»» آغاز دوران اسلامی:
یزد به دلیل جایگاه ویژه خود و قرار
گرفتن در کنار شاهراه اصلی شرقی غربی ایران باستان، در نخستین سده اسلامی
و درزمان خلافت عثمان،بدست مسلمین افتاد و ازنیمه دوم قرن اول هجری
دوقبیله از اعراب فاتح (بنی تمیم و بنی عامر) در محلی که اکنون کوی عربها
نامیده می شود،اسکان یافتند. تا پایان دوره امویان، یزد به دست اعراب
اداره می شد.
یزد در تاریخ پر فراز و نشیب خود، روزهای تلخ و شیرین
بسیار داشته و در گذر زمان و تحت تأثیر عوامل و حوادث گوناگون، دچار
آبادیها و ویرانیها گردیده است.
تاریخ نگاران از زمان صفاریان، سامانیان و غزنویان اطلاعات چندانی را در اختیار ما قرار نداده اند:
اما
قرن دوم تا چهارم هجری را (همزمان با احیاء دولتهای ایرانی) دوران آسایش و
امنیت نسبی و رشد و اعتلای نیروهای تولیدی منطقه یزد و احداص و حفر قنات و
نهر آبیاری وتوسعه اراضی کشاورزی و باغها می دانند. شاید بدلیل وجود همین
امنیت است که در قرن چهارم هجری و درزمان استیلای آل بویه بر قسمتهای غرب
و جنوب ایران و عراق، جمعی از علویان به یزد آمدند و در محلی که به کوی
حسینیان معروف شد، سکونت گزیدند. سر شناس ترین ایشان امامزاده سید جعفر
است که در سال 424 هجری قمری وفات یافت و هم اکنون مزارش یکی از
زیارتگاههای دوران طلایی و شکوفایی یزد در زمان آل کاکویه و اتابکان بود.
حکام آل کاکویه در یزد منشأ اثر و باعث خیر و برکت شدند و درتوسعه شهر و
رفاه عامه سعی فراوان داشتند. مساجد و مدارسی چند و قناتهایی جهت آبیاری
دهان و محلات شهر ایجاد کردند.
ساخت بقعه دوازده امام که قدیمی ترین
بنای کتیبه دار استان یزد است و آنرا مقبره علاء الدین کالنجار می دانند ،
احداث یک حصار جدید چهار امیر سردار علاءالدوله به خط کوفی آن نقش شده
بود، ایجاد ده گرد فرامرز در حوالی ابرند آباد و نیز محله یعقوبی که تا
امروز به همین نام نشان باقی است، از کارهای شاخص این دوره است.
تابکان در سالهای 536 تا718 هجری با وجود
نابسامانی و هجوم طوایف بیگانه به کرمان، اصفهان، فارس، به آرامی حکومت
کردند. در این دوره یزد در مسیر جنوبی جاده ابریشم قرار داشت و منسوجات
مختلفی که مواد اولیه آنها از نقاطی مانند: استر آباد، گیلان و مرو می آمد
تولید می شد. دوری از سر حدات ، استقرار حکومت آل بویه در اصفهان و فارس
، رونق مبادلات بازرگانی و قرار گرفتن بر سر راههای تجاری و کاروان رو
نواحی مرکزی و جنوبی ایران، موجبات رشد و تکامل شهر نشینی منطقه را در این
دوره فراهم آورد . اتابکان با علاقه مندی زینت بیشتری به یزد داده اند و
مدرسه و مساجد زیادی در آن بنا کردند. در زمان حمله مغول که با آن عصر
سیاهی و شدید یرانیها آغاز شد، نواحی یزد نیز تحت تأثیرات منفی آن قرار
گرفت.
آل مظفریکی از قدرتمندترین خاندانهی
ناحیه یزد بودند. در زمان آنها محله هیی جدید در داخل شهر یزد احداث و هفت
دروازه نیز گرد شهر ساخته شد تعمیر قلعه میبد، احداث یک بارو و حفر یک
خندق نیز بری آن از اقدامات آنان بود.
