نام بنا : مسجد جامع عقیق
اسامی دیگر: مسجد جمعه
نشانی : میدان قیام ( سبزه میدان نو )
پیش از قرن پنجم هجری چندین مسجد جامع بزرگ در اصفهان وجود داشته كه دو عدد از آنها در محل مسجد جمعه كنونی بوده است .
پس از حریقی كه در سال 515 هـ.ق اتفاق افتاد بنا را از نو ساختند. با گذشت زمان و دوره*های سلاطین مختلف به صورت كنونی در آمده است .
این بنای تاریخی ابداعات هنر معماری قرن سوم و چهارم هجری قمری از دوران حكومت دیلمیان تا آخرین حكومت قاجاریه شاهنشاهی را در خود گرد آورده .
مسجد جامع عقیق با نقشه چهار ایوانی از قسمت*های زیر تشكیل شده است.
1 ) ضلع جنوبی*
این ضلع ایوان صاحب نیز نامیده می*شود . دارای دو مناره است . كاشی*كاری*های گوناگون معرق برجسته پایین ایوان را تزئین كرده و در طرفین ایوان مذكور دو چهلستون مربوط به قرن ششم وجود دارد .
در سمت مشرق ساختمان*های دوره آل*مظفر از قرن هشتم قرار دارد. گنبد نظام*الملك در پشت صحن این ایوان قرار گرفته*است.
2) ضلع شمالی
معروف به صفه درویش ، اوایل قرن ششم و دوره دوم عهد سلجوقی ساخته شده است . ایوان دارای تزئینات آجری و كتیبه گچ*بری در زمان شاه سلیمان صفوی است .
در طرفین ایوان شمالی چهلستون*هایی از قرن ششم هجری موجود است . شمالی*ترین اثر تاریخی مسجد گنبد تاج*الملك مشهور به گنبد خاكی است .
3) ضلع غربی
این ایوان به نام ایوان استاد نیز نامیده می*شود و مهمترین بخش ساختمان می*باشد و متعلق به دوره سلجوقی یعنی اوایل قرن ششم هجری است .
در زمان شاه سلطان حسین صفوی با كاشی*های زیبا و خطوط بنایی آراسته شده است . دارای یك شبستان بزرگ و یك شبستان كوچك است و آخرین قسمت ساختمان*های ضلع غربی شبستان بزرگ زمستانی موسوم به بیت*الشتاء از دوره حكومت تیموریان است كه دارای مرمرهای درخشانی است .
كتیبه این شبستان مربوط به 851 هـ.ق است . در شمال ایوان غربی مسجد كوچكی از دوره اولجاتیو ( ایلخان مسلمان مغول ) قرار دارد كه محراب گچ*بری آن در سال هفتصد و ده هجری قمری به دستور وزیر ایرانی محمد ساوی ساخته شده است و از شاهكارهای معماری ایرانی می*باشد .
4) ضلع شرقی
نام دیگر آن ایوان شاگرد است . دارای كتیبه*ای كاشیكاری از زمان شاه سلیمان صفوی است . داخل این ایوان مدرسه عمر قرار دارد .
دنباله مسجد ، شبستان وسیعی است كه دارای 18 ستون است و از بناهای دوره آل*مظفر می*باشد . حوض وسط مسجد در زمان شاه محمد خدابنده صفوی پدر شاه عباس اول ساخته شده است . در آثار تاریخی مسجد جمعه اصفهان غیر از سبك*های مختلف معماری انواع خطوط كوفی ، ثلث ، بنایی ، نسخ و نستعلیق را به زبان فارسی و عربی به نثر و نظم می*توان مشاهده كرد .
نام بنا : مسجد امام ، جامع عباسی
اسامی دیگر : مسجد شاه ، سلطانی ، المهدی ، مهدیه
تاریخ ساخت : 1020 هـ.ق الی 1038 هـ.ق
نشانی : ضلع جنوبی میدان نقش جهان
دوره : شاه عباس اول صفوی
مسجد امام شاهكاری جاویدان از معماری و كاشیكاری و حجاری ایران در دوره صفوی است .
