب مورد نیاز گیاه است که خود به شرایط متداول آب‌وهوا، مشخصات بیولوژیکی ویژه هر گیاه، مرحلهٔ رشد گیاه و خواص فیزیکی و بیولوژیکی خاک بستگی دارد. یک تعریف مناسب و جامع از خشکسالی یا کم‌آبی زراعتی باید قادر به برشمردن قابلیت‌ها و حساسیت‌های متغیر محصولات کشاورزی در طول دوره‌های مختلف رشد گیاه، از آغاز تا بلوغ باشد.

خشکسالی اقتصادی-اجتماعی

تعریف خشکسالی یا دوران کم‌آبی از منظر اقتصادی-اجتماعی به ارتباط و پیوند میان عرضه و تقاضای برخی کالاهای اقتصادی با عناصر خشکسالی‌های آب‌وهوایی، هیدرولوژیکی و زراعتی می‌پردازد. این قسم از خشکسالی از آن جهت با سه مورد پیشگفتار متفاوت است که رخداد آن مستقیماً مبتنی بر فرآیندهای زمانی و مکانی عرضه و تقاضاست و به‌طور غیرمستقیم به کمبود ریزش‌های جوی مربوط است حال آنکه سه قسم دیگر کم‌آبی مستقیماً با کمبود بارندگی در ارتباط هستند. تأمین بسیاری از کالاهای اقتصادی از قبیل آب، علوفه، غلات، ماهی، انرژی برق-آبی، وابسته به آب‌وهواست. به علت تغییرات طبیعی اقلیم، آب در برخی سال‌ها فراوان است اما در سال‌های دیگر قادر به تأمین نیازهای انسانی و محیط‌زیستی نیست. کم‌آبی اقتصادی-اجتماعی زمانی رخ می‌دهد که میزان نیاز برای آب از میزان عرضهٔ آن پیشی می‌گیرد که در نهایت به ورشکستگی منابع آب منجر می‌شود؛ این نوع خشکسالی می‌تواند به صورت غیرمستقیم از تغییرات وضعیت آب وهوا تأثیر بپذیرد اما در وقوع آن بسیاری عوامل انسانی و به خصوص مدیریتی نقشی بسزا دارند. خشکسالی اقتصادی-اجتماعی بیشتر محصول طراحی و برنامه‌ریزی غیرعلمی و مدیریت ناسنجیده منابع آب است و نه به دلیل کم‌آبی ناشی از کاهش مفرط ریزش‌های جوی.

از نگاهی دیگر، می‌توان خشک‌سالی را به‌طور زیر دسته‌بندی کرد:

    خشک‌سالی همیشگی، مخصوص مناطق بسیار خشک، در این مناطق بدون روش‌های مناسب آبیاری کشاورزی غیرممکن است.
    خشکسالی‌های مقطعی، برای مناطقی که فصل‌های خشک و فصل‌های بارانی دارند. کشاورزی در دوران بارانی تنها راه ممکن است.
    خشک‌سالی ناگهانی، برای مناطق مرطوب و نیمه‌مرطوب. این خشک‌سالی غیرمتناوب است و مناطق کوچکی را همیشه در بر می‌گیرد.
    خشک‌سالی مخفی، در تابستان زمانی که آب زیادی به دلیل گرمای هوا تبخیر می‌شود و به همین میزان بارندگی وجود ندارد. این خشک‌سالی، گیاهان دیمی را از بین می‌برد.

هم‌اکنون خشک‌سالی حدود ۲۵٪ از مردم جهان را تهدید می‌کند. در سال ۲۰۰۵ از هر ۴ نفر در جهان ۱ نفر در خشک‌سالی زندگی می‌کرد.[۲]

چرا ایران خشک شد؟

خشکسالی بیخ گوش دماوند

ایران به آبکشی تبدیل شده است که همه آب آن را در این سال‌ها کشیده‌ایم. چه تولید کرده‌ایم که حداقل سفره کشاورز را رنگین کرده باشد؟

«قنات ابداع ایرانیان است. مهندسی ایرانی این موقعیت را در اختیار ساکنین اولیه ایران قرار داد که زندگی در کنار رود و رودخانه‌ها را رها کنند و با حفر قنات در اراضی قابل کشت دور از رودخانه‌ها فلات ایران را معد برای سکونت کنند و فرهنگ چندهزارساله ایرانی به همت هوش و استعداد ساکنین فلات زندگی متناسبی پیدا کردند که مورد طمع همسایگان واقع شد؛ تا جایی که اقوام مختلفی که در محل سکونت خود با سختی و تنگی معیشت روبه‌رو می‌شدند، به ایران کوچ می‌کردند یا با جنگ و غارت خود را جزء ساکنین آن قرار می‌دادند. طول قنات‌ها بعضا به چندین کیلومتر می‌رسید و ردیف چاه‌ها پشت سر هم منظره زیبایی به دشت صحرا می‌داد؛ خصوصا زمستان‌ها که بخار آب چاه‌ها به آسمان تنوره می‌کشید و منظره پر نقش‌ و نگاری پدید می‌آورد واقعا دیدنی بود.

ورود تکنولوژی حفر چاه و استحصال آب به وسیله موتورهای گازوئیلی و بعدا برقی، معادله برداشت آب از زیرزمین را تغییر داد. دهه ۳۰ و ۴۰ آغاز حفر چاه‌های نیمه‌عمیق یا پایابی بود که به جای حفر قنات و انتقال آب‌های زمینی، مستقیما چاهی حفر می‌کردند و با نصب موتوری دیزیلی از عمق کم‌آب را به سطح زمین می‌آوردند تا زمانی که شبکه برق سراسری کل ایران را دربرگرفت و تکنولوژی چاه‌های عمیق هم وارد کشور شد ورود صنعت به کشور و نیاز مبرم کارخانجات صنعتی به آب و تأسیس کارخانجات در حاشیه شهرهای بزرگ که محل سکونت صاحبان ثروت بود، عملا چالش آب را پیش پای رژیم سابق گذاشت.

