بحران آب در ایران

چکیده:

از گذشته تاکنون کمبود آب جزء سرشت ایران بوده است. در چند دهه اخیر، کاهش بارش، دگرگونی های اقلیمی، افزایش برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی و ... به بحران آب منجر شده است. اما در نگاهی کلی به وضعیت آب ایران، به پرسش ها و پیچیدگی هایی برمی خوریم که این تنش و بحران را حاصل مدت ها سوء سیاست گذاری و مدیریت می داند. بحران آب، تلاشی نظام مند برای نگاه به آینده را در حوزه های دانش، فناوری، اقتصاد، فرهنگ، محیط زیست و جامعه می طلبد و آینده نگری پیش نیاز هرگونه سیاست گذاری است. این پژوهش با هدف شناخت و بررسی آسیب های ناشی از سیاست گذاری آب کشور شکل گرفته است. اطلاعات مندرج در این مقاله حاصل مطالعات و بررسی ها در بحران آب و نیز انجام گفت و گوهای متعدد با مجموعه ای از خبرگان و نخبگان متخصص است که با تکنیک دلفی در چند مرحله استخراج شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که سیاست گذاری در بحران آب ایران در بستری ممکن است که شناخت صحیح از فرایند سیاست گذاری و نارسایی های حاکم بر آن به دست آید. به دنبال آن مسائلی چون عدم ریشه یابی صحیح دلایل، ارزش گذاری نامناسب آب، بخشی نگری و تناقض در تصمیم گیری ها، قانون گذاری، کم توجهی به دانش بومی آب در کشور و تقلید بدون تفکر از نسخه های غیربومی، عدم استفاده از متخصصان علوم مختلف در سیاست گذاری های حوزه آب و... که از مهم ترین آسیب های سیاست گذاری بحران فعلی آب است را پیش رو قرار می دهد.

مقدمه:

تمامی کشورهای جهان و موسسات مختلف در مورد تحقق توسعۀ پایدار با چالش ها و مسائل گوناگون روبرو هستند. کسب سود فراوان در مدت کوتاه و حتی تحقق اهداف راهبردی از پیش تعیین شده در دراز مدت، کار سخت و دشواری است. چه خوب است که در جهان امروزی، اکثر افراد و گروه ها به صورت هدف دراز مدت با این مسئله برخورد کنند و با درنظر گرفتن منافع نسل های آینده، در جستجوی راهی برای ایجاد هماهنگی بین انسان، طبیعت و منافع اقتصادی باشند. مسلماً بدون برنامه ریزی و مدیریت صحیح این مهم امکان پذیر نخواهد بود.
کشور ایران با توجه به موقعیت جغرافیایی حساس خود، اکنون در مقطعی از تاریخ و در مرحله ای از توسعه قرار گرفته است که تحت هر شرایطی باید مقوله توسعة‌ پایدار را به طور جدی در همه زمینه ها مورد توجه قرار دهد. تحقق این امر هم زمانی ممکن است که بتوانیم مدیریت جهادی را در کلیه زمینه ها به نحو مطلوب و اثربخشی به سمت توسعه پایدار سوق دهیم.
در راستای تحکیم و عملیاتی نمودن این عزم فراگیر و بهره برداری مناسب از برکات آن و همچنین به منظور ترویج و توسعه ی مدیریت و فرهنگِ متمدن ایرانی اسلامیِ تحقق بخش توسعه پایدار، برآنیم تا با برگزاری این کنفرانس ضمن شناخت ماهیت و ویژگی های علوم انسانی مختلف، زمینه مناسب را برای ارتقای سطح دانش در پژوهش ها و مطالعات و برنامه ریزی صحیح و پایدار این حوزه فراهم آورده و در جهت ترویج فرهنگ مدیریت صحیح و شناخت مفهومی توسعه پایدار در جامعه گام های موثری با کمک مدیران آینده برداریم.

از گذشته تاکنون کمبود آب جزء سرشت ایران بوده است. در چند دهه اخیر، کاهش بارش، دگرگونی های اقلیمی، افزایش برداشت بی رویه از منابع آب زیرزمینی و ... به بحران آب منجر شده است. اما در نگاهی کلی به وضعیت آب ایران، به پرسش ها و پیچیدگی هایی برمی خوریم که این تنش و بحران را حاصل مدت ها سوء سیاست گذاری و مدیریت می داند. بحران آب، تلاشی نظام مند برای نگاه به آینده را در حوزه های دانش، فناوری، اقتصاد، فرهنگ، محیط زیست و جامعه می طلبد و آینده نگری پیش نیاز هرگونه سیاست گذاری است. این پژوهش با هدف شناخت و بررسی آسیب های ناشی از سیاست گذاری آب کشور شکل گرفته است. اطلاعات مندرج در این مقاله حاصل مطالعات و بررسی ها در بحران آب و نیز انجام گفت و گوهای متعدد با مجموعه ای از خبرگان و نخبگان متخصص است که با تکنیک دلفی در چند مرحله استخراج شده است. نتایج پژوهش حاکی از آن است که سیاست گذاری در بحران آب ایران در بستری ممکن است که شناخت صحیح از فرایند سیاست گذاری و نارسایی های حاکم بر آن به دست آید. به دنبال آن مسائلی چون عدم ریشه یابی صحیح دلایل، ارزش گذاری نامناسب آب، بخشی نگری و تناقض در تصمیم گیری ها، قانون گذاری، کم توجهی به دانش بومی آب در کشور و تقلید بدون تفکر از نسخه های غیربومی، عدم استفاده از متخصصان علوبزرگترین مشکل ایران آب است

بزرگترین مشکل ایران آب است

دیپلماسی ایرانی: از میان 17 کشوری که از لحاظ بحران آبی رتبه‌های نخست جهان را در اختیار دارند، 12 کشور در خاورمیانه و شمال آفریقا واقع شده‌اند که تمام کشورهای خلیج فارس را در بر می‌گیرد. ایران و همسایگان عربش در جنوب برای رویارویی با چالش‌های آبی باید بپذیرند که در صورت همکاری‌های منطقه‌ای، دستاوردهای بهتری در زمینه بهبود امنیت آب و کاهش آسیب به اکولوژی خلیج فارس خواهند داشت.

نمک‌زدایی (شیرین کردن) و انتقال آب از خلیج‌ فارس به استان‌های کم آب در مرکز ایران یکی از راهکارهایی است که مسئولان ایرانی در دهه اخیر برای مقابله با مشکل کم‌آبی روی آن متمرکز شده‌اند. آب شیرین خلیج فارس در اختیار صنایع سنگین و بخش گسترده کشاورزی ایران قرار می‌گیرد.

استفاده از آب شیرین همچنین به حفظ منابع آب زیرزمینی ارزشمند کمک می‌کند و می‌تواند برای مصارف جوامع روستایی محلی ذخیره شود و از مهاجرت بیشتر جمعیت روستایی به شهرها پیشگیری کند.

در مناطقی از کشور، کمبود آب باعث درگیری مستقیم بین جوامع و جمعیت‌های محلی و نیروهای امنیتی شده است. به عبارت دیگر، مشکل آب در ایران، در سطوح مختلف، چالش سیاسی عمیقی است.

توانایی ایران برای مقابله با بحران آب با چالش‌های سیاست خارجی این کشور نیز در ارتباط است. بحران آب این کشور که روز به روز در حال بدتر شدن است، فقط حاصل خشکسالی‌های مداوم چند سال اخیر نیست. این بحران با اعمال تحریم‌های شدید از سوی آمریکا هم‌زمان شده است. در نتیجه، قدرت مالی تهران و دسترسی آن به تازه‌ترین فناوری‌های صنعت آب به شدت محدود شده است.

همزمان، مانع‌تراشی‌های واشنگتن در مسیر صادرات نفت ایران، تهران را بر آن داشت تا در پی منابع درآمدزایی جایگزین باشد که از آن میان می‌توان به صنایع پرمصرف آب مانند پتروشیمی، معدن و فولاد اشاره کرد. به عبارت دیگر، متنوع‌سازی اقتصاد در ایران، که از قبل هم با چالش آب مواجه بود، به شیوه‌ای انجام شد که فقط مصرف آب را افزایش داد.

در چرخه مداوم تلاش برای تامین تقاضای روزافزون، مسئولان ایرانی تلاش اندکی برای کاهش تقاضای عمومی آب انجام داده‌‌اند. طبق آخرین آمار، سرانه مصرف آب در ایران روزانه 5 هزار و 100 لیتر و معادل با سرانه مصرف کشورهایی مانند فرانسه، دانمارک یا سوئیس است که چالش‌های آبی مشابهی ندارند. مسئولان ایرانی، به جای کاهش سرانه مصرف آب، تلاش کرده‌اند دسترسی به آب را افزایش دهند و شیرین کردن آب خلیج فارس در این مسیر گزینه‌ای طلایی بوده است.