ساخت این مسجد در سال 1020 هـ.ق به فرمان شاه عباس اول در منتهی الیه جنوبی میدان نقش جهان آغاز شد . به منظور تكمیل آرایش اطراف میدان ، تزیینات كاشیكاری سر در مسجد در سال 1025 هـ.ق به اتمام رسید.
ابتدا تزیینات مسجد به شیوه كاشی معرق بود كه برای تسریع ، رویه كار را تغییر داده و از كاشی خشت هفت رنگ برای تزیینات استفاده شد .
استاد علی اكبر اصفهانی از معماران برجسته و بنام عصر صفوی ، معماری بنا را بر عهده داشته و نام او بر كتیبه بالای سر در نگاشته شده است .
در اصلی مسجد در ضلع جنوبی میدان امام زیر مقرنسهای سر در قرار گرفته كه قسمتی از آن نقره و طلاكوبی شده است . این در ، در زمان سلطنت شاه صفی نصب شده .
در درون صحن مسجد منبر سنگی مرمری یكپارچه*ای قرار دارد كه از شاهكارهای سنگتراش آن روزگار است . طبقه*ی فوقانی كه در قسمت شمالی مسجد واقع شده دارای غرفه*های موجود در مسجد كه به خط اساتید بزرگ و برجسته آن عصر می*باشد . علاوه بر به نمایش گذاشتن هنر هنرمندان خوشنویس و طراحان سنتی برخی وقایع تاریخی را نیز بیان می*كنند .
در دو سوی ایوان جنوبی مسجد دو شبستان وسیع ساخته شده كه مجموعه*ای از ویژگیهای معماری پیشرفته قرنهای ده و یازده هجری را به نمایش می*گذارند .
سنگابهای نفیس مخصوصاٌ سنگاب نفیس شبستان غربی گنبد بزرگ كه به تاریخ 1095 هـ.ق وقف مسجد شده از دیدنیهای جالب این مسجد است .
در گوشه جنوبی شرقی و غربی مسجد دو مدرسه معروف ناصریه و سلمانیه قرار گرفته است .
نام بنا : مسجد شیخ لطف*الله
تاریخ ساخت : 1028-1012 هـ.ق
اسامی دیگر : صدر - فتح*الله
بانی : شاه عباس اول
نشانی : میدان نقش*جهان ، ضلع شرقی ، روبروی عمارت عالی*قاپو
این مسجد كه همچون گوهر در تاریخ معماری ایران می*درخشد واقع در شرق میدان نقش*جهان روبروی كاخ زیبای عالی*قاپو بر روی خرابه*های مسجدی قدیمی به امر شاه عباس در قرن یازدهم هجری قمری بنا گردید .
طرح ساخت این مسجد هم*زمان با اجرای نقشه چهارباغ و باغ هزار جریب به مرحله اجرا درآمد و هجده سال به طول كشید . این مسجد را به مناسبت دعوت شیخ لطف*الله به اصفهان برای تدریس بنا كردند .
آرتورپوپ خاورشناس و باستان*شناس بزرگ درباره این بنا چنین مـی*گـوید : « ذوق ایرانـی سبب شـد كه شكلی مافوق تمام اشكال هندسی اختراع شود و آن شكل گنبد مسجـد شیخ لطف*الله است كه بـا هیچ یك از اشكال هندسی منطبق نیست »
بنای این مسجد به بلندی 6 پله سنگی از زمین بلندتر است كه سردر كاشی*كاری بسیار ظریفی دارد . نكته استثنایی بودن این مسجد بر همه شاهكارهای دیگر ، عدم صحن و مناره است كه در تمامی مساجد اسلامی جزء لاینفك بناست .
گنبد بر اثر تزئیناتی كه از زمینه كرمی با نقش و نگارهای به رنگ آبی سیر تشكیل می*شود نظر هر بیننده*ای را به خود جلب می*كند . بلندای این گنبد یك جداره*ای آن اندازه است كه بتواند در كنار میدان خودنمایی كند و بر فضا مسلط باشد .
