0

هویت ‌سازی ملی در دوره پهلوی اول (قسمت اول)

 
amuzesh2005
amuzesh2005
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : مهر 1387 
تعداد پست ها : 6524
محل سکونت : آذربایجانشرقی

هویت ‌سازی ملی در دوره پهلوی اول (قسمت اول)

باستان ‌گرائی، خوار شمردن میراث مذهبی، احساس حقارت نسبت به ظواهر تمدن غربی، تغییر نوع پوشاک زنان و مردان و رواج کلاه لگنی، بخش‌هائی از تصویر مدرنیسم مورد نظر رضاشاه بود. این تجدد تقلیدی، بیشتر بر احساسات متکی بود نه بر عقلانیت.

چکیده

تاریخ معاصر ایران را می‌توان تاریخ چالش هویت ملی دانست. زیرا از دوران قاجار به ویژه از دوران پهلوی هویت ملی ایرانیان تحت تأثیر ورود اندیشه‌های جدید غربی و رشد ملی‌گرایی، با چالش‌ها و بحران‌های مهمی روبه‌رو شد. هویت‌سازی ملی و باستان‌‌گرایی در طول زمان مورد نظر، همواره با چالش‌های جدی روبه رو بوده و تا پایان این دوره نیز نتوانسته بر آن غلبة تام و تمامی بیابد. شاید مهمترین و در عین حال ساده‌ترین گواه بر صدق این مدعا، حوادث و رویدادهای ایران بعد از سقوط رضاشاه باشد. اقداماتی که رضاشاه در جهت هویت‌سازی ملی و با‌ستان‌گرایی به آن پایبند بود. و از آن پشتیبانی می‌کرد تجدد‌خواهی (مدرن‌سازی)، ملی‌گرایی و غیر مذهبی کردن ایران بود. که دو مورد اخیر به هم نزدیک‌تر بودند. اما هدف بزرگتر رضاشاه همان پیروی از روش و منش غرب بود. از نظر سیاسی رضاخان کوشید تا هویت ایرانی را به صورت متمرکز در یک دولت مرکزی با ایده‌های مشخص درآورد. حرکت در جهت از میان بردن قدرت عشایر و قبایل، یکی از سیاست‌های اصلی رضاخان بود و ما در مجموع به بررسی علل باستان‌گرایی رضاشاه و دنبال کردن هویت‌سازی ملی وی بوده‌ایم.

مقدمه

بعد از روی کارآمدن رضاشاه و پس از انقلاب مشروطیت یکی از اقدامات رضاشاه که از برجستگی خاصی برخوردار می‌باشد، پرداختن به مسئلة باستان‌گرایی و اتخاذ رویکرد بزرگداشت و تجلیل از حکومت‌های شاهنشاهی ایران قبل از اسلام بود. حوادث پس از پایان جنگ عالم‌گیر اول و تحولات بعد از آن نشان می‌دهد که گروه‌های اجتماعی، مطابق پایگاه طبقاتی، علایق و ایدئولوژیک و رویکردی که نسبت به پروژة نوسازی ایران داشتند آن را قرائت کردند. آنان هویت ملی مطلوب خود را به نحوی سامان دادند که نقش عنصر دین در ساختمان ملیت ایرانی بسیار اندک و ناچیز باشد. در آرایش تازه، گفتارهای قدیم و جدید دوباره به تعادل جدیدی رسیدند. و هر کدام سهم خاصی از گروه‌های اجتماعی را به خود اختصاص دادند. در عین حال، در این دوران هویت‌سازی ملی و باستان‌گرایی، بیشتر از دیگر رقبای خود با اقبال اجتماعی مواجه گشت. گسترش دامنه و نفوذ هویت ملی و باستان‌گرایی،در دورة رضاشاه با پیشرفت پروژة (دولت ـ ملت‌سازی مدرن) پیوستگی داشت.
تأسیس سلسلة پهلوی و روی کار آمدن رضاشاه را سرآغاز جدیدی در آرایش هویتی جامعة ایرانیان باید به شمار آورد. در این دوران دولت مطلقه قدرت خود را به سود خود تمام کرد. این دولت به منظور ایجاد هویت‌سازی ملی، باستان‌گرایی را طراحی کرد و به مرحله اجرا درآورد.
پروژه هویت‌سازی دولت مطلقة پهلوی که از آن تحت عنوان هویت ایرانی یاد می‌شود، در دوران سلطنت رضاشاه، شکل خاصی از هویت اجتماعی را ایجاد کرد. به دنبال تأسیس هویت ایرانی متجدد، بار دیگر آرایش هویت جامعة ایران دستخوش تغییر شد و در نقشة آن دگرگونی‌های مهمی به وجود ‌آمد. می‌ توان گفت که هویت ایرانی متجدد توانست به عنوان هویت‌سازی مسلط، برتری جدی خود را به رضاشاه و مخالفینش تحمیل کند. این مهم از طریق ایجاد پیوستگی میان پروژة تجدد ونگاه خاص آن به هویت‌سازی ملی و باستان‌گرایی و حمایت دولت مطلقه از آن، صورت پذیرفت. به عبارت دقیق‌تر تکوین ساخت دولت مدرن نوساز، علت اصلی مسلط‌شدن هویت‌سازی ملی و باستان‌گرایی در ایران بود. این امر به نوبة خود تغییراتی را در آرایش هویتی ایران پیش آورد.