با توجه به حضور 850 کارخانه آب شیرین کن فعال در منطقه خلیج فارس (8 کارخانه از 10 کارخانه بزرگ جهان در عربستان سعودی و امارات متحده عربی فعال هستند)، افزایش مصرف آب شیرین باعث مطرح شدن برخی پرسش‌های جدی زیست‌محیطی شده است.

ساخت کارخانجات آب شیرین کن، برداشت از آب دریا و تخلیه دوباره آب شور تصفیه نشده در دریا به شدت بر اکوسیستم‌های دریایی تاثیر می‌گذارد. این فرایند همچنین از لحاظ مصرف انرژی بسیار پرمصرف است و در انتشار گازهای گلخانه‌ای نقش دارد.

نگرانی‌های زیست‌محیطی در حال افزایش است. طبق ارزیابی‌های اخیر، پروژه‌های آب شیرین کن دیگری به ارزش 100 میلیارد دلار در کشورهای خلیج فارس در دست اجراست که شامل کارخانجات ایران نمی‌شود. این در حالی است که جمعیت ایران از تمام کشورهای خلیج فارس بیشتر و نیازهای آبی و وابستگی به آب شیرین در این کشور به سرعت در حال رشد است.

در این رقابت، کشورهای خلیج فارس در پی اهداف مالی و دسترسی به فناوری‌های آب شیرین کن نوینی هستند که کمترین آسیب زیست‌محیطی را به همراه داشته باشند. موانع پیش روی ایران باعث می‌شود دسترسی این کشور به فناوری‌های قدیمی‌تر‌ آب شیرین کن محدود باشد و از این رو نمی‌تواند تاثیرات منفی حضورش در خلیج فارس و پروژه‌های آب شیرین کن برنامه‌ریزی شده را کاهش دهد. اما چون خلیج فارس اکولوژی مشترک دارد، عدم دسترسی ایران به تجربیات فناورانه نوین ناگزیر بر کشورهای عربی واقع در سواحل جنوبی خلیج فارس نیز تاثیر می‌گذارد.

به رغم چالش‌های آبی‌ای که تمام کشورهای خلیج فارس را تحت تاثیر قرار می‌دهد، هیچ آژانس مشترک منطقه‌ای وجود ندارد که بتواند با چالش‌های مرتبط با آب مقابله کند. ظرفیت ذخیره آب آشامیدنی در کشورهای خلیج فارس محدود و فقط برای چند روز کافی است. در هنگامه بحران تامین آب آشامیدنی، هیچ آژانس چندملیتی وجود ندارد که این کشورها بتوانند با آن رایزنی کنند. وجود چنین تشکیلاتی به عنوان تسهیل‌کننده چالش‌های زیست محیطی منطقه ضروری است.

درجه‌ای از هماهنگی در زمینه سیاست و امنیت آب، از جمله تدوین راه‌های به حداقل رساندن و مقابله با محصولات جانبی فرآیند نمک زدایی که به ظاهر اجتناب ناپذیر هستند، منافع فراوانی برای منطقه خواهد داشت.

به رغم تنش‌های سیاسی بین ایران و کشورهای خلیج فارس، در این زمینه، دست روی دست گذاشتن بدترین گزینه است. از صید بی‌رویه ماهی تا رشد سریع توسعه سواحل و افزایش شوری آب، عواملی هستند که کشورهای خلیج فارس را ملزم می‌کنند هر چه سریع‌تر به دنبال راه‌‌حل‌هایی برای چالش‌هایی باشند که تمام این کشورها را تحت تاثیر قرار داده‌اند.

پیش بینی می‌شود که افزایش دما و کمبود آب در منطقه، کشاورزی را در اغلب کشورهای خلیج فارس ناممکن کند و در نتیجه مهاجرت اقلیمی در منطقه افزایش خواهد یافت، خطری مشترک که باید بخشی از برنامه های متنوع سازی اقتصادی کشورهای خلیج فارس (برای رهایی از اقتصاد وابسته به نفت) در نظر گرفته شود.

به رغم منازعات ژئوپلیتیکی خلیج فارس، منافع زیست‌محیطی کشورهای منطقه در چارچوب بازی غیرمجموع صفر تامین می‌شود. یعنی نه امکان حل کردن یک جانبه مشکلات وجود دارد و نه منافع حل این مشکلات منحصرا فقط به یک کشور می‌رسد. به‌علاوه، همکاری در زمینه آب می‌تواند راهگشای همکاری‌های معنادار در زمینه سایر مسائل باشد.م مختلف در سیاست گذاری های حوزه آب و... که از مهم ترین آسیب های سیاست گذاری بحران فعلی آب است را پیش رو قرار می دهد.

موضوعات مهمی که کارشناسی لازم دارد در بحران آب

بحران آب:
    - بحران آب و تاثیرات آن بر منابع آبهای سطحی و زیرزمینی
    - بحران آب و مصارف صنعتی و شهری
    - بحران آب و استفاده از آبهای نامتعارف
    - بحران آب و استفاده از فناوریهای نوین
    -  تغییرات اقلیمی، خشکسالی و بحران آب
    - بحران آب و تاثیرات اقتصادی و اجتماعی آن
    - بحران آب و مسائل زیست محیطی
    - راههای مقابله با بحران آب
 
مدیریت منابع آب:
    - برنامه ریزی و مدیریت جامع منابع آب
    - مدیریت کیفی منابع آب
    - مدیریت منابع آب سطحی
    - مدیریت منابع آب زیرزمینی
    - تغییر اقلیم و اثرات آن بر منابع آب
    - منابع آب و آمایش سرزمین
    
بهینه سازی مصرف آب:
    - بهره برداری بهینه از منابع آب
    - روش های آبیاری و ارتقای مصرف بهینه آب
    - ارتقای بهره وری آب در سازه های آبی و هیدرولیکی
    - کاربرد فناوری های نوین در بهینه سازی مصرف آب
    - روش های مدلسازی در بهره وری بهینه آب
    - بهینه سازی مصرف آب با رویکرد توسعه پایدار
 
بازیافت آب:
    - بازیافت آب از فاضلاب شهری
    - بازیافت آب از پساب های صنعتی
    - بازیافت آب از پساب های صنعتی
    - تکنیکهای بازیافت آب در مقایسه با انتقال آب از سایر حوزه ها
    - اقتصاد بازیافت آب
    - هزینه های بازیافت آب
    - بازیافت پساب خشک
    - بازیافت آب و محیط زیست
    - نقش بازیافت آب در محور توسعه پایدار
 
بحران آب و خشکسالی:
    - دیدگاه­های نظری و کاربردی در خشکسالی
    - خشکسالی و کشاورزی
    - خشکسالی، منابع طبیعی، امور دام، جنگل­ها و مراتع
    - مدیریت مشارکتی در شرایط خشکسالی و کم آبی
    - خشکسالی و آمایش سرزمین
    - اثرات زیست محیطی، اقتصادی - اجتماعی و سیاسی خشکسالی
    - خشکسالی وتغییراقلیم
    - پیش­بینی کوتاه مدت و بلند مدت خشکسالی
    - مدلهای دینامیکی و سینوپتیکی خشکسالی
    - خشکسالی و مدیریت منابع آب
    - خشکسالی و مدیریت خاک ورزی

 بحران آب و کشاورزی:
    - اصلاح نژاد و کم آبی
    - زراعت و کم آبی
    - روش های نوین جمع آوری و حفاظت آب
    - افزایش راندمان آبیاری
    - اهمیت آب در اقتصاد کشاورزی
    - استفاده از آبهای نامتعارف در کشاورزی

 بحران آب و هواشناسی:
    - مدلسازی تبخیرتعرق و فرآیندهای گیاه و محیط
    - مدلسازی و پیش بینی های هواشناسی بحران آب
    - کاربرد سامانه های داده برداری خودکار در مدیریت آب
 
آب و فاضلاب:
    - مدیریت تقاضا و مصرف آب
    - تامین آب شرب و حفاظت از منابع
    - تاسیسات آب و فاضلاب و بهینه‌سازی انرژی
    - تاسیسات آب و فاضلاب و افزایش بهره‌وری
    - تاسیسات آب و فاضلاب و فن‌آوری‌های نوین
    - تاسیسات آب و فاضلاب و محیط‌ زیست
 
شبکه های آبیاری و زهکشی:
    - بحران آب و مدیریت بهره‌برداری از شبکه­‌های آبیاری و زهکشی
    - مطالعات و طراحی شبکه‌های آبیاری و زهکشی
    - ارتقا بهره‌­وری مصرف آب در شبکه­‌های آبیاری
    - مسائل و مشکلات اجرایی شبکه­‌های فرعی آبیاری و زهکشی
    - شبکه‌های آبیاری و زهکشی و محیط زیست
    - مباحث نوین در شبکه‌های آبیاری و زهکشی
   