دلسوزان کشور در همان زمان تأکید می‌کردند ایران در منطقه خشک واقع است و صنایعی که نیاز بیشتری به آب دارند حتما باید در مناطق پرآب استقرار پیدا کنند. ایران از این برکت برخوردار است که در شمال و جنوب خود به دریا وصل است اما نفوذ مرکزنشینان اجازه نداد حقیقت بی‌آبی کشور مورد توجه قرار گیرد. صنایع پرمصرف آب در مناطقی تأسیس شدند که به دریا راه نداشتند. ذوب‌ آهن اصفهان نمونه‌ای از بدسلیقگی انتخاب محل است که موجب سوخت این کارخانه از معادن زغال سنگ زرند کرمان، سنگ آهن آن از یزد و کرمان و کالای تولیدی آن بعد از تأمین مصرف داخلی اگر صادر می‌شد باید به بندرعباس حمل می‌شد. نیم‌نگاه دولتیان به آب زاینده‌رود بود که این کارخانه در اصفهان احداث و سوخت آن و سنگ آهن از فرسنگ‌ها فرسنگ دورتر حمل می‌شد. بعدا که فولاد مبارکه در طرح صنعتی‌شدن ایران قرار گرفت، در آمایش اولیه سرزمینی قرار بود در بندرعباس کنار دریا احداث شود ولی در اصفهان جا خوش کرد. فولادی که برای تولید یک کیلو از آن به هزاران لیتر آب نیاز است، اگر امروز کارخانه ذوب آهن و فولاد مبارکه تعطیل شوند و آب مصرفی آن فروخته شود، به گفته یکی از کارشناسان محیط زیست سود کرده‌ایم، دیگر صنایعی مانند کاشی و سرامیک هم که به آب فراوان نیاز دارند، در مکان‌هایی احداث شدند که سرنوشت امروزی خشک‌شدن کشور را رقم زدند. از نظر آب مصرفی کشاورزی هم با تأسف اجازه دادیم هزاران چاه حفر شود؛ بدون این که الگوی کشت را با توجه به قیمت آب استحصالی تغییر دهیم. ایران جزء تولیدکنندگان سه، چهار محصول مانند پسته و زعفران به لحاظ سابقه تاریخی و خرما به علت طعم و مزه آن در دیگر محصولات از نظر تناژ تولید است و جایی در آمارهای جهانی دارد اما در بازار صادرات انگار غریبه‌ای است که نمی‌دانند تولیدکننده هم هست.

یکی از دوستان تعریف می‌کرد مدیر شرکتی روسی که عمدتا انار و چند محصول زراعی را برای صادرات به روسیه خریداری می‌کرد، در سفری که به ایران آمد و سری هم به شمال کشور زده بود، می‌گفت باورم نمی‌شود که شما چنین گلخانه طبیعی در شمال کشورتان دارید اما در بازار گل و گیاه روسیه که بازار پرمصرفی است حضور ندارید. برای نمونه ایران در تولید گردو جایگاه سوم بعد از چین و آمریکا را دارد ولی در بازار صادرات جهانی جایگاهی نداریم و با صادرات پنج هزار تن در سال حدود ۴۰ میلیون دلار ارزآوری دارد که قابل توجه نیست و از نظر تولید در سطح هکتار هم سرانه جهانی سه‌ هزار و ۴۰۰ کیلو ولی در ایران عملکرد در هکتار کمتر از دو هزار کیلو است یا در مورد گیلاس، ایران رتبه سوم جهانی بعد از ترکیه که مقام نخست و آمریکا مقام دوم را دارد، هست؛ هرچند از نظر کیفیت گیلاس ایران رتبه اول جهانی را دارد، سالانه ۱۸ میلیون تن گیلاس در جهان تولید می‌شود که ۲۰۰ هزار تن آن سهم ایران است. ‌در مورد خرما هم ایران با تولید یک‌میلیون‌ و ۲۰۰هزار تن جایگاه دوم دنیا را داریم که تنها ۳۰۰ هزار تن آن را صادر می‌کنیم. از تولید سه‌میلیون‌ و ۹۶ هزار تن پرتقال و ۷۵۱ هزار تن نارنگی، چه میزان را توانستیم صادر کنیم؟ تنها محصولی که در صادرات بعد از پیروزی انقلاب رشد داشته است، پسته است که آن هم به علت این که خشکبار است و امکان نگهداری آن مدت‌ها ممکن است، توانسته در عرصه بین‌المللی خوش بدرخشد.

با این تفاوت که ایران جایگاه نخست صادرات پسته را داشت و اکنون این جایگاه به آمریکا تعلق گرفته است. از این بحث‌ می‌گذرم که ایران در بازار روبه‌رشد تولیدات زراعی و باغی تقریبا جایگاهی ندارد و با توجه به دوربودن از تکنولوژی امروزی تولید، تناژ تولید ایران با دیگر کشورها قابل مقایسه نیست و کشاورز ایرانی از تولید سودی نمی‌برد و بخش کشاورزی از نظر سطح درآمد جزء فقیرترین بخش‌های تولیدی در سطح جهان است. اما چرا ایران خشکید؟ نگاهی به آمار چاه‌های حفرشده یا کنده‌شده در رقابت با قنات‌هایی که در طول تاریخ حیات ایران را استمرار می‌دادند، بیندازیم.