نوسازی در عصر پهلوی

با روی کار‌آمدن دولت نوگرای رضاشاهی،‌پروژة نوسازی آغاز گردید و این وضعیت، چالش میان فرآیند نوسازی و ارزش‌های سنتی و عرفی و دینی را در پی داشت. بنابراین شکاف حاصل از این منازعه تا پایان عمر سلسلة پهلوی ادامه داشت. تأثیرات فکری مشروطیت و حضور طبقة جدید تحصیل کردگان غرب در کنار طبقة حاکم، بیش از هر عامل دیگری سبب رویکرد پهلوی اول به مدرن‌سازی در کشور گردید. رضا شاه به تأسیس ارتش مدرن دست زد زیرا مدرن‌سازی ارتش باعث نوسازی سایر بخش‌های جامعه می‌شد. رضاشاه با جذب امکانات مالی، افزایش کادر آموزش دیده، ایجاد ارتش متحد‌الشکل، تأسیس دانشکده افسری به رشد طبقه متوسط جدید یاری رساند. طبقة افسران به عنوان بخشی از حاملان فرآیند نوسازی در عرصة دگرگونی‌های اجتماعی نقش مؤثری داشتند. کلیة اقداماتی که برای نوسازی ارتش به کار گرفته شد، ناشی از اهداف رضاشاه در نوسازی اقتدارگرایانه بود. به طور مثال، قانون نظام اجباری، علاوه بر نوسازی در سایر قسمت‌های اداری جامعه، در ایجاد یکپارچگی مؤثر بود. نوسازی فرهنگی و دگرگونی‌‌های اجتماعی از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. تأثیرات فکری نهضت مشروطیت و حضور طبقة جدیدتر تحصیل کردگان غرب در کنار طبقة حاکم ـ که معتقد بودند جامعة سیاسی را باید از طریق دموکراسی و بر پایة دگرگونی‌سازی فرهنگ سنتی به فرهنگ مدرن،‌ به پیش برد و از این طریق، عظمت و تمدن گذشته را بر پایة جدید، در ایران بنیان نهاد ـ در واقع چشم‌ انداز سیاست‌های فرهنگی این دوره است. تلاش‌ هایی که در این زمینه صورت گرفت، چیزی نبود که از روحیة نظامی‌گری رضاشاه برخاسته باشد؛ بلکه تبلور خواست‌ها و آرمان‌های روشنفکرانی بودکه تنها راه رسیدن به تمدن غرب را دوری از سنت‌ ها و فرهنگ دینی حاکم بر جامعة ایرانی می‌دانستند.
اصلاحات و نوسازی فرهنگی رضاشاه بر ۳ محور ناسیونالیسم، ‌باستا‌ن‌گرایی، تجدد‌گرایی و مذهب‌زدایی می‌چرخید. در محور ناسیونالیسم، تأثیر نهادهای نوپدید و ترویج باستان‌گرایی با تأکید بر یکتایی نژاد آریایی به تأسیس فرهنگستانی با همین رویکرد انجامید..
تجدد‌گرایی و تضعیف ارزش‌های دینی در یک کارکرد تعاملی، بخشی از برنامه‌های نوسازی فرهنگی دولت رضاشاه محسوب می‌شد. ریشه‌دار بودن تفکر دینی و مبانی ارزشی حاکم بر جامعة ایرانی، مانعی جدی بر سر فرآیند مدرن‌سازی در این دوره به شمار می‌رفت. تمامی اصلاحات فرهنگی در پی ایجاد هویت جمعی جدید و مبانی مشروعیت دولت مطلقة رضاشاه بود که جوهر اصلی آن، تأکید بر ناسیونالیسم تجدد‌گرا بود. هدف دولت نوگرا از تمدن جدید، فقط ظاهر بود، نه شکوفایی اندیشه و فرهنگ. مخبرالسلطنة هدایت که بیش از شش سال رئیس‌الوزرای رضاشاه بودـ در خاطرات خود می‌نویسد: «در این اوقات (در سال‌های بعد از تصویب تغییر لباس‌ (دی ۱۳۰۷ش) روزی به شاه عرض کردم: تمدنی که آوازه‌اش عالم‌گیر است، دو تمدن است: یکی تظاهرات در بلوارها و دیگری تمدن ناشی از لابراتورها. تمدنی که مفید است و قابل تقلید است، تمدن ناشی از لابراتورها و کتابخانه است. آثاری که بیش‌تر ظاهر شد تمدن بلوارها بودکه به کار لاله‌زار می‌خورد و مردم بی‌بند و بار خواستار بودند.» تغییر پوشاک، کشف حجاب زنان از موضوعات مورد توجه دولت در فرآیند نوگرایی بود. سفر شاه به ترکیه در سال ۱۳۱۳ خورشیدی نیز نقطة عطفی در تثبیت باورهای قلبی او مبنی بر لزوم کشف حجاب بود. اثر عمیقی که مشاهدة وضع بانوان ترک بر روحیة رضاشاه گذاشت، تا ‌آن حد بود که وی خطاب به سفیر کبیر ایران در ترکیه گفت: «هنوز عقب هستیم و فوراً باید با تمام قوا به پیشرفت سریع مردم خصوصاً زنان اقدام کنیم.» بدین ترتیب با ترجیح نظام سیاسی و حمایت نخبگان فکری، اصلاحات غیر بومی که مبتنی بر الگوهای بیرونی بوده است، مورد توجه قرار می‌گیرد و در این رهگذر ناسیونالیسم باستان‌گرا، نقش ایدئولوژی حل بحران در دورة اصلاحات را بر عهده می‌‌گیرد. هدف اصلی رضاشاه آن بود که با نوسازی سریع ایران، عرصه را برای مداخلة بیگانگان در امورکشور تنگ کندو برای چنین هدفی نخست قدرت مطلق را به دست گرفت، سپس مجلس شورای ملی را به نقش تأیید کننده صرف اقدامش تنزل داد. مقامات کشوری از او بیمناک بودند و وی در اقبال دیوان سالاری فاسد و بی‌تفاوت کشور رویه‌ای سرسختانه در پیش گرفت. رضاشاه برای نوسازی ایران کارهائی چون نظام آموزشی، ترک البسة سنتی و پوشیدن لباس اروپایی و … انجام داد.