آب و زمین شناسی:
     - منابع آب کارست و سازندهای سخت
    - هیدروژئوشیمی، ایزوتوپی و ردیابی منابع آب
    - کمیت و کیفیت منابع آب زیرزمینی
    - فرونشست و مخاطرات زمین شناختی مرتبط با منابع آب
    - مطالعات هیدروژئولوژی کارست در پروژه های مهندسی
    - ژئوفیزیک و اکتشاف آب های زیرزمینی
    - چاه پیمایی و اکتشاف آب های زیرزمینی
    - پردازش، مدل سازی و تلفیق داده ها و اکتشاف آب های زیرزمینی
    - فناوریهای نوین  در اکتشاف آب
 
تکنولوژی تعدیل آب و هوا:
    - مدیریت و تعدیل آثار پدیده های جوی
    - تاثیر باروری ابرها بر افزایش بارش و روان آب
    - جایگاه باروری ابرها در کاهش اثرات خشکسالی
    - ایجاد افزایش بارش بعنوان یکی از راهکارهای کاهش اثرات خشکسالی

لزوم پژوهش هاي مکرر

پژوهش هاي صورت گرفته در جهان نشان مي دهد که تا سال 2050 بيش از 15 درصد مردم جهان، که اغلبشان در خاورميانه و آفريقا هستند، بحران و کمبود شديد آب را تجربه خواهند کرد. بحران آبي آينده يکي از پتانسيل هاي مهم بالقوه براي نزاع و چالش هاي امنيتي بين المللي است که قابليت تبديل شدن به بحران بزرگ بين المللي را دارد. ايران به عنوان کشوري با تنش هاي آبي فراوان و واقع شده در منطقه ي بحراني خاورميانه، با دورنمايي نگران کننده روبه رو ست که در صورت نبود مديريت صحيح و تنظيم سياست هاي داخلي و بين المللي مطلوب براي آينده، با بحران هاي زيست محيطي، سياسي، اجتماعي، اقتصادي و حتي نظامي امنيتي در داخل و خارج از مرزهاي سياسي مواجه خواهد شد. ابعاد و پيامدهاي اين بحران مي تواند استقلال و تماميت ارضي کشور را به چالش بکشاند. از اين رو، شناخت اين پيامدها و چگونگي مديريت آنها امري ضروري است. دقيق ترين و بهترين راه شناخت رخدادهاي آينده، سناريونويسي است که در اين پژوهش با تکيه بر پيش ران هاي اصلي مسئله ي آب در ايران يعني: 1. افزايش جمعيت؛ 2. تقاضاي روز افزون براي مصرف؛ و 3. تغييرات آب و هوايي که اين پيش ران ها با تکيه بر روش دلفي و پنل خبرگان استخراج شده است مي توان از چهار سناريوي محتمل سخن به ميان آورد. اين چهار سناريو عبارت اند از: الف) ايران ناامن مي شود، تشديد بحران؛ ب) رفع بحران؛ ج) به تعويق افتادن بحران در کوتاه مدت؛ د) به تعويق افتادن بحران در بلندمدت. با فرض گرفتن هر يک از اين سناريوها مي توان يک نقشه ي راه دقيق و راهبردي براي مديريت صحيح و مواجهه ي منطقي با بحران آب براي سال هاي آتي تهيه کرد و در دستور کار سازمان ها و نهادهاي متولي قرار داد.

بهترین راه در بحران آب

با توجه به استانداردهای بهداشتی مصرف آب رو به افزایش است. ایران نیز در قسمت خشک زمین واقع شده است که نزدیک به 70 درصد آن در مناطق خشک و نیمه خشک واقع شده است. در حال حاضر ایران یکی از مناطقی است که دچار بحران کم آبی است. پیش بینی می‌شود که کل سرانه آب تجدید پذیر سالانه کشور تا سال 2021 به حدود 800 متر مکعب برسد، که ین مقدار در سطح جهانی برابر با 1000 متر مکعب است. این مقاله پیشنهاد می‌دهد که با نمک زدایی آب دریا پرداخته شود به این علت که ایران به آب‌های دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان دسترسی دارد. ایران دچار بحران آب اساسی است و به طور کلی ریزش باران در ایران کم است و بهترین راه برای هدر رفت آب صرفه جویی در بخش خانگی و کشاورزی است.

خوزستان و فلات ایران

بحران آب در ایران از بُعد محیط زیستی خارج شده و ابعاد اقتصادی_اجتماعی به خود گرفته؛ مردمی که کسب‌وکارشان به آب وابسته‌ است حالا معیشت خود را در خطر می‌بینند و بیکاری تهدیدشان می‌کند. دلیل قرار گرفتن در این وضعیت و راهکار خروج از آن چیست؟

 ساکنان فلات مرکزی ایران از همسایگی با دشت کویر و دشت لوت در طول زمان، درس‌های زیادی درباره آب آموختند. قنات‌هایی که در خشک‌ترین مناطق کشور ایران، آب را به مردم حاشیه کویر می‌رساند، یکی از شیوه‌های سنتی دسترسی به آب و منابع آبی هستند.

حتی در مناطقی از ایران که با کویر فاصله دارند و به‌عنوان مناطق پرآب و حاصل‌خیز شناخته می‌شوند نیز شیوه‌هایی برای مدیریت آب به‌کار گرفته می‌شد. سازه‌های آبی شوشتر در استان خوزستان نمونه‌ای از ابتکار عمل ایرانیان آن هم پیش از انقلاب صنعتی در مدیریت منابع آب است که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده‌.

اما این روزها مناطق زیادی بویژه استان خوزستان با وجود منابع آبی قابل توجه شامل رودها و تالاب‌ها و نیز مجاورت با خلیج فارس با کمبود شدید آب روبه‌روست و این موضوع نه تنها مصرف‌کنندگان خانگی، بلکه صدای اعتراض کشاورزان و دامداران را نیز که حیات کسب‌وکارشان به آب گره خورده بلند کرده است.

ریسک جهانی بحران آب
امروز مساله آب، نه تنها چالش استان خوزستان، بلکه تهدیدی برای کل کشور است. آخرین تصاویر ما از جریان آب در زاینده‌رود یا سایر رودهای مناطق مرکزی کشور، به خاطرات سال‌های گذشته باز می‌گردد و این موضوع، ابعاد مختلفی از زندگی ما را تحت تأثیر قرار خواهد داد، صنایع، کشاورزی، تولید برق، امنیت غذایی و بهداشت و سلامت همگی به آب وابسته هستند.

بحران آب، یکی از ریسک‌هایی است که براساس گزارش‌های سالانه مجمع جهانی اقتصاد از ریسک‌های جهانی، به دلیل کاهش قابل توجه مقدار و همچنین کیفیت آب شیرین در دسترس به تهدیدی برای سلامت انسان و نیز فعالیت‌های اقتصادی او تبدیل شده است. مؤسسه منابع جهان (WRI) در نیز این موضوع را با انتشار اطلس ریسک آب، مورد تأیید قرار می‌دهد.
 

ایران یکی از کشورهای با تنش آبی بسیار بالاست

بر این اساس، ۱۷ کشور دنیا که بخش عمده‌ای از آنها در منطقه خاورمیانه و آفریقا قرار دارند، در شرایط تنش آبی بسیار بالا هستند. تنش آبی، نسبت کل آب برداشت شده به منابع آبی تجدیدپذیر را محاسبه می‌کند. برداشت آب به مصارف خانگی، صنعتی، آبیاری، دامداری و سایر استفاده‌های غیرمصرفی تخصیص پیدا می‌کند. منابع آب تجدیدپذیر شامل منابع آبی سطحی و زیرزمینی هستند. ایران، پنجمین کشور دارای نسبت تنش آبی بسیار بالاست اما دلیل بروز بحران آب در ایران چیست؟

۱۷ کشور دنیا که بخش عمده‌ای از آنها در منطقه خاورمیانه و آفریقا قرار دارند، در شرایط تنش آبی بسیار بالا قرار دارند. تنش آبی، نسبت کل آب برداشت شده به منابع آبی تجدیدپذیر را محاسبه می‌کند. منابع آب تجدیدپذیر شامل منابع آبی سطحی و زیرزمینی هستند. ایران، پنجمین کشور دارای نسبت تنش آبی بسیار بالاست.
سهم کشاورزی و صنعت در بحران آب
بخش عمده منابع آب مصرفی کشور از طریق آب‌های زیر زمینی تأمین می‌شود. آب‌های زیرزمینی از منابع آبی تجدیدپذیرند اما زمان زیادی برای تجدید این منابع آبی نیاز است و برداشت از این منابع موجب شده میزان آب‌های زیرزمینی کشور رو به‌ کاهش باشد.
بخش کشاورزی بیشترین مصرف آب در مقایسه با سایر بخش‌ها را دارد و یکی از مصرف‌کنندگان اصلی آب در کشور است. وجود ریسک تحریم‌های اقتصادی که می‌تواند تهدیدی برای امنیت غذایی مردم باشد، دولت‌های مختلف را به خودکفایی در تولید محصولات کشاورزی استراتژیک هدایت کرده است. تولید بیشتر این محصولات کشاورزی و دست‌یابی به خودکفایی با مصرف آب بیشتر همراه است و مصرف آب بیشتر به معنای برداشت بیتشر از منابع محدود آب است.

