مغز انسان به عنوان یك مركز فرماندهی، از مهم ترین اعضای بدن است كه از خارج به وسیله جمجمه و در داخل توسط مایع مغزی نخاعی طی یك فرآیند پیچیده محافظت و تغذیه می شود.
مغز انسان به عنوان یك مركز فرماندهی، از مهم ترین اعضای بدن است كه از خارج به وسیله جمجمه و در داخل توسط مایع مغزی نخاعی طی یك فرآیند پیچیده محافظت و تغذیه می شود.
به طور معمول مایع مغزی نخاعی از داخل بطن های مغزی ساخته شده، سپس به وسیله كانال هایی به اطراف مغز، قاعده و از آنجا به اطراف نخاع رفته و جذب می شود و اگر به هر دلیلی در طول این مسیر اختلالی به وجود آید، بیماری هیدروسفالی رخ می دهد.
دكتر نورالدین صدرالاسلامی متخصص مغز و اعصاب در این باره به «جام جم» می گوید: مایع مغزی نخاعی ضمن در اختیار قرار دادن مواد مغذی در اختیار سلول های عصبی، مواد حاصل از سوخت و ساز در این سلول ها را دفع می كند؛ هنگامی كه به هر دلیلی تعادل بین ترشح این مایع و تخلیه و باز جذب آن به خون در مغز از بین برود، فرد دچار هیدروسفالی می شود.
وی می افزاید: در اثر هیدروسفالی فشار درون مغز افزایش پیدا كرده و در نتیجه استخوان های جمجمه ـ بخصوص در نوزادان و كودكان كه این استخوان ها به هم متصل نبوده و جوش نخورده اند ـ برای سازگاری با این حالت به اطراف كشیده شده و سر فرد بیش از حد طبیعی و معمول بزرگ می شود.
علل
شایع ترین علت هیدروسفالی، علل مادرزادی است.
دكتر صدرالاسلامی می گوید: ۲ علت عمده ایجاد بیماری هیدروسفالی افزایش ترشح مایع مغزی نخاعی ـ كه شیوع كمتری دارد ـ و انسداد در مسیر طبیعی حركت یا بروز اشكال در محل جذب این مایع است.
به گفته این متخصص مغز و اعصاب، هیدروسفالی در كودكان به صورت مادرزادی یا اكتسابی بروز می كند كه علت بروز بیماری در نوع مادرزادی مربوط به قبل از تولد (عفونت های داخل رحم، بیماری های ارثی، بیماری های عفونی مادرزادی همچون سرخجه، سفلیس و بیماری انگلی) و در نوع اكتسابی (بعد از تولد) ضربات وارده به سیستم عصبی، آسیب سر و خونریزی مغزی حین یا بعد از تولد، تومور و عفونت هایی نظیر مننژیت است.
به گفته وی این بیماری ممكن است در افراد مسن نیز به دلیل تحلیل مغز و در نتیجه گشاد شدن بطن ها اتفاق بیفتد.
نشانه ها
علائم بالینی هیدروسفالی بستگی به سن شروع و شدت عدم تعادل بین تولید و جذب مایع مغزی نخاعی دارد.
دكتر صدرالاسلامی می گوید: علائم بیماری در سنین مختلف متفاوت است، به طوری كه اگر كودك هنگام تولد به بیماری مبتلا بوده باشد، سر به شكل غیرطبیعی بزرگ است یا هنگام تولد اندازه سر نوزاد طبیعی است، اما در ماه های بعد به سرعت رشد می كند.
در نوزادان استفراغ، بی خوابی، تحریك پذیری، پوست سر شفاف و ورید های متسع، تغییر حالت چشم ها، ممانعت از شیر خوردن و تشنج از علائم شایع است، اما در كودكان بزرگ تر و بزرگسالان ـ چون جمجمه قابلیت تغییر ندارد ـ سردرد، تهوع و استفراغ، دوبینی یا تاری دید، اختلال تعادل، اختلال در راه رفتن، بی اختیاری ادرار، خستگی شدید، تحریك پذیری، از دست رفتن حافظه و همچنین زوال عقل ممكن است به وجود آید.
تشخیص
طبق آمار در ایالات متحده امریكا بروز هیدروسفالی مادرزادی ۳ در هر ۱۰۰۰ تولد زنده است.
علائم عصبی و معاینات پزشكی (اندازه گیری دور سر در كودكان) از راه های تشخیص هیدروسفالی در مراحل ابتدایی و شكل خفیف بوده؛ یعنی زمانی كه هنوز جمجمه تغییر نكرده است.
دكتر صدرالاسلامی می گوید: هرچند روش های جدیدی برای تشخیص نوع مادرزادی این بیماری وجود دارد، اما به طور كلی تشخیص هیدروسفالی توسط پزشك با توجه به سن و علایم بالینی انتخاب می شود.
وی می افزاید: سونوگرافی از بطن های مغز، انجام سی تی اسكن و ام آر آی ـ كه در آن شكل بطن های مغزی و میزان مایع مغزی نخاعی مشخص می شود ـ از دیگر روش های تشخیص بیماری است.
درمان
هیدروسفالی درمان نشده در بیش از ۵۰ درصد كودكان می تواند منجر به مرگ شود، بنابراین اهمیت درمان به موقع و مراقبت های بعد از آن در این بیماری بسیار مهم است.
این متخصص مغز و اعصاب با بیان این كه هدف اصلی در درمان هیدروسفالی، كاهش فشار مایع مغزی نخاعی است، توضیح می دهد: درمان شامل برطرف كردن انسداد مربوط به مسیر مایع مغزی نخاعی، كاهش تولید مایع (درمان طبی) و شنت گذاری (قرار دادن لوله ای ظریف در جمجمه) است.
هدف از شنت گذاری در هیدروسفالی تغییر مسیر جریان مایع مغزی نخاعی از بطن به خارج از جمجمه همچون درون فضای شكمی است كه مایع بتواند در آنجا جذب شود.
وی می گوید: شنت گذاری كه به وسیله یك عمل جراحی ساده انجام می شود، كاربردی ترین روش درمان این بیماری است و بدین ترتیب اندازه سر بتدریج به حالت طبیعی برمی گردد.
دكتر صدرالاسلامی با اشاره به این كه برای درمان هیدروسفالی علاوه بر استفاده از روش های درمانی، باید علت اصلی به وجود آورنده بیماری ـ نظیر تومورهای مغزی ـ هم برطرف شود، می افزاید: درمان توانبخشی (فیزیوتراپی، گفتاردرمانی و كاردرمانی) جهت از بین بردن علائم اختلالات ناشی از هیدروسفالی می تواند از جمله درمان های اصلی این بیماری باشد.
سعید كریمی
گزارش : جام جم آنلاین (www.jamejamonline.ir)