دولت مطلقه، تجدد و هویت‌سازی ملی

دولت مطلقة ایرانی، دولت عصرگذار بود،‌ عصری که میانة دوران سنتی و روزگار مدرن داشت. نوزاد ایران در اثر فعل و انفعالات عصر مشروطیت تا حدودی شکل گرفته بود ولی توانایی خروج از پوستة سنتی خود را نداشت. روی کار آمدن رضاشاه و تشکیل سلسلة پهلوی در سال ۱۳۰۴ شمسی را باید سرآغاز و شروع دوران حکومت مطلقة مدرن با فضایل و ویژگی‌های ایرانی دانست. دولت مطلقة پهلوی اول در شرایط و مقتضیاتی پدیدار گردید که لزوماً می‌بایست به نوسازی بپردازد. وجود نیروهای اجتماعی و همیار دولت مطلقه همچنین استقلال نسبی دولت مطلقه باعث شد که پروژة نوسازی توسط دولت مطلقه فراهم آید. جریانات سیاسی مطابق دستگاه ایدئولوژیک خود، ابعاد و الویت‌هایی را در نوسازی ایران مد نظر داشتند که با یکدیگر متفاوت و گاه متعارض بود. در پایان پروژه نوسازی، مدرن سازی دولت به معنای ایجاد تغییرات بنیادی در ساخت و کارکرد دولت و نهادهای تابعه آن بود. مدرن‌سازی جامعه، شامل آن بخشی از برنامه‌های نوسازی بود که ساخت اجتماعی،‌سنتی را در ابعاد آموزشی، فرهنگی و اقتصادی دگرگون می‌کرد و جامعه‌ای با ویژگی‌های جوامع جدید بر جای آنها مستقر می‌ساخت. روی هم رفته می‌توان گفت «دولت‌سازی»، «ملت‌سازی» و «جامعه‌سازی» سه رکن اساسی پروژة نوسازی در آن زمان بود.معمولاً ملت سازی ابتدا است و در آن تغییرات زیربنایی و بنیادی صورت می‌گرفت. خصوصاً در اروپا بود که سیاست هم همراه این تغییرات بود که فروپاشی ساخت سنتی و تبدیل به ساخت مدرن را فراهم آورد. اما این فرآیند در ایران از چنین سبک و سیاستی پیروی نکرد و تقریباً معکوس آن رخ داد. رضاشاه پس از عروج بر اریکة سلطنت، دگرگونی‌های سه گانة (دولت)، (جامعه) و (ملت) را تا حدود زیادی به انجام رسانید. متعاقب تبدیل پروژة دولت‌سازی، پروژة ملت‌سازی نیز دگرگون شد و تابع الزامات دولت مطلقه مدرن گردید. دولت‌های مدرن، نظر به کار ویژه‌اش، هویت اجتماعی را خلق می‌کنند و می‌آفرینند. قدرت سیاسی در عصر رضاشاه در عین یکپارچگی و تمرکز، در سراسر شبکة اجتماعی رسوخ پیدا کرد و در تک‌تک سلو‌ل‌های اجتماعی حیات دارد. نوع دولت‌های مدرن، با همه چیز شهروندانشان کار دارند و مستقیم و غیر مستقیم در آن دخالت می‌کنند و این دخالت، ضروری و اجتناب ناپذیر است. بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که نخستین اشکال دولت مدرن در مرحلة تأسیس‌ـ دولت مدرن ـ برای ایجاد واقعیتی کلی و فراطبقاتی به نام (ملت) همزمان با دست یافتن به اقدامات، کوشش‌هایی را برای تأسیس مفهوم تازه‌ای به نام «ملت» به عمل آوردند. این مفهوم در پایان پروژه «هویت‌سازی ملی» توسط «دولت ملی» خلق می‌شود و پا به عرصة وجود می‌گذارد. دولت مطلقة رضاشاه به عنوان یک دولت مدرن‌ـ آن هم در شرایط اولیه و ابتدای تأسیس دولت مدرن‌ـ به طور اجتناب ناپذیری می‌بایست علاوه بر ساختن دولت مدرن به تأسیس ملت جدید ایران نیز مبادرت ورزد. بدیهی است که دولت مطلقه،‌ رضاشاه را به ترتیبی می‌خواست بسازد که با پروژه دولت مطلقه و راهبردهای این دولت نسبت به نوسازی ایران همسو و هم جهت باشد. با آن احساس یگانگی و شخصیت نماید. برابر شواهد موجود، دولت متجدد رضاشاه، ملتی متجدد را در ملت سازی مبناء و ملاک کار قرار داد. به نظر می‌رسد که پیش از پرداختن به چارچوب کلی و مبنای هویت‌سازی ملت توسط دولت مطلقة رضاشاه باید سرمشق‌های هویت‌سازی ملی را بررسی کرد.
متجددین رویکرد خاصی نسبت به الگوی نوسازی ایران داشتند و بیشترین یاری را نیز در تکوین دولت مطلقه کردند.سپس از استقرار سلطنت رضاشاه و تحکیم مبانی دولت مطلقة وی، مبحث تجدد‌گرا، از میان سایر گفتارها، فرصت بیشتری را بدست آورد. بدین لحاظ می‌توان گفت که پروژة نوسازی ایران در دورة رضاشاه، پروژه‌ای تجدد‌گرا بود. البته باید توجه داشت که اولاً این پروژه از الگوی تمام عیار منظم و مدونی، در آغاز برخوردار نبود ولی به تدریج ابعاد دقیق‌تر و روشن‌تری یافت و از سایر الگوهای هم عصر خود متمایز شد. ثانیاً پروژة تجدد از درون خود، از انسجام و تناسب تام و تمامی برخوردار نبود و همانند دیگر بحث‌های نوسازی ایران دچار برخی ناهمسازی‌ها، گاه تناقضات درونی بود. با این حال می‌توان گفت مهم‌ترین اصل در مقوله تجدد گذر جامعة ایرانی از فئودالیسم به کاپیتالیسم است. ملت‌هایی که هویت تاریخی خود را از دست داده‌اند، یعنی از شناخت واقعی خود فاصله گرفته‌اند، سریع مقهور نیروهای بیگانه شده‌اند.