از طرف دیگر، قرارگیری صنایع آب‌بری مانند فولاد در مناطق مرکزی کشور مانند استان اصفهان، برداشت از منابع آبی در این مناطق را تشدید کرده است و موجب راه‌اندازی طرح‌هایی همچون انتقال آب خلیج‌فارس به استان‌های مرکزی شده است. در حقیقت جانمایی نادرست صنایع و بی‌توجهی به مسائل محیط زیستی در مکان‌یابی این صنایع نه تنها موجب کمبود آب در این مناطق شده بلکه راه‌حل‌های رفع آن، تغییرات اقلیمی در سایر مناطق را به همراه خواهد داشت.

تحریم و پیامدهای بحران آب
مؤسسه آینده‌پژوهش Geopolitical Futures پیش از این در گزارشی درباره بحران آب در کشورمان، ابعاد مختلف آن را مورد بررسی قرار داده است. سرمایه‌گذاری بیش از حد در سدهایی که بسیاری از آنها کیفیت لازم را ندارند در کنار زمین‌هایی که توان جذب سریع آب در زمان بارندگی را از دست داده‌اند و کنار هم قرار گرفتن سیل و خشکسالی، چالش‌هایی هستند که به اعتقاد این مؤسسه می‌توانند به اعترض‌های مدنی ختم شوند.

با توجه به اینکه حدود ۹۰  درصد آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می‌شود، کشاورزی که دیگر به منابع آبی دسترسی ندارند در جست‌وجوی شغل و درآمد به مناطق شهری مهاجرت خواهد کرد اما فرصت‌های شغلی در شهرها نیز برای جذب این تعداد نیروی کار کافی نیست و اعتراض‌های اجتماعیِ جمعیت آسیب‌دیده را به‌دنبال خواهد داشت.در چنین وضعیتی، کمبود منابع مالی و فاصله‌ای که به‌دلیل تحریم از فناوری‌هایی که می‌توانند بهره‌وری آب را ارتقا دهند گرفته‌ایم، اجرای راه‌حل‌های موجود برای خروج از بحران آب را دشوار می‌کند.راه‌حل‌های پیشنهادی برای خروج از بحران آب به گفته اسماعیل نجار رئیس سازمان مدیریت بحران کشور، امسال نسبت به سال گذشته حدود ۵۴ درصد کاهش بارندگی داشتیم. این کاهش شدید بارندگی در حالی است که در سال ۹۸، با آن بارش‌های بی‌سابقه، ‌۲۵۰ سد پُر از آب شد و دریاچه ارومیه ۵۵ سانتیمتر افزایش سطح آب داشت اما کاهش شدید بارش‌ها در سال گذشته و حتی در زمستان ۹۹، فضایی ایجاد که در این روزهای گرم تابستان، بسیاری از چشمه‌ها، رودخانه‌ها و سدها یا خشک شده و یا در حال خشک شدن هستند.

با توجه به این مشکلات و بحران‌ کم‌آبی، کارشناسان به راه‌حل‌های مختلفی اشاره دارند؛ از جمله برخی تاکید دارند، افزایش واردات مواد غذایی به‌جای پافشاری بر خودکفایی راه‌حلی است که پس از بهبود روابط بین‌المللی و رفع تحریم‌ها می‌تواند قابل بررسی باشد.پیشنهاد دیگر، انتقال آب به مناطق مرکزی و شیرین کردن آن برای بهره‌برداری در مصارف گوناگون است. با این حال نمک‌زدایی نیز چالش‌های خود را دارد زیرا شورابه‌ها بار دیگر به منبع اصلی برداشت آب باز می‌گردند و تنوع محیط‌زیستی و اقتصاد دریا را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند. موضوع آب نه تنها یک مساله محیط زیستی بلکه موضوعی است که با برنامه‌ریزی صنعتی و تولید کشاورزی ارتباط تنگاتنگ دارد و شاید بتوان سرمایه‌گذاری‌های هنگفتی که در صف ساخت سد و بهره‌برداری از طرح‌های انتقال آب هستند را به شیوه‌های نوین و مبتنی بر فناوری تخصیص داد که بهره‌وری در مصرف آب در بخش‌های مختلف و به‌ویژه کشاورزی را ارتقا می‌دهند.علاوه بر این، توجه به الگوی کشت نیز در بهبود بهره‌وری آب در بخش کشاورزی اهمیت دارد. همچنین لازم است در طرح‌های توسعه صنایع آب‌بری که در مناطق مرکزی و خشک کشور فعالیت می‌کنند، تجدیدنظر شود.

تاریخچه

ایران کشوری با اقلیم عمدتاً گرم و خشک است. رشد سریع جمعیت مهم‌ترین عامل کاهش سرانه آب تجدیدشونده کشور در قرن گذشته بوده‌است. جمعیت ایران در طی این هشت دهه، از حدود ۸ میلیون نفر در سال ۰۶–۱۳۰۰ به ۸۱ میلیون نفر تا پایان سال ۱۳۹۶ رسیده‌است. بر این اساس میزان سرانهٔ آب تجدیدپذیر سالانهٔ کشور از میزان حدود ۱۳٬۰۰۰ متر مکعب در سال ۱۳۰۰ به حدود ۱٬۴۰۰ متر مکعب در سال ۱۳۹۲ تقلیل یافته و در صورت ادامه این روند، وضعیت در آینده به مراتب بدتر خواهد شد.[۶]

منابع آب تجدیدپذیر کل ایران به ۱۳۵ میلیارد متر مکعب بالغ می‌گردد. مطالعات و بررسی‌ها نشان می‌دهد که در سال ۱۳۸۶ از کل منابع آب تجدیدشونده کشور حدود ۸۹٫۵ میلیارد متر مکعب جهت مصارف بخش‌های کشاورزی، صنعت و معدن و خانگی برداشت می‌شده‌است که حدود ۸۳ میلیارد متر مکعب آن (۹۳ درصد) به بخش کشاورزی، ۵٫۵ میلیارد متر مکعب (۶ درصد) به بخش خانگی و مابقی به بخش صنعت و نیازهای متفرقه دیگر اختصاص داشته‌است.[۷]در تیر ۱۴۰۰، بر پایهٔ آمار وزیر نیروی ایران اعلام شد که نیمی از جمعیت روستایی ایران دسترسی به آب سالم ندارند.[۸]اگرچه بسیاری از کارشناسان از مدت‌ها پیش مسئله آب و هوا را مهمترین بحران‌های بزرگ آینده ایران می‌دانستند، اما از نظر برای برخی مسئولان ارشد،  می‌گویند که این بحران جزو مسایل اصلی بشریت نیست:

سبب‌شناسی

بحران آب در ایران تحت تأثیر سه عاملِ عمده است:[۱۰][۱۱][۱۲][۱۳]

    رشد سریع و الگوی نامناسب استقرار جمعیت
    کشاورزی ناکارآمد
    سوء مدیریت و عطش توسعه

رشد سریع و الگوی نامناسب استقرار جمعیت

جمعیت ایران در قرن نوزدهم میلادی زیر ۱۰ میلیون نفر تخمین زده می‌شود. در حالی‌که در سال ۱۹۷۹ جمعیت ایران به ۳۵ میلیون نفر و در دو دهه بعد از آن جمعیت ایران به دو برابر یعنی ۷۰ میلیون نفر افزایش پیدا می‌کند. جمعیت بیشتر به غذای بیشتری نیاز دارد. به همین دلیل تولید محصولات کشاورزی به شدّت افزایش یافته و آب‌های زیرزمینی و روان به سرعت مصرف شدند.