۱- تعداد چاه‌های حفرشده تا سال ۱۳۵۰ برابر آمار ۴۷ هزار عدد بود که عمدتا به‌صورت پایابی یا نیمه‌عمیق بودند و موتور آبکشی بالای چاهی که عمق آن چند متر بیشتر نبود، نصب و با سوخت گازوئیل آب‌های سطحی را به بالای چاه می‌فرستاد.

۲- تعداد چاه‌های حفرشده تا سال ۱۳۶۰ که سال‌های انقلاب را پشت سر گذاشت و قوانین حاکم بر نحوه حفر چاه‌ها به فراموشی سپرده شد، از ۴۷هزار به عدد ۱۶۲هزار رسید؛ یعنی در ۱۰ سال چهار برابر شد ولی الگوی کشت به امان خدا رها شد. همین آمار را در سال ۱۳۷۰ یعنی ۱۰ سال بعد دنبال می‌کنیم. تعداد چاه‌های حفرشده به عدد ۲۲۵هزار رسید. ۱۰ سال بعد یعنی سال ۱۳۸۰ آمار چاه‌های حفرشده به عدد باور نکردنی ۴۵۰ هزار رسید؛ یعنی در ۳۰ سال از سال ۱۳۵۰ تعداد چاه‌ها نزدیک به ۱۰ برابر شد. سال ۱۳۹۰ یعنی ۱۰ سال بعد که باز هم مشغول حفر چاه هستیم و عدد چاه‌ها را به ۷۳۶ هزار رساندیم و تا ۱۴۰۰ از عدد یک میلیون گذشته‌ایم. البته این اعداد و ارقام مربوط به چاه‌هایی است که مجوز قانونی دارند. از تعداد چاه‌های بدون مجوز که آمارهای مختلفی را هر از گاهی می‌شنویم، می‌گذرم؛ تا جایی که بعضا نصف عدد چاه‌های قانونی را به چاه‌های غیرقانونی یا چاه‌هایی که مجوز ندارند، می‌رساند.

مساحت ایران یک‌میلیون‌و ۶۴۸ هزار کیلومتر مربع است و تنها ۱۰ درصد از اراضی ایران قابل کشت بوده و سرانه زمین کشاورزی برای هر ایرانی دو هزار متر مربع است که باید مایحتاج غذایی و مسکن را هم در این سطح جست‌وجو کنیم. آمار استفاده از زمین‌های کشاورزی در جهان جدولی دارد که ایالات متحده آمریکا در رتبه نخست آن با یک‌میلیون‌و ۳۰۲هزارو ۶۶۹ کیلومتر مربع از وسعت خود، ۲۲.۱۸ درصد از کل خاک کشور خود را به زراعت اختصاص داده است. ایران رتبه ۱۶ در بین نزدیک به ۲۰۰ کشور دنیا را به خود اختصاص داده؛ با ۲۲۱هزار و ۴۰۰ کیلومتر ‌مربع که ۱۴ درصد از خاک کشور را به خود اختصاص داده است. به دیگر سخن در ۲۲۲ هزار کیلومتر مربع ما یک میلیون چاه قانونی حفر کرده‌ایم؛ یعنی در هر کیلومتر مربع بیش از چهار حلقه چاه. چاه‌های غیرمجاز را به این عدد اضافه کنید! نگارنده از نظر ریاضی مانند دیگر علوم در قعر جدول قرار دارد. کمکم کنید! با آمار دیگری روبه‌رو هستیم. وسعت ایران یک‌میلیون‌و ۶۴۸ هزار کیلومتر مربع است؛ یعنی در هر ۱.۶ کیلومتر مربع (کوه، بیابان، کویر و دره) یک حلقه چاه قانونی حفر کرده‌ایم. کافی است ذهن خود را پرواز دهید و ایران این سرزمین دوست‌داشتنی را بالای سر خود مجسم کنید و یک میلیون حلقه چاه را حفره‌هایی فرض کنید که آسمان بالای سرخود را از درون این حفره‌ها تماشا می‌کنید. ایران به آبکشی تبدیل شده است که همه آب آن را در این سال‌ها کشیده‌ایم. چه تولید کرده‌ایم که حداقل سفره کشاورز را رنگین کرده باشد؟ با توجه به وضع کشاورزان، هیچ. از قول بزرگانی که در این زمینه صاحب‌نظرند گفته می‌شود ۷۰ درصد از کل آب‌های ذخیره زیرزمینی کشور را تا اکنون بر باد داده‌ایم و فاصله تا لم‌یزرع‌شدن ایران تنها ۳۰ درصد باقی‌مانده آب‌های زیرزمینی است که میلیون‌ها سال ذخیره شده‌اند.»

پیش‌بینی خشکسالی و ترسالی چقدر درست است؟
 

بعضی از پدیده‌ها، مثل تکرار شب و روز، آمدن فصول و ... تکرار پذیر و قابل پیش‌بینی هستند و پیش‌بینی‌های کوتاه مدت عوامل هواشناسی نظیر بارندگی در کوتاه مدت به طور نسبی فراهم شده است اما برخی پدیده‌ها نظیر ترسالی و خشکسالی برای بشر هنوز کاملاً قابل تشخیص نیست؛ بنابراین، تحلیل و پیش‌بینی این بخش از پدیده‌های طبیعی برای تصمیم‌گیرندگان منابع آب نباید قابل اعتماد باشد.در خصوص انواع خشکسالی و ترسالی، اظهار کرد: ما چند نوع خشکسالی و ترسالی داریم که دو نوع مهمتر آن خشکسالی هواشناسی است که به بارندگی مربوط می‌شود و مورد دیگر هیدرولوژیکی است که به حجم آورد آب رودخانه‌ها مربوط می‌شود.