فرآیند شکل‌گیری دولت مدرن

تجدد‌گرایان اعتقاد داشتند که فقط از طریق ایجاد دولتی مقتدر، متمرکز و نوساز می‌توان به نوسازی ایران پرداخت و مشکلات و دردهای مردم را پایان داد. دولت ایده‌آل آنها دولتی است که موانع را با قدرت پشت سر بگذارد و این قدرت باید قدرتی سیاسی، متمرکز و نیرومند باشد و پیاده کردن تجدد باید با دولت مقتدر، متمرکز و نوساز همراه باشد. تشکیل یک حکومت قوی، توانا و در عین حال منورالفکر و با فضیلت که به زور سرنیزه تجدد را ایجاد، سعادت را تحصیل و فساد اخلاقی را عملاً در هم بشکند، بهترین طریقة حصول این مقصود است. از وظایف و مأموریت‌ های دولت متجدد «تربیت ملت» است. در این روش مردم، سرگردان و رها هستند و توسط نخبگان باید به ماشین عقل به زور بسته شوند و با زور و اجبار به سوی سعادت و کمال بروند. دولت متجدد به ضدیت با جامعة مدنی و اجزای آن، مثل مطبوعات و احزاب ‌کشیده می‌شود و در دورة رضاشاه اینها همه به نوبت از بین می‌رود. حتی احزاب فرمایشی و ساختگی «ایران نو» که توسط تیمورتاش پی‌ریزی شد، مدت کوتاهی دوام نیاورد و چون با سیاست رضاشاه مخالفت می‌نمود، بدون اینکه کار مثبتی انجام داده باشد منحل شد. از دیگر پیامدهای این وضعیت تبدیل مجلس به نهادی بی‌خاصیت بود.یکی از وزرای شاه پس از چند سال، اظهار نظر می‌کند که: «چون شاه اصرار داشت تا همه کارهای اجرایی باید توسط قوه مقننه تصویب شود، مجلس به مکانی برای اعمال تشریفاتی تبدیل شده بود.» سفیر انگلیس در ایران نیز در اظهار نظر مشابهی می‌گوید: «مجلس ایران را نمی‌توان جدی گرفت، نمایندگان مجلس، نمایندگان آزاد و مستقلی نیستند و انتخابات مجلس، آزادانه برگزار نمی‌شود.»
هنگامی که شاه طرح یا لایحه‌ای را مد نظر دارد،‌تصویب می‌شود زمانی که مخالف است رد می‌شود و هنگامی که بی‌اعتنا است بحث‌فراوانی صورت می‌گیرد. مخبرالسلطنه می‌گوید: «در دوره پهلوی هیچ کس اختیارنداشت. تمام امور می‌بایست به عرض برسد و آنچه فرمایش می‌رود رفتار کند. مقالات و نوشته‌های جراید باید در اداره‌ای به نام (راهنمای نگارش) در وزارت داخلی دقیقاً بررسی و موشکافی می‌شد. مقاله‌ها و نوشته‌ ها باید دارای مهر (روا) بودند تا چاپ و نشر می‌شود و شرط (روایی) مقالات و نوشته‌‌‌ها، این بود که بر ضد سلطنت مشروطه نباشد. و الا با روی کار آمدن رضاشاه و «دولت مدرن» او باید تمامی نهادهای موجود بار خود را ببندند و بروند. از لحاظ سیاسی نیز ناسیونالیسم ایرانی به صورت یک ایدئولوژی دولتی در عصر رضاشاه پا به عرصه وجود نهاد تا یک دولت مدرن بر پایة آن ایجاد شود. بنابراین دولت پهلوی اول، اولین دولتی بود که براساس اندیشه‌‌های ناسیونالیستی به دنبال ایجاد هویت واحد ملی برآمد. براساس نشانه‌های تاریخی، کارکرد اصلی و اساسی دولت مدرن، همانا ایجاد هویت ملی بود. اینکه رضاشاه برای تحقق ایدة دولت ملی به عواملی مانند زور و