محصول سادهٔ این رشد سریع جمعیت، افزایش تقاضای آب و متناسب با آن کاهش شدید سرانهٔ آب در دسترس است. سرانه کنونی آب در دسترس ایران با ۱٬۳۰۰ مترمکعب، کمی بالاتر از متوسط خاورمیانه و شمال آفریقا است. اما این مقدار بسیار پایین‌تر از متوسط جهانی (۷٬۰۰۰ مترمکعب) است.[۲]

با این حال مصرف خانگی مردم از آب‌های زیرزمینی تنها هشت تا هفت درصد است که رقم بالایی محسوب نمی‌شود. با توجه به این که بیشتر مصرف آب ایران در بخش کشاورزی است و مصرف خانگی سهم کمی در استفاده از آب دارد، صرفه جویی مردم ایران تأثیر زیادی بر بحران کمبود آب کشور ندارد. خانه‌ها تنها ۷ درصد آب موجود در کل کشور را استفاده می‌کنند و اگر بیست درصد صرفه جویی در مصرف آن‌ها محقق شود صرفاً ۱٫۵ درصد آب کشور نجات پیدا می‌کند.[۱۴][۱۵] ولی صرفه‌جویی در مصرف غذایی می‌تواند تأثیر زیادی بر مصرف آب در بخش کشاورزی بگذارد.

توزیع مکانی جمعیت افزون بر رشد جمعیت از عوامل عدم تطابق میان آب در دسترس و تقاضای آب است. نابرابری اقتصادی، فرصت‌های شغلی و شرایط زندگی بهتر در مناطق شهری باعث افزایش شهرنشینی و مهاجرت از مناطق روستایی و شهرهای کوچک به مناطق عمدهٔ شهری شده‌است، مانند تهران بزرگ، که میزبان ۱۸ درصد از جمعیت کشور است. در حال حاضر، ۷۰ درصد از جمعیت ایران شهرنشین است. توزیع مکانی موجود و افزایش و تمرکز جمعیت در شهرهای بزرگ‌تر که هم‌اکنون نیز برای تأمین آب مورد نیاز خود دچار مشکل هستند، توازن عرضه و تقاضای آب در مناطق شهری را با چالش روبرو کرده‌است. هشدار در مورد خطر جیره‌بندی در عرضهٔ آب در ماه‌های تابستان در شهرهای بزرگ‌تر رایج است.

سرعت شهرنشینی،[۱۶] مهاجرت به شهرهای بزرگ و توسعه اراضی مستلزم افزایش مداوم در تأمین آب با رشد سریع تقاضای آب در مناطق شهری است. افزایش مداوم تقاضای آب بسیار نگران‌کننده است. با گسترش سریع شهرنشینی، تمایل به توسعهٔ بخش صنعت و تلاش‌ها برای شناسایی منابع اضافی تأمین آب، تقاضای آب را افزایش داده‌است.[۲]
کشاورزی ناکارآمد

در حالی‌که تنها ۱۲ درصد از مساحت ایران زیر کشت می‌رفته، حدود ۹۳ درصد از مصرف آب ایران در بخش کشاورزی صورت گرفته‌است. این در حالیست که تنها ده درصد تولید ناخالص ملی کشور از راه کشاورزی به دست می‌آید و ۱۷ درصد نیروی کار کشور در این بخش مشغول هستند.[۱۵]

ایران به دلیل تکیه بر اقتصاد مبتنی بر نفت، بهره‌وری اقتصادی خود در بخش کشاورزی را در تاریخ معاصر نادیده گرفته‌است. تمایل برای افزایش تولید کشاورزی، توسعهٔ مناطق تحت کشت را در سراسر کشور تشویق کرده‌است. بخش کشاورزی در ایران از لحاظ اقتصادی ناکارآمد است و سهم این بخش در تولید ناخالص ملی در طول زمان کاهش یافته‌است. این بخش هنوز صنعتی نشده و کشور از شیوه‌های منسوخ شده کشاورزی و منتهی به بهره‌وری بسیار کم در آبیاری و تولید رنج می‌برد. شیوهٔ غالب کشاورزی در ایران، کشاورزی آبی است و بازدهٔ اقتصادی حاصل از مصرف آب کشاورزی پایین است. الگوهای محصول در سراسر کشور نامناسب و در بسیاری از مناطق با شرایط دسترسی به آب ناسازگار است.[۲]

توجه به خودکفایی در تولید محصولات عمدهٔ استراتژیک مانند گندم پس از انقلاب ۱۳۵۷ و طی سال‌های جنگ با عراق و تحریم‌های اقتصادی افزایش یافت و منجر به تحمیل یارانه‌های سنگین در بخش توسعهٔ کشاورزی شد و باعث فشار بیش از حد در بخش آب گردید. نه تنها برنامه‌ها برای ساخت کشوری با خودکفایی در مواد غذایی شکست خورده، بلکه آرمان دستیابی به امنیت غذایی باعث ناامنی در بخش آب گردیده‌است. در حالی که بسیاری از کارشناسان معتقدند که ایران ظرفیت مورد نیاز برای تبدیل شدن به خودکفایی در مواد غذایی را ندارد، نگرانی‌های جدی در مورد وابستگی کشور به واردات مواد غذایی وجود دارد و امنیت غذایی و خودکفایی هنوز هم از موضوعات بحث‌برانگیز در ایران هستند.[۲]

 

منابع آب ایران به‌طور جدی از ساختار نامناسب حکمرانی و مدیریت آب رنج می‌برد. در بخش آب، تعدد ذی‌نفعان و تنظیم منابع آب به‌طور طبیعی با درگیری‌ها و رقابت‌ها همراه است. سازمان حفاظت محیط زیست ایران، مسئول حفاظت از محیط زیست کشور، قدرت سیاسی محدودی دارد و فاقد ظرفیت مورد انتظار برای اجرای مقررات جلوگیری از آسیب‌های محیط زیستی است. همچنین ساختار سلسله مراتبی سیستم مدیریت آب در ایران فرصت‌هایی را برای فساد و ناکارآمدی جدی در تبدیل تصمیمات به عمل، ایجاد می‌کند.[۲]

سازمان محیط‌زیست سرعت استفاده از منابع آب زیرزمینی در ایران را در قیاس با استاندارد جهانی سه برابر بیشتر تخمین می‌زند. این برداشت بی‌رویه عامل خشکیدن ۲۹۷ دشت از ۶۰۰ دشت ایران می‌باشد.[۱۵] همچنین بخاطر عدم رسیدگی به شبکهٔ انتقال آب ۳۵ میلیارد مترمکعب آب در مسیر انتقال هدر می‌رود. مطابق گزارش شرکت آب و فاضلاب، دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران تا تاریخ شهریور ماه سال نود چهار ۴۰٪ از شبکهٔ آب کشور فرسوده اعلام شد. ۱۳٪ از کل هدر رفتن آب ایران تا این تاریخ به موجب همین فرسودگی بوده‌است.[۱۵]

تلاش ایران برای مدرنیزه شدن، در کنار پیشرفت‌های قابل‌توجه در توسعه زیرساخت‌ها قبل و بعد از انقلاب اسلامی، باعث توجه کمتر به اثرات محیط زیستی طولانی‌مدت به دلیل تعجیل برای ساخت زیرساخت‌ها و توسعه فناوری شد. در نتیجه این وضعیت ارتباط مهم بین توسعه و محیط زیست تا حد زیادی نادیده گرفته شد، و اجرای پروژه‌های زیربنایی و مهندسی به‌طور جدی محیط زیست را تحت تأثیر قرار داد که اثرات منفی آن بر سلامت مردم و بر سیستم‌های طبیعی مشاهده شده یا در طولانی مدت دیده خواهد شد. با وجود اثرات محیط زیستی و اقتصادی، تشنگی برای توسعه فنی و تکنولوژی سریع (به‌جای توسعه پایدار) هنوز هم عامل اصلی تصمیم‌گیری‌های توسعه‌ای کشور است.[۲]

چندین سال است که نامزدهای مجلس با وعده‌ی آوردن کارخانجات به شهرهایشان، نتیجه‌ی انتخابات را از آن خود می‌کنند. به همین ترتیب، شهرهای بزرگتر با نمایندگان مجلس بیشتر از قدرت بیشتری برخوردارند.[۱۷] در نتیجه، افزایش درگیری‌های آبی، کشاورزان را بر علیه مصرف‌کنندگان شهری، استان‌ها را بر علیه یکدیگر، و ایران را بر علیه همسایگان خود قرار می‌دهد.[۵]
کمبود آب در ایران
نابودی دریاچه ارومیه در شمال غرب ایران بر اثر فعالیت‌های مردم‌زاد

با توجه به میزان منابع آب و سرانهٔ مصرف، ایران از جمله کشورهایی است که در گروه کشورهای مواجه با کمبود فیزیکی آب قرار دارد. این گروه شامل کشورهایست که در سال ۲۰۲۵ با کمبود فیزیکی آب مواجه هستند. این بدان معناست که حتی با بالاترین راندمان و بهره‌وری ممکن در مصرف آب، برای تأمین نیازهایشان آب کافی در اختیار نخواهند داشت. حدود ۲۵ درصد مردم جهان از جمله ایران مشمول این گروه می‌باشند.[۱۸]