كتیبه*های نفیس به قلم علیرضا عباسی و طره*های سردر درون گلدان مرمرین در نوع خود بی*نظیر هستند . كاشی*كاری بقیه گنبد از اطاق رومی*هایی تشكیل شده كه هر یك شامل گل و بوته*های زیبایی است كه این گل و بوته*ها در پارچه بافی هم به كار رفته است .
روشنایی این مسجد بسیار قابل توجه است . در اطراف گنبد به فواصل منظم پنجره*های شانزده گانه معرق و مشبك در قطر گنبد تعبیه شده كه به وسیله پنجره*های گچ*بری از داخل و خارج مسدود می*شود و نور را از هر طرف كه می*تاباند جلوه*ای خاص به نقاشی*های سقف می*دهد. معماری محراب اثر الهامی دارد و دارای حالت ویژه*ای است كه عبادت را به یاد می*آورد .
این* همه شكوه و جلال ، هنر استاد حسین بناء اصفهانی است . درون این محراب كتیبه*ای وجود دارد كه متن آن بدین شرح است : « عمل فقیر حقیر ، محتاج به رحمت خدا محمدرضا ابن استاد حسین بنای اصفهانی 1028 »
در جلو مسجد حوض هشت گوش بسیار زیبایی وجود داشته كه پیوسته لبریز از آب بوده و این حوض را در اواخر دوره قاجاریه خراب كردند.
نام بنا : مسجد سید
تاریخ ساخت : 1180 - 1260 هـ.ق
بانی : حجت* الا سلام حاج سیدمحمد باقرشفتی
نشانی : خیابان مسجد سید
مسجد سید با داشتن چهار در اصلی، و صحنی بزرگ ، به صورت چهار ایوانه ساخته شده است . این مسجد دارای دو شبستان بزرگ ، دو گنبد كوچك و بزرگ ، دو چهلستون ، دو مهتابی وسیع در كف حیاط و چهار مهتابی در طبقه فوقانی و یك گلدسته عظیم همراه با ساعتی رفیع و بیش از 45 حجره برای سكونت طلاب علوم دینی می*باشد .
مسجد سید از بزرگ*ترین و مشهورترین مساجد اصفهان است كه به همت حجت*الا سلام حاج سید محمد رفیع باقر از روحانیون بزرگ اصفهان ساخته شد.
بنای این مسجد وسیع به صورت چهار ایوانه در سال 1180 طرح*ریزی شد و بعد از وفات بانی آن توسط پسر و نوه*اش تكمیل شد .
ساخت این بنا به صورت تدریجی صورت گرفت و تا سال 1260 هـ.ق ادامه داشت .
مسجد سید به دلیل دارا بودن تزئینات بسیار زیبای گل و بوته و اسلیمی و وجود خط بنایی و خطوط دیگر از استادان معروف دوره قاجاریه در شمار یكی از شاهكارهای معماری عصر قاجاریه قرار دارد .
در حال حاضر مسجد سید بهترین نمونه بنایی موجود در اصفهان برای مطالعه كاشی*كاری عهد قاجاریه می*باشد .
در شمالی مسجد در ورودی اصلی می*باشد و با سردری رفیع و دو سكو از سنگ پارسی ، همراه با تزئیناتی از كاشی خشت هفت رنگ و گل و بوته و كتیبه*های آن به خط ثلث سفید و زرد بر زمینه كاشی لاجوردی شامل آیاتی از قرآن كریم است .
ساعت بزرگ مسجد در بالای ایوان جنوبی قرار گرفته است . آرامگاه حجت*الاسلام شفتی در قسمت شمال شرقی مسجد قرار گرفته كه بقعه و رواقی مقابل آن است . این آرامگاه و بقعه دارای تزئینات گچ*بری و كاشی*كاری و كتیبه*هایی به خط ثلث می*باشد .