سرکوب متوسل شد، نشانگر نوپا بودن این نظام سیاسی در ایران بوده است. سیاست «ایرانیزاسیون» حکومت پهلوی اول که به عنوان پیش‌شرط ایجاد یک دولت ـ ملت مدرن تلقی می‌شد بر همگرایی تدریجی قوم‌ها، اقلیت‌های بومی، مذهبی و زبانی استوار نبود. این سیاست، بر روش ایل‌زدایی و نفی هویت‌‌های ایلاتی اتکاء داشت و درست به این دلیل، منجر به افزایش تنش‌های سیاسی بین دولت مرکزی و ایلات ساکن در کشور شد. اینکه در دورة مذکور، جنبش‌ های تمرکز‌زدا با استناد به هویت قومی متفاوت، به مفاهیمی چون زبان، مذهب به مبارزه با قدرت مرکزی پرداختند، نشانگر تازه و نوپا بودن این خودآگاهی بوده است. در گذشته ایلات و قبایل برای کسب قدرت، فرمانروایی و توسعة نامحدود آن به مبارزه بر می‌خاستند که ماهیتی کاملاً متفاوت با ادعاهای جدید قومی داشت و علت آن هم به ایجاد خودآگاهی جدید، متکی بر خواست‌‌های قومی باز می‌گشت. اینکه رضاشاه در تشکیل دولت مدرن، متوسل به سرکوب ایلات و قبایل شده،‌خود گواه بر جدید بودن مفهوم ناسیونالیسم در ایران است که نارضایتی‌های بسیاری را در پی داشت. این نارضائی‌ها به حدی رسید که اغلب مردم ایران به یک انقلاب خونین و حتی گسترش جنگ به ایران راضی بودند. از زاویه دیگری به جرأت می‌توان گفت که دولت رضاشاه، دولت ناسیونالیستی نبود. چون ناسیونالیسم مبتنی بر حاکمیت ملی و فزونی قدرت و ارادة ملی است. در واقع ناسیونالیسم، زمانی محقق می‌شود که دولت ملی، قدرت خود را از ملت کسب کند. حال آن که هیچ یکی از دولت‌های پهلوی از چنین وضعیت برخوردار نبودند. وحدت و انسجام ملی به معنای تلقی مشترک عقلی از خود و محیط بیرونی است. رضاشاه به طور مصنوعی و بر پایه‌های شناور می‌خواست این هویت ملی را ایجاد کند که در عمل شکست خورد. بنابراین یک ساختار سیاسی جدید هنگامی مبتنی بر عقلانیت است که بتواند خالق فرهنگ سیاسی خود باشد و هویت ملی به واسطة این تحول بر هویت‌های قومی، گروهی و عشیره‌ای غلبه یابد. این در حالی بود که قرن‌ها مجموعه فرهنگ عشایری بر گسترة سرزمین ایران سایه افکند و فرهنگ بومی، محلی و عشیر‌ه‌ای در مدت‌ زمانی متمادی به واسطة استمرار به فرهنگ سیاسی غالب در ایران زمین تبدیل شد که از آن به مثابة یک مانع اساسی در شکل‌گیری هویت ملی و یکپارچگی سیاسی یاد می‌شود. پی‌ریزی این دولت مدرن به بهای سرکوبی تحول و پیشرفت سیاسی و تمامی مظاهر آرمان‌های دموکراتیک انجام گرفت. چنین تصور می‌شد که نوسازی کشور تنها از راه خودکامگی و سرکوب نهادهای دموکراتیک دست یافتنی است. خودکامگی در اداره امور کشور و اعمال زور و فشار برای حصول اطاعت و پیروی زیردستان، همواره با کوتاهی در وسعت بخشیدن به پایگاه‌های اجتماعی ـ اقتصادی حکومت و غفلت در تشکیل و ترغیب احزاب معتبر سیاسی، ناگزیر نتایج ویرانگر به بار می‌آورد.
منبع:موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی

شنبه 25 دی 1389  2:44 PM
تشکرات از این پست
amuzesh2005
amuzesh2005
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : مهر 1387 
تعداد پست ها : 6524
محل سکونت : آذربایجانشرقی

پاسخ به:هویت ‌سازی ملی در دوره پهلوی اول (قسمت دوم)

ادامه بحث هویت ‌سازی ملی در دوره پهلوی اول

ایجاد جامعه‌ای شبه غربی و مدرنیسم

برپاکردن جامعه‌ای شبه‌جوامع غربی که اصطلاحاً به ‌آن فرنگی مآبی گفته می‌شود، روح حاکم بر تجدد عصر رضاشاه می‌باشد. حکومت مطلقه برای دستیابی به این هدف، دو ابزار را به کارگرفت، نخست کوشش برای وارد ساختن بخش‌هایی از دانش غربی خصوصاً دانش فنی، دموکراسی، اصولی اقتصاد و نظام حقوقی جدید و دیگر تلاش برای فراگیری الگوهای زندگی سبک اروپایی و تغییر صورت زندگی در ایران. وارد کردن دانش غربی از دو طریق صورت پذیرفت: استخدام مستشار و دیگر، اعزام دانشجو به خارج که در زمینة اعزام به خارج تصمیماتی اخذ شده بودکه بر اساس آن سالیانه عده‌ای دانشجو برای فراگرفتن دانش‌های غربی به اروپا اعزام شدند. روی هم رفته اعزام مستمر و گستردة دانشجویان به غرب و دعوت از متخصصین و کارشناسان غربی برای تصدی امور کلیدی کشور، از این ارزش بنیادی در تجدد حکایت می‌کند که بنا نهادن جامعه‌ای به سبک فرنگ کشور را پذیرفته و مترقی می‌سازد که به صورت ظاهری بود و بنیادی نبود. اقداماتی انجام شد که در زیر می‌آید:
ـ الغای القاب و منصب مخصوص نظام و القاب کشور(۱۳۰۴). (ص ۲۰۲ـ ۲۰۱)
ـ متحد‌ الشکل نمودن البسه اتباع ایران در داخل مملکت (۱۳۰۷). (ص ۱۵۷)
ـ برنامه‌های رادیو ایران (۱۳۱۹) و لباس رسمی کارکنان دولت به سبک البسه فرنگی (۱۳۰۴). (ص ۱)
ـ کشف حجاب
ـ سازمان پرورش افکار
هدف اصلی آنها گسترش طرز تفکر و نحوة سلوک غربی و ایجاد رفتاری شبه غربی در سطح همه طبقات و گروه‌های اجتماعی بود. مروری بر سخنرانی‌ها و تبلیغات رسمی و نهادی نشان می‌دهد که سخنرانان و موضوع سخنرانی‌ها تماماً در صحبت گسترش سبک زندگی غربی به عنوان تنها سبک زندگی مطلوب بود. بین سالهای ۱۳۰۴ تا ۱۳۲۰ ساختار اجتماعی ایران بسیار تغییر کرد، الگوهای دیرپای زندگی از هم گسست و تمایلات اجتماعی دیگری که عموماً دربار و تحصیل‌کردگان غربی القاء می‌کردند جانشین آن می‌شد. رواج شهرنشینی و مهاجرت یک‌سویه از روستا به شهر، در تغییر این بنیادها تأثیر اساسی داشت. مهاجران بریده از وطن به راحتی ‌توانستند جذب فرهنگ جدید شهری شده و پس از مدتی حاشیه‌نشینی به مرکز نهادهای فرهنگی ـ اجتماعی تبدیل شوند. خوار شمردن میراث مذهبی، بازگشت به ایران قبل از اسلام، در عین حال شیفتگی به ظواهر تمدن غربی، حیات «ایران نو» تحت لوای استبداد پهلوی را به صورت شکلکی تناقض‌آمیز درآورده بود. می‌توان در بررسی بیشتر گفت احساس حقارت نسبت به پیشرفت‌های تمدن غربی و دغدغة رفع عقب‌ماندگی ایران، از جمله مباحث مهمی بود که به دنبال تأثیر امواج مدرنیته بر ایران از دورة قاجار شروع شده بود. بر این اساس آموزش و پرورش، فرهنگ، ‌صنعت و ارتباطات، ارتش و ساختار حقوق کشور و به طور فزاینده‌‌ای گرایش به غربی شدن بیداد می‌کرد. شهرها به سبک غرب درآمده و اصلاحات غیر مذهبی با شدت و حدت