براساس شاخص فالکن مارک، کشور ایران در آستانه قرار گرفتن در بحران آبی است. با توجه به اینکه در دهه ۱۳۸۰ و ۱۳۹۰ خورشیدی حدود ۶۹ درصد از کل آب تجدیدپذیر سالیانه مورد استفاده قرار می‌گیرد، براساس شاخص سازمان ملل، ایران نیز اکنون در وضعیت بحران شدید آبی قرار دارد. بر اساس شاخص مؤسسه بین‌المللی مدیریت آب نیز، ایران در وضعیت بحران شدید آبی قرار دارد.[۷] با نرخ بهره‌برداری کنونی، دوازده استان از سی و یک استان ایران ظرف ۵۰ سال آینده سفره‌های زیرزمینی خود را به طور کامل خالی خواهند کرد.[۵] بنا بر شاخص‌های ذکر شده، کشور ایران برای حفظ وضع موجود خود تا سال ۲۰۲۵ باید بتواند ۱۱۲ درصد به منابع آب قابل استحصال خود بیفزاید که این مقدار با توجه به امکانات و منابع آب موجود غیرممکن به نظر می‌رسد.[۷]
بزرگترین بحران در آینده ایران

روزنامه واشینگتن‌پست در تیرماه ۱۳۹۳، اعلام داشت ایران در بین ۲۴ کشوری قرار دارد که وضعیت آب در آن‌ها خطرناک است. واشینگتن‌پست، بحران ایران را ناشی از برنامه‌ریزی نادرست در دوران جمهوری اسلامی دانست.[۱۹] در خرداد سال ۱۳۹۳ خورشیدی، خبرگزاری جهانی طبیعت با انتشار خبری، بحران شدید آب را برای ایران بزرگترین چالش در دوران معاصر خواند. در این گزارش آمده‌است که بر اساس مستندات راهبردهای بین‌المللی آینده (FDI)، ایران از سال‌ها پیش در معرض بحران آب قرار داشته‌است، اما در سه دهه اخیر برای آن گامی برداشته نشده‌است. این گزارش حاکی از آن است که ایران از مرحلهٔ آمادگی برای خطر عبور کرده و هم‌اکنون در خطر قرار دارد.[۲۰]

عیسی کلانتری، که در دههٔ ۱۳۷۰ وزیر کشاورزی جمهوری اسلامی ایران بوده‌است، بحران آب در ایران را تهدیدآمیزتر از خطر اسرائیل خوانده‌است.[۲۱] وی که مسئول وقت ستاد احیای دریاچه ارومیه بوده‌است در بهمن ماه ۱۳۹۳ وضعیت آب در ایران را چنین شرح داده‌است:[۲۲] همچنین وی اظهار داشته اگر تا چند سال آینده این معضل رفع نشود هفتاد درصد جمعیت کشور مجبور به ترک ایران می‌شوند.[۲۳]
مدیریت استراتژیک

یک تحقیق مستقل ۱۰ تن از متخصصان ایرانی حوزه مدیریت منابع آب که در آمریکای شمالی و انگلستان تحصیل کرده‌اند نشان می‌دهد که دلیل اصلی کاهش ۸۰ درصدی حجم آب دریاچه ارومیه طی چهار دهه اخیر که سطح آب آن را در ابتدای مهرماه امسال به حدود ۱۰ درصد سطح اولیه آن در سال ۱۳۵۱ شمسی کاهش داده، فعالیت‌های انسانی و توسعه سازه‌ای بی‌رویه در این حوضه آبریز بوده و تأثیر خشکسالی و تغییرات آب و هوایی در منطقه در حدی نبوده که بتواند تغییرات سطحی و حجمی این چنینی در دریاچه ایجاد کند. در نتیجه این پژوهش، احیای فیزیکی دریاچه ارومیه ممکن دانسته شده اما چنین فرایندی را مشروط به یک خواست سراسری سیاسی و اقتصادی درنظرگرفته‌است که در طی سال‌های طولانی به نتیجه خواهد رسید.[۲۴]

نمودهای بحران
خشکسالی در دهه ۱۳۸۰

در فروردین ۱۳۸۷، علی‌محمد نوریان رئیس سازمان هواشناسی ایران در بازدید از یکی از ایستگاه‌های هواشناسی به خبر وقوع خشکسالی و کاهش شدید بارندگی در زمستان ۱۳۸۶ را اعلام کرد.[۲۵][۲۶][پیوند مرده] سازمان هواشناسی ایران از ادامه یافتن خشکسالی برای ۴ سال، یعنی تا پایان سال ۱۳۹۰ خبر داد. این رویداد همچنان ادامه دارد و تاکنون خسارات بسیاری را به ایران وارد کرده‌است. مقامات دولتی این خشکسالی را شدیدترین خشکسالی در ۴۰ سال اخیر ارزیابی کردند.

پیش از اعلام دیرهنگام خبر توسط رئیس سازمان هواشناسی در اسفند ۱۳۸۶ و در پی کاهش شدید بارندگی روحانیون محلی در بسیاری از شهرها و استان‌ها اقدام به برپایی نماز باران کرده بودند.[۲۷][پیوند مرده] وزات نیرو نیز پس از سازمان هواشناسی خبر وقوع خشکسالی شدید در ایران را تأیید و خواستار برپایی نماز باران توسط مردم شد.
میزان بارندگی

بنابر اعلام «زرگر» معاون وزیر نیرو، میزان بارندگی در ایران در هفت ماه از سال آبی ۱۳۸۷–۱۳۸۶، حدود ۱۹۰ میلیارد متر مکعب بوده که معادل ۱۱۵ میلی‌متر در گستره ایران است. این میزان بارندگی در مقایسه با میانگین ۳۹ساله دوره مشابه، ۴۲ درصد کاهش را نشان می‌دهد. این میزان بارش نسبت به خشکسال‌ترین سال که ۷۹–۱۳۷۸ بوده نیز کمتر می‌باشد.[۲۸][۲۹]

میانگین درازمدت بارندگی در ایران ۲۴۲ میلی‌متر است؛ ولی بررسی جدول تغییرات میزان بارش‌ها از سال آبی ۸۶–۸۵ تا سال آبی ۹۳–۹۲ نشان می‌دهد که به غیر از سال ۸۶–۸۵ که میزان بارش‌ها ۲۷۸ میلی‌متر ثبت شده‌است، در مابقی سال‌ها، کمتر از میانگین درازمدت بوده‌است. بر اساس این آمار در سال ۸۷–۸۶ به‌طور متوسط ۱۳۸ میلی‌متر بارندگی ثبت شده که تغییرات آن نسبت به میانگین بلندمدت، منفی ۴۳ درصد است. در سال آبی ۸۸–۸۷ به‌طور متوسط ۲۱۱ میلی‌متر بارش ثبت شده که تغییرات آن نسبت به بلندمدت منفی ۱۳ درصد است. در سال آبی ۸۹–۸۸ به‌طور متوسط ۲۳۴ میلی‌متر بارندگی ثبت شده که تغییرات آن نسبت به بلندمدت منفی ۳ درصد است. در سال آبی ۹۰–۸۹ نیز تنها ۱۹۷ میلی‌متر بارندگی ثبت شده که تغییرات آن نسبت به بلندمدت منفی ۱۹ درصد است. در سال آبی ۹۱–۹۰ به‌طور متوسط ۲۰۵ میلی‌متر بارندگی ثبت شده که تغییرات آن نسبت به بلندمدت منفی ۱۵ درصد است. در سال آبی ۹۲–۹۱ به‌طور متوسط ۲۳۷ میلی‌متر بارندگی ثبت شده که تغییرات آن نسبت به بلندمدت منفی ۲ درصد است و در سال آبی ۹۳–۹۲ حدود ۲۱۸ میلی‌متر ثبت شده که این مقدار نیز نسبت به میانگین درازمدت ۱۰ درصد کاهش را نشان می‌دهد.[۳۰]

وضعیت آب موجود در مخازن سدها

در شهریور ۱۳۹۵ خورشیدی، پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت نیرو اعلام کرد: مجموع ظرفیت کل مخازن ۱۶۹ سد موجود در ایران، تا تاریخ ۱۰ شهریور سال ۱۳۹۵ تقریباً برابر با ۴۹٫۸ میلیارد مترمکعب است که از این میزان حدود ۴۷ درصد آن خالی است. بر طبق این گزارش، از ابتدای مهر ۱۳۹۴ تا ۱۰ شهریور ۱۳۹۵ خروجی آب سدهای کشور که عمدتاً در بخش کشاورزی مصرف شده‌است، در مقایسه با مدت مشابه سال قبل از آن، با ۲۸ درصد افزایش، از ۲۸٫۳ میلیارد مترمکعب به ۳۶٫۳ میلیارد مترمکعب رسیده‌است.[۳۱][۳۲]

در آبان ۱۳۹۵ خورشیدی، شرکت مدیریت منابع آب ایران، ظرفیت کل مخازن سدهای کشور در سال ۱۳۹۵ را حدود ۴۹٫۶ میلیارد مترمکعب اعلام کرد و افزود که ۵۴ درصد از مخازن سدهای ایران خالی است.[۳۳][۳۴][۳۵]

حجم بارش برف و باران در سال گذشته[چه سالی؟] ۴۰۰ میلیارد متر مکعب بوده‌است که از این مقدار ۳۸ میلیارد متر مکعب جذب زمین، ۲۴۰ میلیارد مکعب آن تبخیر و مابقی بر سطح زمین جاری شده‌است.
آثار و تبعات خشکسالی

خشکسالی منجر به وارد آمدن آسیب‌های جدی به محیط زیست ایران نیز شد.[۳۶] شبکه برق ایران دست کم با کمبود ۵۵۰۰ مگاوات برق مواجه می‌شود و احتمال قطع برق افزایش می‌یابد.[۳۷][۳۸][پیوند مرده][۳۹][پیوند مرده] همچنین از کیفیت آب آشامیدنی در شهرها نیز کاسته شده و دولت نیز ناچار به بهره‌برداری بیشتر از منابع آب زیرزمینی، برای تأمین آب کشاورزی و آب آشامیدنی خواهد شد.