خشکسالی و ترسالی هواشناسی چیست؟

در مورد اول، اگر میزان بارندگی در یک سال از بارندگی متوسط دراز مدت کم‌تر باشد، در آن سال خشکسالی هواشناسی رخ می‌دهد. اگر مقدار بارندگی سالانه با متوسط دراز مدت برابری کند، آن سال نرمال است و چنانچه از متوسط دراز مدت بیشتر باشد، آن سال با پدیده ترسالی مواجه می‌شود. خشکسالی و ترسالی ممکن است فصلی باشد که باران آن فصل را در مقایسه با متوسط دراز مدت آن فصل مقایسه می‌کنند. البته این یک تعریف ساده همه فهم از خشکسالی و ترسالی هواشناسی است. در این زمینه شاخص‌هایی داریم که خشکسالی و ترسالی را با شدت و ضعف بیان می‌کند.

خشکسالی نسبتا شدید در سراسر کشور

از زمستان سال ۹۹ تا بهار سال ۱۴۰۰ تقریبا در کل کشور دچار خشکسالی نسبتا شدیدی شدیم. در حوضه کرخه که امسال با مواجه با مشکلاتی شدیم بخشی از آن مربوط به این خشکسالی است. ریزش‌های جوی به طور متوسط در حوضه کرخه که شامل استان‌های همدان، کرمانشاه، ایلام و نیز قسمت‌هایی از استان‌های لرستان و خوزستان است، در حدود ۴۳۰ میلی متر است. امسال متاسفانه متوسط بارندگی حوضه در حدود ۳۰ درصد تقلیل پیدا کرد و دچار خشکسالی نسبتا شدیدی شدیم.

خشکسالی و ترسالی هیدرولوژیکی

آخوندعلی با بیان اینکه خشکسالی و ترسالی هیدرولوژیکی مربوط به حجم آورد آب از یک حوضه توسط رودخانه آن حوضه تعریف می‌شود، تصریح کرد: اینجا هم مشابه بارندگی، متوسط حجم آورد رودخانه، شاخص مقایسه است. اگر حجم خروجی روان آب‌های حوضه که در رودخانه متمرکز و جاری می‌شوند، در یک مقطع از رودخانه خروجی حوضه در یک فصل یا سال با متوسط دراز مدت حجم آورد آب آن فصل یا سال در آن مقطع، برابر، کمتر و یا بیشتر باشد، به ترتیب با شرایط هیدرولوژیکی نرمال، خشک و یا ترسالی در آن فصل یا سال مواجه هستیم.

کاهش حدود ۵۰ درصدی حجم آورد آب سد کرخه

وی افزود: غالب حوضه‌های آبی کشور امسال کم و بیش تحت تاثیر خشکسالی هیدرولوژیکی بودند. حوضه کرخه نیز دچار این پدیده شد و حجم آورد آب کرخه در سد کرخه تقریبا ۵۰ درصد کاهش پیدا کرد که این یک خشکسالی هیدرولوژیکی شدید است.

شدیدترین خشکسالی هیدرولوژیکی در پایین‌دست حوضه کرخه

گاهی خشکسالی‌های مربوط به بارندگی با خشکسالی‌های هیدرولوژیکی بر هم منطبق نمی‌شوند، عنوان کرد: مثلا ممکن است در خوزستان، در پایین‌دست حوضه کرخه بارندگی کم باشد و از این نظر در استان دچار خشکسالی باشیم. اما استان‌های بالادست دچار ترسالی باشند. در این شرایط رودخانه کرخه پر آب و در خوزستان با وجود خشکسالی هواشناسی (بارندگی)، اما از نظر هیدرولوژیکی ترسالی باشد و از این نظر کمبود آب برای انواع مصارف نداشته باشیم. امسال شدیدترین خشکسالی هیدرولوژیکی را در پایین دست حوضه کرخه داشتیم، اما همان طور که ذکر شد کاهش باران حدود ۳۰ درصد ولی کاهش آب رودخانه در سد، حدود ۵۰ درصد بود.

 وجود دو شاخص هواشناسی (بارندگی) و هیدرولوژیکی (آورد رودخانه) برای تعیین خشکسالی و تفاوت درصد کاهش در مقدار این دو نوع خشکسالی که به ترتیب ۳۰ درصد و ۵۰ درصد است، همانطور که ذکر شد، عامل عدم توزیع یکنواخت باران در سطح حوضه، از عوامل تفاوت در دو نوع خشکسالی محسوب می‌شود. اما عوامل دیگری هم بر این دو پدیده موثرند. برای مثال تاثیر خشکسالی هواشناسی دهه ۸۰ بر آورد رودخانه کارون، تنها عامل خشکسالی هیدرولوژیکی این رودخانه نبود. عوامل دیگر انسانی نظیر انتقال آب بین حوضه‌ای و مصارف متفرقه بالادست و نیز مهمتر از آن‌ها، «ایست آب» توسط مخازن سدهای بالا دست باعث شد آورد کارون در محل احداث سد گتوند قبل از آبگیری، تا حدود ۵۰ درصد کاهش یابد. این نوع خشکسالی هیدرولوژیکی که از نوع شدید آن در این مقطع بود که عملا باعث افزایش شوری به بیش از ۴۰ درصد نسبت به شرایط نرمال شد. همین پدیده تعدادی از کنش‌گران را نسبت به آبگیری سد گتوند بدبین و علت افزایش شوری آب را به انحلال رگه‌های نمکی مدفون در مخزن سد نسبت دادند، در حالی که علت اصلی افزایش شوری همان کاهش شدید آورد آب از بالا دست بود.