انجام شد. اما آنچه ذکر کردنی است، این نکته است که غربگرایی در این دوره بیشتر متکی بر احساسات بوده است تا عقلانیت. برفرآیند اصلاحات، عقلانیت چندان حکمفرما نبود. تقلید و اقتباس از پوسته بیرونی و ظاهری تمدن غرب، بدون توجه به تحولات تاریخی و زیرساخت‌های جامعة غربی، ویژگی مهم این دوره است. رضاشاه و بسیاری از روشنفکرانی که در پشت صحنة کارگردانی را بر عهده داشتند با برداشتی سطحی از مدرنیسم و سعی در اجرای آن در ایران، فکر می‌کردند بر معضل بزرگ عقب‌ماندگی کشور غلبه خواهند نمود. لذا مسائلی چون تغییر نوع پوشاک مردان و زنان، ‌رواج مدهای غربی و وسایل زندگی نو، ایجاد کلوپ‌ها و باشگاه‌ها، برگزاری میهمانی‌‌های مختلف همراه با رقص و موسیقی و برپایی آنها در خیابان‌ها و بسیاری از چیزهای دیگر تقلید شد. به تعبیر دکتر کاتوزیان،‌ فهم نادرست ماهیت و علل و عوامل مدرنیسم اروپایی تا بدانجا تنزل کرده بود که معیار پیشرفت را در کلاه لگنی (شاپو)، کشف حجاب و حتی توالت فرنگی و وان حمام می‌د‌یدند. بنابراین مدرنیسم و تجدد‌گرایی و غرب‌گرایی یک حالت ظاهری داشت نه ریشه‌ای. در مجموع می‌توان گفت که رژیم در عرصه غرب‌گرایی و اخذ مدرنیسم اقدامات زیر را انجام داد و تجدد‌گرایی به تغییر پوشان مردان و زنان، نوگرایی صنعتی و ایجاد ارتش مدرن می‌دانست که از بحث می‌‌گذریم. مهمترین گفتمان سیاسی مسلط در ایران در قرن بیستم همان گفتمان مدرنیسم مطلقه پهلوی بود.این گفتمان نیز مجموعة پیچیده‌ای از عناصر مختلف، از جمله نظریة شاهی ایرانی، پاتریمونیالیسم سنتی، گفتمان توسعه و نوسازی به شیوة مدرنیسم غربی، قانون‌گرایی و مردم‌گرایی بود و خود در طی زمان ترکیبات بیشتری پیدا کرد. در این گفتمان بر اقتدارگرایی، اصلاحات از بالا، عقلانیت مدرنیستی، ناسیونالیسم ایرانی، ‌مرکزیت سیاسی، مدرنیسم فرهنگی،‌ سکولاریسم و توسعة صنعتی تأکید می‌شد.
در گفتمان مدرنیسم پهلوی چندان جایی برای مشارکت و رقابت سیاسی وجود نداشت. دولت پهلوی به طور کلی اصلاحاتی اجتماعی و اقتصادی در درون ساختار جامعه و فرهنگ سنتی انجام می‌داد که گرچه مقاومت‌های گوناگونی بر می‌انگیخت، لیکن مرحله‌ای ضروری در تحول ساختاری جامعه و دولت سنتی در ایران را تشکیل می‌داد.
شبه مدرنیسم، ‌فرهنگی آموزشی رسمی، ترجمه ، تغییر پوشاک مردان و زنان از جمله راههای گسترش غرب‌گرایی در ایران بود. شبه مدرنیسم به واقع‌ از نوعی بینش فرهنگی ناشی شده است. این تفکر راه چارة کشورهای عقب مانده را تقلید صرف از غربیان می‌داند. طیف روشنفکری که ریشة عقب‌ماندگی را در سنت‌گرایی می‌دانستند اخذ صنعت و فرهنگ غرب را در کنار هم و توأم با یکدیگر توصیه می‌کردند.
در دورة رضاخان، تجدد تقلیدی و مدرنیزاسیون استعماری و اجباری غلبه می‌کند و هم زمان اعتدال نهادهای ملی و بومی آغاز شده نهادهای جدیدی جایگزین آنها می‌گردد. در این دوره، دین و مذهب تشیع نقش خود را به عنوان وسیله‌ای برای انسجام ملی از دست می‌دهد و به جای آن از آداب و رسوم دیگری برای هم سو کردن مردم به عنوان یک ایرانی استفاده می‌شود. مهم‌ترین مسئله برای سردمداران نظام رضاخانی، ایجاد مبانی جدیدی برای هویتی جدید است.