آل مظفر آثار زیآدی ازخود بر جی گذاشتند
که مهمترین آنها مسجد جامع فعلی یزد، خانقاه سید رکن الدین ،میدان وقت
الساعت، رسد خانه ، منار مسجد مهر پائین و منار مسجد جامع ندوشن است. اکثر
هنرمندان و دانشمندان بری در امان ماندن از حملات مغول ین شهر را مرکز
فعالیتهی هنری و علمی دوران تیموری دوره اختلال و پریشانی در جنوب یران
بود. بطوریکه اصفهان و شیراز صدمه زیادی دیده اند ویزد نیز از ین نابسمانی
رنج فراوان برد اما در روزگار شاهرخ تیموری خرابیها ترمیم شد حدود هزار
واحد مسکونی، تجاری ، مدرسه ، حمام وکاروانسرا تعمییر شدند. تیموریان
دورشهر بارو و خندق و دروازه هی جدید یجاد کرده اند.امیر جلال الدین چخماق
در کنار دروازه مهریجرد مجموعه ی مسجد، خانقاه، کاروانسرا، حمام و آب
انبار و بازار بنا کرد که قسمتی از آن هنوز در میدان مرکزی شهر پابرجااست.
مسجد میر چخماق بنام مسجد جمعه یزد که در مقابل مسجد جامع آل کاکویه و آل
مظفر در کنار ، میدان امیر چخماق قرار دارد یکی از مظاهر شکوهمند معماری و
از دیدنی هی ارزشمند یزد است.
در زمان صفویه یزد بعنوان یک مرکز تجاری
و تولیدی داری اهمیتی خاص شد و در مبادلات بازرگانی رشد کرد در ین دوره
راه پیتخت ( قزوین) از طریق سمنان و جندق به اردکان و یزد می پیوست و
کالاهی مناطق شمالی و جنوبی کشور از ین طریق مبادله می شد. همچنین راه
شاهی اصفهان به یزد و کرمان بعد از پیتخت شدن اصفهان ساخته شد و رباطهیی
زیبا و بزرگ چون رباط میان راه عقدا تعمیر شد و رباط زیبی قلعه خرگوش در
کنار بیابان گاوخونی ساخته شد. از مهمترین آثار تاریخی دوران صفویه می
توان به مدرسه شفیعیه و رباط خوش طرح و زیبی زین الدین اشاره کرد.
در جریان هجوم افاغنه صنعت و تجارت یزد
لطمات فراوان دید. باروی کار آمدن نادرشاه افشار و بیرون راندن افغانها از
یران محمد تقی خان به حکومت یزد منصوب شد. وی و فرزندانش در یزد مجموعه ی
از بازارها، کاروانسراها و عمارتها را بنا کردند که مهمترین آنها باغ دولت
آباد و بادگیر بلند و زیبی آن و عمارت جنت آباد است. میدان و بازار خان
نیز از دیگر کارها و آثار ین خانواده در حدود1800 کارگاه و 60000 کارگر
ابریشم باف در یزد وجود داشت. انتقال آرام حکومت از زندیه به قاجاریه باعث
شد ین خطه از آسیبهی جنگهی داخلی در امان بماند.در ین زمان شهر یزد به شهر
امانت داران معروف شده بود : زیرا اموال بازرگانان بشدت محافظت می شد. از
ین دوره خانه هی زیبیی چون خانه محمودی ، خانه رسولیان و خانه مودت باقی
مانده است نیز آتشکده ، دخمه و معبد چک چک زرتشتیان مربوط به ین دوره می
باشد.
در دوره پهلوی اول ودوم تغییراتی در کالبد فضیی شهر یزد روی
داد. از آن جمله خیابانها، بلوارها و میدانهیی در همان دوره دریزد ساخته
شد که به هیچ وجه با بافت قدیم و تحولات کالبدی گذشته ین شهر هماهنگ نشده
بود و لذا ساخت فضیی و معماری شهر را بطور روشنی مخدوش نمود.