سد کرخه تحت تاثیر آبگیری سد تازه تاسیس سیمره

 در مورد سد کرخه در سال جاری، این کاهش جریان نه تنها تحت تاثیر کاهش بارندگی، بلکه تحت تاثیر آبگیری سد تازه تاسیس سیمره قرار گرفت. به عبارتی «ایست آب» در مخزن سد سیمره در بالا دست سد کرخه، خشکسالی هیدرولوژیکی در پایین دست را تشدید کرد. البته ذخیره آب سد سیمره به عنوان آب‌های استراتژیک برای آب شرب، کشاورزی و ... جهت مصارف اوایل پاییز و نیز تولید انرژی مد نظر بوده است اما به دلیل مصارف فراتر از حد برنامه‌ریزی در امر کشاورزی، در کرخه سفلی، ناگزیر به نیاز زیستی هور و آب شرب پایین دست کرخه فشار آمد.

اگر بارندگی پاییز با تاخیر باشد، با مشکلات جدیدی مواجه می‌شویم

 اکنون با استفاده از ذخیره استراتژیک سد سیمره، تا حدودی از مشکلات پایین‌دست کاسته شده است اما باید دانست که اگر خدای نکرده بارندگی در پاییز، با تاخیر یا مواجه با خشکسالی باشد؛ در شرایط جدید با مشکلات جدیدی مواجه خواهیم شد. ان‌شاالله که مسئولان اجرایی و بهره‌برداران متوجه این نکات باشند و در مصرف و بهره‌برداری از منابع آب طوری رفتار کنند که باعث بحران و کمبود آب برای شرب و دیگر نیازها نشویم.

ترسالی و خشکسالی را می‌توان پیش‌بینی کرد؟

 آیا امکان پیش‌بینی ترسالی یا خشکسالی از سال قبل جهت برنامه‌ریزی در منابع آب، امکان‌پذیر است یا خیر؟ 

اگرچه ذخیره منابع آبی در مخازن سدها از سال قبل کمک خوبی می‌کند تا از تنش‌های کم آبی در سال بعد جلوگیری شود اما این به معنی توان انسان در پیش‌بینی‌های درازمدت و حتی یک ساله در شرایط حاضر نیست. مثلا براساس برخی تحلیل‌ها، یکی از مسئولان آب کشور در جریان سیل سال ۹۸ گفت که با ترسالی مواجه شده‌ایم اما همان زمان عرض کردم اینکه در طول یک سال با ترسالی، خشکسالی یا شرایط نرمال مواجه باشیم دلیلی نمی‌شود که سال بعد نیز این پدیده تکرار شود. یعنی اگر امسال با خشکسالی مواجه هستیم، الزاماً اینگونه نخواهد بود که سال آینده نیز با خشکسالی مواجه باشیم. ضمن اینکه گفته می‌شود یک دوره چند ساله خشکسالی یا ترسالی وجود دارد هم، درست نیست. وقتی آمار را نگاه می‌کنیم نشان دهنده نوسانات نامنظم است.

پدیده خشکسالی و ترسالی به صورت منظم نیست، ادامه داد: بعضی از پدیده‌ها، مثل تکرار شب و روز، آمدن فصول و ... تکرار پذیر و قابل پیش‌بینی هستند. پیش‌بینی‌های کوتاه مدت عوامل هواشناسی نظیر بارندگی در کوتاه مدت و روزهای آتی هم با توجه به توسعه فناوری مربوطه به طور نسبی فراهم شده است اما برخی پدیده‌ها نظیر ترسالی و خشکسالی برای بشر هنوز کاملاً قابل تشخیص نیست. بنابراین، تحلیل و پیش‌بینی این بخش از پدیده‌های طبیعی برای تصمیم‌گیرندگان منابع آب نباید قابل اعتماد باشد.

با بی‌سابقه‌ترین خشکسالی در ۵۲ سال اخیر مواجهیم/(وزیر نیرو )

 از دولت گذشته سدهای خالی و پروژه های تعطیل به ارث رسیده است،  این خواست شما و ماست که آب و کم‌آبی با عدالت تقسیم شودین کشور با دسترنج شما کشاورزان ارتزاق می‌کند، من دلسوز کشاورزان هستم و افتخار می‌کنم که خدمتگزار شما هستم. ارثی که امروز به دولت رسیده، سدهای خالی، سوء مدیریت و پروژه‌های تعطیل است، اضافه کرد: اگر پروژه‌های حوضه زاینده‌رود در زمان خودش اجرا می‌شد، امروز شاهد این همه رنج نبودیم.فعال شدن پروژه‌های تعطیل است تا مردم از مواهب آن استفاده کنند، افزود: امروز با حضور نمایندگان مجلس و استاندار و نمایندگان کشاورزان که همگی نمایندگان شما هستند تصمیمات انقلابی خواهیم گرفت.ما در حال پشت سر گذاشتن سالی هستیم که در 52 سال گذشته خشک‌ترین سال‌ها بوده، گفت: به حمدالله در آبان امسال متوسط بارش در ایران خوب بود و پیش‌بینی‌ها از ادامه بارش‌ها حکایت دارد. با اجرای طرح‌ها بتوان آب را به کشاورزان اصفهانی رساند تا کشت خود را انجام دهند.

 50 سال پیش به ازای هر ایرانی 6 هزار و 500 متر مکعب آب داشتیم، در طول این سال‌ها خشکسالی و افزایش مصرف داشته‌ایم، پس باید با رعایت عدالت، خودمان را با این شرایط سازگار کنیم.وزیر نیرو با تاکید بر اینکه باید با رعایت عدالت، خود را با کم‌آبی سازگار کنیم، این خواست شما و ما است که آب و کم‌آبی باید به عدالت تقسیم شود، ضمن این‌که باید بتوانیم با این میزان آب، تولید را اضافه کنیم.