خشکسالی ۱۴۰۰

پدیده‌ای است که در تابستان ۱۴۰۰ رخ داده‌است. در سال آبی منتهی به این سال، بارندگی‌ها در ایران به حدود پنجاه درصد سال قبل، و ۴۰ درصد کمتر از میانگین بلند مدت رسید و یکی از خشک‌ترین سال‌های نیم قرن اخیر ایران را رقم زد. در استان‌هایی مانند هرمزگان، سیستان و بلوچستان، فارس، کرمان، خراسان رضوی و خراسان جنوبی کمبود بارش‌ها بین ۵۰ تا ۸۵ درصد گزارش شده‌است. از سویی دیگر در غرب و جنوب غرب کشور در استان‌های کردستان، کرمانشاه، ایلام، لرستان و چهارمحال و بختیاری نیز کاهش بارش‌ها کاملاً محسوس است. همچنین دمای هوا در بهار ۱۴۰۰ حدود دو تا سه درجه بیشتر از میانگین بلند مدت کشور بوده‌است.[۴۰][۴۱]این خشکسالی موجب ایجاد بحران‌هایی در تهیه آب آشامیدنی، تولید محصولات کشاورزی و تولید برق در ایران شده‌است.[۴۲][۴۳]
 

خشک شدن هامون و سد دوستی

در سال ۹۴ نزدیک به سیصد میلیون مترمکعب آب از افغانستان وارد سد دوستی ایران شده بود، اما از با افتتاح سد هرات میزان ورودی آب هری رود به داخل سد دوستی از ۳۰۰ به ۳ میلیون مترمکعب کاهش یافت. دریاچه هامون نیز به کلی خشک شده‌است در مورد هری رود بین دو کشور قراردادی وجود ندارد اما معاهده حقابه میان افغانستان و ایران مربوط به هلمند در هر دو مجلس قانون‌گذاری دو کشور آن را تصویب کردند.[۴۴]

اقدامات دولت

دولت برای جبران خسارات ناشی از خشکسالی لایحه‌ای در دو فوریت تقدیم مجلس کرد تا بر اساس آن مجوز برداشت ۲۰ هزار میلیارد ریال از صندوق ذخیره ارزی را برخلاف آثار تورمی آن بدست آورد درحالی‌که معاون وزیر نیرو خسارت‌های ناشی از خشکسالی را تنها ۱۵۰ میلیارد تومان اعلام کرده بود. تأکید دولت بر عدم آگاهی مردم از میزان و شدت خشکسالی[۴۵] و وضعیت فعلی کشور منجر به برگزاری غیر علنی جلسه مجلس شد.[۴۶][پیوند مرده] برداشت دولت در نهایت به ۲ هزار میلیارد تومان افزایش یافت.[۴۷] دولت هیچ طرحی برای مقابله با خشکسالی و پیش‌بینی آن نداشت و با وجود آن‌که به گفته معاون وزیر نیرو پیش‌بینی خشکسالی از آبان ۱۳۸۶ صورت گرفته بود ستاد خشکسالی در اردیبهشت ۱۳۸۷ با حضور معاون رئیس‌جمهور و وزرای کشور، نیرو، بازرگانی، بهداشت، کشاورزی و امور اقتصاد و دارایی تشکیل شد. نخریدن گاز از کشورهای دیگر و اصرار بر تأمین آن از داخل، از جمله با استفاده حداکثر از سدهای آبی منجر به خالی شدن ذخیره آبی سدهای ایران در زمستان شد و بر مشکل تأمین آب افزود. ۷ درصد از برق ایران از سدها تأمین می‌شود.[۴۸] نبود برنامه‌ریزی استراتژیک برای آب و تصمیمات شتاب‌زده بر آثار خشکسالی افزود.[۴۹]

ریزگردها در خوزستان
 

مسئولان محیط زیست و کارشناسان این حوزه، منشأ اصلی بحران ریزگردها در استان خوزستان را خشک شدن بخشی از تالاب هورالعظیم به علت عملیات حفاری وزارت نفت ایران می‌دانند.[۵۰][۵۱] معصومه ابتکار، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست نیز منشأ بخشی از این ریزگردها را عراق معرفی کرد.[۵۰] این در حالی است که سازمان هواشناسی ایران با تجزیه و تحلیل داده‌های دیدبانی منطقه، منشأ گرد و خاک را داخلی دانسته و مکان خیزش گرد و خاک را بخش‌های جنوبی استان خوزستان معرفی می‌کند. در این گزارش آمده‌است: «همان‌گونه که نقشه‌های تاوایی نشان می‌دهد، گرد و خاک تولید شده در سطح زمین، در حد واصل بین هسته تاوایی مثبت و منفی جابجا می‌شود و این مطلب مؤید این است که منشأ گرد و خاک نمی‌تواند از عراق باشد.»[۵۲]

بی‌توجهی مطلق به این بحران در برنامه توسعه

در تابستان ۱۳۹۴، برنامه توسعه ششم کشور که توسط دولت وقت تدوین و در مجلس شورای اسلامی به تصویب رسید به بحران کمبود آب اشاره‌ای نشده بود. ایران از نظر غالب شاخص‌های ناپایداری محیطی در صدر لیست جهانی قرار دارد. حتی برخی مقامات دولت جمهوری اسلامی ایران هم اذعان داشتند که به موجب بحران خشکسالی و فرونشست زمین و اتلاف منابع آب زیرزمینی، تا ده سال آینده احتمال تعطیلی مطلق کشاورزی در کشور وجود دارد. اما علاوه براینکه در برنامه ششم توسعه هیچ توجهی به این مسائل دیده نشد، مواردی نیز وجود دارد که به نظر می‌رسد یا در شرایط خلاء مطلق علمی نوشته شده یا در ضدیت با وضعیت فعلی ایران می‌باشد. برای نمونه در بند ۲۰ از دولت خواسته شده زمینه افزایش جمعیت روستاها و مهاجرت به این مناطق را ایجاد کند، اما با وجود وضعیت بدخیم منابع آب امکان توسعه فرصت‌های شغلی در شرایط خشکسالی وجود ندارد. در مثالی دیگر و در بند پنجاه اشاره شده که تا پایان برنامه ششم باید شمار گردشگران ورودی به جمهوری اسلامی به پنج برابر تعداد فعلی افزایش یابد. بر اساس این ابلاغیه شمار آن‌ها باید به ۲۵ میلیون نفر برسد. متوسط مصرف آب توسط گردشگران به‌طور معمول سه برابر شهروندان ساکن هر منطقه است اما آب کافی برای سیراب نمودن این جمعیت از گردشگران که بسیاری از آن‌ها هم قرار است در فصل گرما به ایران بیایند وجود ندارد.