فرهنگ بومی حاکم بر استان یزد
استان یزد از سرزمینهای قدیمی و تاریخی
است و در میان ایالت های قدیمی و بزرگ پارس، اصفهان، کرمان و خراسان قرار
داشته است. این سرزمین از معابر و گذرگاههای مهم در ادوار تاریخی محسوب می
شده است.
این استان از درگیریها و جنگهای سیاسی
تاریخ کشور ایران تا حدودی ایمنی داشته است. از طرفی صعب العبور بودن
راهها به همراه محدودیت منابع آبی و غیره مانع عمده تسخیر این منطقه توسط
بعضی از حکومتهای بزرگ و کوچک حاشیه و پیرامون این منطقه در طول تاریخ
بوده است. با توجه و گواهی گرفتن از منابع تاریخی، آبادی نشینی در این
منطقه از قدمت طولانی برخوردار است.
از مظاهر فرهنگ مادی و معنوی که مردم این
خطه از خود به جای گذاشته اند و میراث تاریخی آنها در دوره های قدیمی به
حساب آمده و نشانه هایی از مهر و آناهیتا، ایساتیس و هخامنشی و زندان
اسکندر و برج و بارو و کهن دژهای بزرگ و عظیم و پناهگاههای متعدد و
موبدان و سران ساسانی و ابنیه و یادگارهایی بعد از اسلام نظیر مساجد و
امامزاده ها و مزارها و... نشانگر فرهنگ و تمدن مردم چه قبل و چه بعد از
دوره اسلامی بوده است.
صنایع دستی یزد
صنایع دستی به بخشی از
هنر و صنعت گفته می شود که با بهره برداری از مواد اولیه بومی و انجام کار
اساسی به کمک دست و ابزارهای سنتی دستی انجام می پذیرد و منحصر به ساخت
محصولاتی می شود که بیانگر ذوق هنری و خلاقیت فکری سازندگان آن می باشد.
مهم ترین صنایع دستی در استان یزد عبارتند از: قالی، قالیچه، گلیم، مخمل،
زری، چادر شب، دستمال، مرس ریزه جیم، قناویز، اجرامی، شمد، ترمه، پرده،
زیلو، روفرشی، کرباس، بقچه، لنگ، کیسه حمام، خورجین، پتو، سفال، سرامیک،
حصیر، کاشی و گیوه.
در میان صنایع دستی قالی بافی، ترمه
بافی، زیلو بافی، ساخت سفال، سرامیک و کاشی از اهمیت ویژه ای برخوردار
است. شیرینی پزی در یزد سابقه طولانی دارد. در یزد شیرینی های سنتی مانند
باقلوا، قطاب، لوز نارگیل، پشمک، نان برنجی و حاجی بادام و... تهیه می شود.
اماکن دیدنی و تاریخی یزد
میدان امیرچخماق، باغ دولت آباد، زندان
اسکندر (مدرسه ضیاییه)، آتشکده زرتشتیان، ساعت مارکار، برج و باروی شهر،
خانههای قدیمی چون خانه لاریها و خانه عربها و خانه مرتاض و خانه
رسولیان و خانه ملک التجار و خانه محمودی و ...، دخمههای زرتشتیان، حمام
خان، بازارهای قدیمی چون بازار خان و بازار پنجه علی و ...، آب انبارهای
فراوان چون آب انبار شش بادگیری و رستم گیو و ... و مسجد جامع یزد و
بالاخره قلعهها، کاروانسراها، تکیهها، مساجد، پیرانگاهها، قناتها،
کوچهها، ساباطها، حمامها، و تمام سطح بافت تاریخی شهر یزد از اماکن
دیدنی شهر است.
سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان یزد
www.yazdchto.ir/