ایران در سال جاری بدترین خشکسالی نیم قرن اخیر را از سر می‌گذراند

۱۴۰۰ خشک‌ترین سال ایران در نیم قرن اخیر است. حجم آب پشت سدها نسبت به سال قبل هفت میلیارد متر مکعب کاهش یافته است. ذخایر آب پاسخگوی مصارف خانگی، کشاورزی و صنعتی را نیست. هشت شهر در وضعیت کم‌‌آبی شدید قرار دارند.

رود کارون

به گفته علی‌اکبر محرابیان، وزیر نیروی ایران حجم آب پشت سدهای کشور به ۱۸ میلیارد مترمکعب رسیده است. در حالی که سال گذشته و در همین زمان این میزان ۲۵ میلیارد متر مکعب بوده است. او از سال جاری به عنوان خشک‌ترین سال آبی در ۵۰ سال گذشته یاد کرد.

علی‌اکبر محرابیان روز سه‌شنبه، ۲۷ مهر هنگام بازدید از سد اکباتان در همدان همچنین از کاهش ۵۰ درصدی بارش نسبت به سال قبل خبر داد.

هم‌زمان مصرف آب چه در بخش صنعت و چه خانگی در دو دهه اخیر افزایش قابل توجهی داشته است. در سال ۸۰ مجموع مصرف آب شرب و صنعت ۷۸ میلیارد  متر مکعب بوده و سال گذشته به ۱۰۰ میلیارد رسیده بود.

 با توجه به این شرایط آبی "نباید کشت پر آب داشته باشیم" و برای مصارف خانگی نیز باید برنامه ریزی کرد.ب هشت شهر، از جمله همدان با تنش آبی شدید روبرو هستند. آب سد اکباتان کم است و باید با حفر چاه و انتقال آب سد تالوار به شهر همدان آب‌رسانی کرد."وضعیت بسیار نگران کننده است"حجم خروجی آب از سدها از ابتدا تا روز ۲۳ مهر "به یک میلیارد و ۶۹ میلیون متر مکعب رسیده که این امر ضرورت توجه جدی‌تر به مدیریت مصرف را دوچندان کرده است."از ابتدای مهرماه تا بیست و سومین روز آن، ورودی آب به مخازن سدها ۸۶ میلیون متر مکعب بوده است که در مقایسه با زمان مشابه در سال آبی گذشته (یک میلیارد و ۱۹ میلیون متر مکعب) کاهشی ۲۸ درصدی را نشان می‌دهد. ایرنا این وضع را "بسیار نگران کننده" خوانده و نوشته است که این وضعیت در فصول بعدی نیز احتمالا ادامه پیدا می‌کند.

این وضعیت بارشی فوری‌ترین اثر خود را برروی موجودی آب سدهای کشور که عمده ترین منبع تامین آب مورد نیاز بخش‌های صنعت، کشاورزی و شرب هستند به نمایش گذاشته است""این وضعیت در استان تهران بسیار نگران کننده‌تر از کل کشور است" و مخازن سدهای تهران "وضعیت خوبی" ندارند.

به گفته او بیش از ۱۵۰ میلیارد مترمکعب بیش از میزان مجاز از منابع آب زیرزمینی تهران برداشت می‌شود.‌ این در حالی است که از ابتدای سال آبی جاری تنها ۴میلی‌متر بارندگی در این استان رخ داده است. مخازن شهر تهران در حال حاضر ۴۵۲ میلیون مترمکعب آب دارد و در سال گذشته این رقم ۷۵۱ میلیون مترمکعب بوده است. به عبارتی، استان تهران با  ۳۰۰ میلیون متر مکعب کسری در مخازن آب روبروست.

افزایش دمای هوا

اوایل تابستان سال جاری احد وظیفه، رییس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی به خبرگزاری ایسنا گفته بود: «تابستان امسال دمای مناطق غربی و شمال غربی ۱ تا ۲ درجه بیش از نرمال و دمای مناطق جنوب شرق تا شرق در حد نرمال و به‌طور کلی دمای کشور حدود ۱ درجه بیش از حد نرمال است.»به این معنی که «خشکسالی طی تابستان امسال تداوم ‌پیدا خواهد کرد و احتمال می‌رود که تا زمستان سال جاری نیز ادامه داشته باشد». او وضع را این گونه ارزیابی کرده بود که ایران اکنون "در دوران خشکسالی هواشناسی، کشاورزی و هیدرولوژیکی" به‌سر می‌برد.

این وضعیت همراه است با چهار دهه سیاست‌های ضد زیست محیطی در جمهوری اسلامی که منابع آب زیرزمینی را برای توسعه ناپایدار کشاورزی تخریب کرده و اکنون نقاط مختلف ایران با نشست زمین روبروست.ساخت و سازها و سدسازی‌های بی‌رویه نیز عامل مهم دیگر خشکسالی در ایران هستند. تا جایی که استان‌های پرآبی مانند خوزستان اکنون حتی آب شرب ساکنان خود را نیز نمی‌توانند تامین کنند. کمبود آب اکنون یکی از عوامل ناآرامی در اقصی نقاط ایران شده است.

خشکسالی
 

خشکسالی عموماً از جنبه‌های مختلفی چون هواشناسی، آب‌شناسی یا کشاورزی تعریف می‌شود. نتیجه نهایی خشکسالی از تأثیرات آن بر روی فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی یک منطقه مشخص می‌شود.

در دهه‌های اخیر، در میان حوادث طبیعی تاثیرگذار بر جامعه انسانی، تعداد زیادی پدیده خشکسالی دیده می‌شود که به ‌لحاظ ویژگی‌هایی چون درجه شدت، طول مدت، فضای تحت تأثیر، تلفات انسانی، خسارات اقتصادی و تأثیرات اجتماعی دراز‌مدت بر جامعه، آثار آن بیش از سایر حوادث طبیعی بوده است .