پی نوشت:

causing the looming crisis?". Journal of Environmental Studies and Sciences. 4 (4): 315–328. doi:10.1007/s13412-014-0182-z. ISSN 2190-6491-1-.
2.کاوه مدنی و همکاران (۱۰ بهمن ۱۳۹۶). «خشکسالی اقتصادی – اجتماعی ایران: چالش‌های یک ملت ورشکسته آبی (ورشکستگی اقتصادی – اجتماعی آب در ایران)». ترجمهٔ شهره صدری خانلو. فصلنامهٔ صنوبر. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۰.
Omid Shokri (2021). "Iran faces its driest summer in fifty years". Atlantic Council3.-3.
4-«بحران آب: ایران و ۱۶ کشور دیگر به «روز آخر» نزدیک شده‌اند». رادیو فردا. ۱۶ مرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۲۰.
David Michel (2019). "Iran's troubled quest for food self-sufficiency". Atlantic Council5-5.
6-ببران و هنربخش، «بحران وضعیت آب در جهان و ایران»، راهبرد.
7-احسانی، مهرزاد؛ خالدی، هومن؛ شناخت و ارتقای بهره‌وری آب کشاورزی به منظور تأمین امنیت آبی و غذایی کشور؛ یازدهمین همایش ملی کمیتهٔ ملی آبیاری و زهکشی ایران
8-«نیمی از جمعیت روستایی کشور به آب سالم دسترسی ندارند». ایندیپندنت فارسی. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰۲۱-۰۷-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۱۸.
9-"Water management in Iran: what is causing the looming crisis?". Journal of Environmental Studies and Sciences. Springer. December 2014. Retrieved April 12, 2018.
10-"Water crisis in Iran: A desperate call for action". May 7, 2016. Retrieved April 12, 2018.
11-«ریشه‌های اصلی بحران آب ایران و راهکارهای برون رفت از آن». ایسنا. ۱ شهریور ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۳ فروردین ۱۳۹۷.
12-"Iran's Socio-economic Drought: Challenges of a Water-Bankrupt Nation" (PDF). Iranian Studies. Taylor & Francis. December 2016. Retrieved April 12, 2018.
13-«در بحران آب ایران 'مردم نقشی ندارند'». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۹ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۳ فروردین ۱۳۹۷.
14-«وضعیت تخت‌جمشید به دلیل فرونشست زمین 'بحرانی' است». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۹ شهریور ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۳ فروردین ۱۳۹۷.
15-"Urbanization". Wikipedia. 2020-10-25.
Sirous Amerian (2018). "Inefficient Agriculture is Killing Iran". Atlantic Council-16--.
17-ببران و هنربخش، «بحران وضعیت آب در جهان و ایران»، راهبرد.
18-"Iran is headed for a water shortage of epic proportions". Washington Post. July 2, 2014. Retrieved April 12, 2018.
19-"Iran Faces Dangerous Water Crisis as Temperatures Rise, Are the People to Blame?". Nature World News. Jun 03, 2014. Retrieved April 12, 2018. Check date values in: |تاریخ= (help)
20-"Iran's Water Crisis: A Bigger Threat Than Israel?". The Diplomat. July 12, 2013. Retrieved April 12, 2018.
21-«سخنان دهشتناک عیسی کلانتری دربارهٔ منابع آب». ساعت ۲۴. ۱۱ بهمن ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۳ فروردین ۱۳۹۷.
22-«کمبود آب عامل مهاجرت بزرگ آینده ایرانیان». صدای آمریکا. ۸ اردیبهشت ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۳ فروردین ۱۳۹۷.
23-«تبرئه «خشکسالی» از قتل دریاچه ارومیه/انگشت اتهام به سوی مدیریت نامناسب». ایسنا. ۱۵ بهمن ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۳ فروردین ۱۳۹۷.
23-ایران دچار خشکسالی می‌شود بایگانی‌شده در ۸ نوامبر ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine(رادیو زمانه ،۱۳فروردین۱۳۸۷)
2-5یک خشکسالی شدید در راه است وزیر کشاورزی: خشکسالی را باید به فال نیک گرفت(روزنامه دنیای اقتصاد، ۲۶فروردین۱۳۸۷)
26-خشکسالی به علت کفران نعمت(روزآنلاین ۱۵ فروردین ۱۳۸۷)
27-وزارت نیرو مردم را دعوت به برگزاری نماز استسقاء کرد بایگانی‌شده در ۱۳ آوریل ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine(سایت برنا، ۱۵ فروردین ۱۳۸۷)
28-«توسط دکتر زرگر وضعیت خشکسالی کشور تشریح شد». شبکه خبری آب ایران. ۲۰ فروردین ۱۳۸۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۰ دسامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۷.
29-«ارزیابی از سال آبی ۹۴–۹۳». پایگاه اینترنتی روزنامه دنیای اقتصاد. ۵ مهر ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۷.
30-«نیمی از سدهای ایران آب ندارند». خبرگزاری مهر. ۱۷ شهریور ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۷.
31-«افزایش ۲۸ درصدی برداشت از سدهای کشور». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۷ شهریور ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۷.
32-«نصف سدها آب ندارند». جام‌جم آنلاین. ۲۶ آبان ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۷.
33-«کاهش شدید ورود آب به سدهای ایران/ نصف سدها آب ندارند». خبرگزاری مهر. ۲۶ آبان ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۷.
34-«کمتر از ۵۰ درصد مخازن سدها پر از آب است». خبرگزاری تابناک. ۲۷ آبان ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۷.
35-هشتاد درصد پوشش گیاهی «توران» و «خوش‌ییلاق» نابود شد بایگانی‌شده در ۲۱ مه ۲۰۱۱ توسط Wayback Machine(خبرگزاری میراث خبر، ۲۵اردیبهشت۱۳۸۷)
36-«ایران با احتمال خاموشی برق مواجه است». بی‌بی‌سی فارسی. ۲۴ اردیبهشت ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۷.
37-ذخیره برق کشور تنها ۵۰۰ مگاوات از کمبود را جبران می‌کند؛ آغاز جیره‌بندی تا چند روز دیگر(روزنامه اعتماد ملی، ۱۰خرداد۱۳۸۷)
38-مدیرکل محیط زیست یزد: خسارت خشکسالی ۱۰۰ میلیارد ریال برآورد می‌شود ابراز نگرانی کارشناسان از بروز فاجعه درحیات وحش (خبرگزاری ایسنا، ۹اردیبهشت۱۳۸۷)
39-«دوره خشکسالی طولانی خواهد بود | مردم و مسئولان به‌هوش باشند». پایگاه اطلاع‌رسانی دیارمیرزا. ۲۰۲۱-۰۶-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۰۶.
40-«وزیر نیروی ایران: تابستان امسال خشک‌ترین سال در ۵۰ سال اخیر است». BBC News فارسی. ۲۰۲۱-۰۵-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۰۶.
41-«روزنامه شرق: قیمت را ببریم بالا». www.pishkhan.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۰۶.
42-««۱۴۰۰» خشک‌ترین سال طی ۵۰ سال گذشته خواهد بود». ایسنا. ۲۰۲۱-۰۴-۲۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۰۶.
43-«نگاه کابل به هیرمند و هریررود و بحران آب در شرق ایران». پایگاه اینترنتی ایرنا مقاله. ۱۳ شهریور ۱۳۵. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۹ نوامبر ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۷. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
44-مواجهه ۱۵ سد با کاهش ۷۰ درصدی بارندگی بایگانی‌شده در ۱۹ نوامبر ۲۰۰۷ توسط Wayback Machine(روزنامه سرمایه، ۲۴فروردین۱۳۸۷)
45-گزارش دولت مجلس را ترساند(روزآنلاین، ۲۴اردیبهشت۱۳۸۷)
46-خسارات خشکسالی - معوقه فرهنگیان- بخش سلامت- کسری دانشگاه‌ها ۳۵۰۰ میلیارد تومان برداشت از ذخایر ارزی بایگانی‌شده در ۱۴ ژوئن ۲۰۰۸ توسط Wayback Machine (روزنامه اعتماد، ۱۵اردیبهشت۱۳۸۷)
47-تأمین 80 درصد آب تهران از چاه‌ها بایگانی‌شده در ۸ ژانویه ۲۰۰۹ توسط Wayback Machine(روزآنلاین، ۲۴اردیبهشت۱۳۸۷)
48-«بحران آب یا بحران مدیریت؟». دویچه‌وله فارسی. ۲۴ اردیبهشت ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۷.
49-«دو سازمان دربارهٔ گرد و غبار خوزستان و ایلام به رئیس‌جمهور گزارش می‌دهند». بی‌بی‌سی فارسی. ۱۳ بهمن ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۷.
50-«منشأ گرد و غبار اهواز کجاست؟». همشهری آنلاین. ۱۱ بهمن ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۷.
51-«تحلیل گرد و خاک ۹ و ۱۰ بهمن ۱۳۹۳ خوزستان». وبگاه سازمان هواشناسی ایران. ۲۱ بهمن ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۳۰ دی ۱۳۹۶.
52«بی‌اعتنایی مطلق برنامه ششم توسعه ایران به محیط زیست و بحران آب». بی‌بی‌سی فارسی. ۹ تیر ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۴ فروردین ۱۳۹۷.
 

منابع»

https://plus.irna.ir/news/8440713

https://plus.irna.ir/news/84407131

https://www.waterconf.ir/fa/

http://irdiplomacy.ir/fa/news/2002900

https://www.sid.ir/Blog/Post/70575

https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=463853

https://fa.wikipedia.org/wik

http://ensani.ir/fa/article/408139