فرق عمده خشکسالی با سایر حوادث طبیعی در این است که خشکسالی بر خلاف بسیاری از حوادث، پدیده ای تدریجی بوده و در دوره زمانی نسبتا ً طولانی واقع می‌شود و اثرات آن ممکن است تا سال ها و با تأخیر بیشتری نسبت به سایر حوادث طبیعی ظاهر شود. بنابراین از آنجا که تعیین زمان دقیق شروع خشکسالی کار ساده‌ای نیست، به آن پدیده‌ای خزنده می‌گویند.

خشکسالی، برخلاف سایر حوادث طبیعی، کمتر باعث بروز خسارات ساختاری می‌شود به همین خاطر، کمک‌رسانی در هنگام وقوع این پدیده، در مقایسه با سایر حوادث مثل سیل، زلزله و . . . پیچیده‌تر است.  گرچه تعاریف متفاوتی برای این پدیده بیان شده است؛ با این حال، این حادثه در نتیجه کمبود بارش در طی یک دوره ممتد زمانی (غالباً در یک فصل یا بیشتر) رخ می‌دهد .

خشکسالی تقریباً همه جا رخ می دهد. ویژگی خشکسالی از منطقه‌ای به منطقه دیگر متفاوت است. تعریف خشکسالی دشوار است چرا که به تفاوت‌های منتطقه، نیاز ها و … بستگی دارد.خشکسالی بر جنبه‌های مختلف زندگی و جامعه خصوصاً تغییر محیط طبیعی تأثیر مستقیم و غیر مستقیم دارد. عدم درک مفهوم خشکسالی باعث تردید و رکود در بخش‌های مختلف اقتصادی، مدیریتی و حتی سیاستگزاری‌ها می‌شود.

کمبود آب می تواند ناشی از خشکسالی طولانی مدت، ضعف مدیریت تأمین آب و آلودگی منبع آب‌های سطحی باشد. خشکسالی می‌تواند بر منطقه‌ای وسیع و جمعیت انبوهی تأثیر بگذارد و با ایجاد تغییرات در محیط زیست، مخاطراتی از قبیل آتش‌سوزی، وقوع سیل ناگهانی و احتمال زمین‌ لغزش و جریان گرد و غبار را نیز به‌همراه داشته باشد.
 

    فرسایش باد و آثار آن

    از بین رفتن پوشش گیاهی منطقه
    افزایش بیابان ها
    اثر آن بر سلامت و بهداشت عمومی
    افزایش بیماری‌های مختلف از جمله عفونت‌های ریه، کم آب شدن بدن و سایر امراض مرتبط
    بروز مشکلاتی چون سوء تغذیه
    بروز قحطی و کمبود آب برای آبیاری
    کاهش محصولات کشاورزی
    کوچ پرندگان بر اثر خشکی و یا کم آبی دریاچه‌ها
    مرگ حیوانات اهلی
    وقوع آتش‌سوزی‌های گسترده
    وقوع مهاجرت
    ترک تحصیل
    بروز آشفتگی در جامعه
    وقوع جنگ و نزاع بر سر منابع طبیعی از جمله آب و غذا

    بررسی مستمر میزان بارندگی و مقایسه آن با سطح قبلی و فعلی
    استفاده از سامانه‌های هشدار دهنده خشکسالی قبل از بروز آن
    برنامه‌ریزی برای کنترل خشکسالی و کاهش اثرات مخرب آن
    اقدامات لازم جهت کاهش خطر دراز مدت خشکسالی

    تنوع دادن به محصولات برای کاهش فرسایش خاک

    انجام کشت مقاوم در برابر کمبود آب
    محافظت از منابع آب
    جمع آوری آب باران برای استفاده در مواقع لزوم
    ساخت کانال و هدایت رودها و نهرها به مناطق مستعد خشکسالی
    بهره برداری از برخی چاه‌های آب و حفر چاه‌های جدید
    اصلاح الگوی مصرف آب
    آموزش همگانی در باره استفاده بهینه از آب در موارد مختلف از جمله آبیاری، آب‌پاشی، شستن خودروها و پُرکردن استخرها و . . .
    بیمه خشکسالی
    اقدامات پیشگیرانه وقوع توفان شن به واسطه خشکسالی و فرسایش خاک
    اقدامات پیشگیرانه در صورت پدیدار شدن مارها و افزایش مارگزیدگی

توصیه هایی برای نگهداری اب درخانه

    نباید ‌آب را دور ریخت‌، مگر آنکه هیچ استفاده دیگری نتوان برای آن پیدا کرد. می‌توان از آب اضافی برای آبیاری گل‌ها یا درختان موجود در محوطه خانه استفاده کرد.
    می‌توان با تعویض واشر از چکه کردن شیرهای آب جلوگیری کرد. ‌هدر رفتن هر قطره آب در ثانیه معادل حدود ۱۰ هزار لیتر آب در سال می‌باشد.
    باید تمام لوله‌های آب را از نظر وجود نشتی بررسی کرده و آن‌ها را تعمیر کرد.
    تمام شیرهای آب موجود در خانه را می‌توان ‌با نصب دستگاه هواگیر تقویت کرد‌. این اقدام ‌موجب تنظیم ‌جریان آب می‌شود.
    بهتر است در خانه، یک دستگاه آبگرمکن دیواری که فوراً آب را گرم می‌کند، نصب شود.
    می‌توان لوله‌های آب را عایق کاری کرد ‌تا ‌مانع از هدر رفتن گرما و شکسته شدن آن‌ها شود.
    اگر مواد معدنی موجود در آب ‌به قدری باشد که به لوله‌ها آسیب برسانند، بهتر است سیستم تصفیه آب نصب کرد. باید این سیستم ‌را هنگام رفتن به تعطیلات خاموش کرد.
    در انتخاب و خرید اثاثیه منزل ‌باید به میزان مصرف انرژی و آب آن‌ها ‌توجه داشت‌.
    توالت فرنگی‌هایی ‌خریداری شوند ‌که آب کمتری نیاز دارند.
    در حمام از سردوش‌هایی استفاده شود ‌که آب کمتری مصرف می‌کنند.
    به جای حمام کردن‌های طولانی بهتر است دوش‌های کوتاه مدت گرفت‌. در ضمن، استفاده از وان برای کاهش مصرف آب بسیار مؤثر است.
    هنگام مسواک کردن، وضو گرفتن و شستشو و اصلاح صورت ‌نباید جریان آب را باز گذاشت‌.
    زمانی از ماشین ظرفشویی استفاده شود که کاملاً پر باشد. در صورت امکان از ویژگی “شستشوی مختصر” استفاده شود.
    همواره در یخچال آب خوردن باشد ‌تا تا ناچار نشد برای خنک شدن آب، شیر را باز گذاشت.
    هنگام شستن میوه و سبزی، شیر آب و راه خروجی ظرف شویی را باید بست و آن را تا نیمه پر از آب کرده و در پایان، سبزی‌ها را با دوش مخصوص، آب‌‌کشی کرد.
    فقط زمانی از ماشین لباسشویی استفاده شود که کاملاً پر از لباس شده باشد.
    بهتر است هر چند وقت یک‌بار پمپ چاه را بررسی کرد. اگر پمپ اتوماتیک بدون استفاده از آب خاموش و روشن شود دلیل بر آن است که نشتی ‌آب وجود دارد.
    بهتر است درختان و گیاهانی کاشت ‌که توان مقابله با خشکسالی را داشته باشند، تا در زمان کم آبی مجبور ‌به آبیاری مداوم ‌نشد‌. گیاهان کوچک نیاز به آب کمتری دارند. گیاهانی که نیاز آبی مشابهی دارند را می‌توان ‌در کنار هم کاشت‌.
    از وسایل آبیاری استفاده شود که بیشترین صرفه جویی را داشته باشند. آبیاری قطره‌ای نمونه‌ای از این وسایل است.
    برای نگهداری رطوبت خاک از کود گیاهی استفاده شود.
    از خرید اسباب بازی‌های تفریحی که نیاز به جریان مداوم آب دارند خودداری شود.
    از نصب امکانات آبی تزیینی (‌مانند آب‌نماها‌) خودداری شود مگر آنکه با آب بازیافت کار کنند.
    هنگام شستن ماشین از آب‌پاشی استفاده شود که می‌توان میزان آب را تنظیم نمود. از کارواشی استفاده شود که از آب بازیافت استفاده می‌کند. اگر کسی خودرو شخصی خود را می‌شوید بهتر است روی چمن باشد ‌تا همزمان ‌چمن را نیز آبیاری نماید‌. همچنین به جای استفاده از آب شیلنگ، می‌توان از چند سطل آب استفاده کرد.
    از آبیاری بیش از حد چمن خودداری شود. بارش سنگین باران، نیاز به آبیاری چمن را به مدت حدود دو هفته مرتفع می‌کند.
    آبیاری در دفعات کوتاه، از آبیاری طولانی مدت بهتر است زیرا چمن آب بیشتری جذب می‌کند. ضمناً بهتر است فضای سبز منزل را در هوای خنک ( ترجیحاً در شب ) آب‌پاشی کنید.
    طوری آبیاری شود که آب روی چمن و بوته‌ها بریزد و نه پیاده‌روها و اطراف.
    از آبپاش‌هایی استفاده شود که آب را به صورت غبار درنیاورد، زیرا قبل از آنکه به سطح چمن برسد بخار خواهد شد. ‌برای اطمینان‌، باید هر چند وقت یک‌بار سیستم آبپاش و تایمر آن را ‌بررسی کرد.
    تیغ ماشین چمن‌زنی حداقل در بالاترین حد یا حدود ۵/۷ سانتی‌متری قرار داده شود، این اقدام موجب ریشه دوندان چمن و حفظ رطوبت خاک خواهد شد.
    چمن‌هایی کاشته شوند که در برابر خشکسالی مقاوم باشند.
    از دادن کود بیش از حد به چمن خودداری شود. کود نیاز به آب را بیشتر خواهد کرد. از کودهایی استفاده شود که نیتروژن نامحلول در آب و تدریجاً آزاد شونده دارند.
    برای کنارزدن برگ‌ها و سایر زباله‌های موجود در چمن‌زارها یا راهروها و راه‌پله‌ها به جای شیلنگ آب، از جارو استفاده شود.
    نباید ‌آبپاش یا شیلنگ آب بدون تایمر را در چمن رها کرد‌. از طریق یک شیلنگ باغبانی در عرض چند ساعت حدود ۲۵۰۰ لیتر آب هدر می‌رود.
    برای کاهش تبخیر آب بهتر است سطح استخرها و حوض موجود در حیاط خانه را پوشاند.

منابع:

https://www.isna.ir/news/1400091007714

https://fa.wikipedia.org/wiki

https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/08/21/2606638

https://www.dw.com/fa-ir

https://www.isna.ir/news/1400050704545

https://khadem.ir

بی تدبیری مسئولین،ناکارآمدی وعدم دانش کافی درموردمسئولیت محوله بهترین ومهمترین دلایل اصلی است