پهلویسم (ایران‌گرایی و شاه پرستی)

یکی از مهمترین اصول حاکم بر تجدد، ساختن ایرانی به طرز پهلویسم بود. این اصول از دو مورد ایرانی‌‌گری و شاه‌پرستی برخوردار بود. رجوع به قوانین، مقررات و برنامه‌های این دوران به روشنی گواهی می‌دهد که اصل یاد شده در بسیاری از برنامه‌های این دوران مد نظر بوده است. زیرا به برخی از تصمیمات و اقدامات عصردولت مطلقة رضاشاه برای دستیابی به اصل مذکور اشاره می‌رود.
تصمیم نمایندگان مجلس راجع به دعوت دولت به تعمیر مقبره حکیم ابوالقاسم فردوسی (۱۳۰۳)، قانون سجل احوال (۱۳۰۴)، قانون یکصد هزار تومان اعتبار برای مخارج جشن جلوس و تاج‌گذاری (۱۳۰۴)، ماده ۸۱ قانون مجازات عمومی ـ توهین به شخص اول مملکت (۱۳۱۰)، تفسیر اصل ۳۷ متمم قانون اساسی موضوع کلمه ایرانی‌ الاصل (۱۳۱۷)، قانون تبدیل بروج به نام‌های فارسی (۱۳۰۴)، آیین نامة بکارگیری سال شمسی به جای سال قمری (۱۳۰۶)، به کار بردن ایران به جای پرس و پرشیا (۱۳۰۹)، سلام شاهنشاهی و سرود ملی ایران (۱۳۱۴)، تغییرات اسامی نقاط و شهرهای کشور به فارسی و نام‌های باستان (۱۳۱۴)، مراسم سلام در حضور شاه (۱۳۱۲)، نحوه انتخابات اسامی، نقاشی از تمثال پادشاه (۱۳۱۵)، سازمان پرورش افکار (۱۳۱۷)، سازمان پیشاهنگی (۱۳۱۴)، تأسیس انجمن لغت و ادبیات فارسی (۱۳۱۳)، اساسنامه فرهنگ زبان فارسی (۱۳۱۴) و اساسنامه فرهنگستان زبان ایران (۱۳۱۴)، قوانین و مقررات مذکور با تکیه بر ارزش خاصی، ضرورت یافت که در این تحقیق تحت عنوان ایران‌گرایی و شاه‌دوستی از آن یاد شد.
تصویب قوانینی همچون، قانون سجل احوال، تابعیت، بازسازی مقبره فردوسی، دقیقاً در جهت تحقق ارزش ایرانی‌‌گرایی صورت پذیرفت همچون گسترش زبان فارسی مهم‌ترین گام‌ همان تصویب اساسنامة فرهنگستان زبان ایرانی (فارسی) در جهت ارزش ایرانی‌گرایی می‌باشد. براساس اسناد و مدارک موجود می‌توان گفت که ایرانیت و شاه پرستی دو عنصر مهم و جداناشدنی از مسیر تجدد تلقی می‌شوند. با هم هم‌زاد هستند. شاه‌دوستی و شاه‌محوری و تلاش برای خلق وجهة کاریزمایی برای پادشاه و پیوند سلطنت با موجودیت ایران و ایران‌گرایی با تأکید بر لزوم تجدد عظمت ایران باستان تجدد عظمت ایران پس از انقلاب مشروطه به صورت یک آرمان متجلی شد و ناسیونالیسم در دوران رضاشاه یکی از زیر ساخت‌‌های اساسی حکومت بود.
ایران‌گرایی دوران رضاشاه در اقدامات زیر انعکاس یافت. ۲۲
الف) تأسیس فرهنگستان
ب ) بزرگداشت فردوسی و شاهنامه
ج) تدوین تقویم مستقل ایرانی
د) تغییر نام کشور
ذ) باستان‌شناسی
در نتیجه می‌توان گفت که برای با هم بودن ایران‌دوستی و شاه‌پرستی تلاش‌های زیادی می‌شد.
شاه‌محوری، و تلاش برای تحقیق وجهة کاریزمای رضاشاه یکی دیگر از محورهای اساسی فرهنگ سیاسی دوران رضاشاه بود. توجه شاه به عنوان یک «موجود آسمانی» از دیرباز در میان ایرانیان رواج داشت! مشروطه شاه را از یک موجود مقتدر و غیر قابل انتقاد به یک مقام تشریفاتی و گاه زائد و مزاحم تبدیل کرد. لذا رضاخان نیز در ابتدای حکومت خود با مشکلی به نام مشروعیت مواجه شد. وی با اقدامات سریع نظامی و تبلیغاتی توانست در ‌آستانة سلطنت دیدگاه مثبتی را در میان توده مردم نسبت به خود ایجاد کند. مراسم آغاز سلطنت نیز با هدف بزرگداشت شاه انجام شد. از سال ۱۳۱۴ به تدریج شاه دوستی‌جنبة افراطی به خود گرفت و ساخت و نصب مجسمه شاه به یکی از اشتغالات شهرداری‌ها تبدیل شد. چاپلوسان در سال‌های آخر سلطنت رضاشاه به طور جدی و جهت القای مفهوم «شاه‌ پرستی» تلاش می‌کردند و به اشکال مختلف درصدد تخفیف فرهنگ اسلامی برآمدند. شاه سعی داشت مشروعیت خود را با حذف فرهنگ اسلامی یا تحریف آن تحقق بخشد.

نتیجه‌ گیری

تأسیس سلسله پهلوی و روی کار آمدن رضاشاه را سرآغاز فصلی جدید در هویت‌سازی ملی ایرانیان باید به شمار آورد. رضاشاه به منظور هویت سازی پروژه خاصی را طراحی کرد و به مرحله اجراء درآورد.
هویت‌سازی دولت مطلقة پهلوی که از آن تحت عنوان هویت ایرانی متجدد یاد شد، در دوران سلطنت رضا پهلوی، شکل خاصی از هویت اجتماعی را ایجاد کرد. گسترش دامنه و نفوذ هویت ملی با دولت‌ـ ملت‌سازی مدرن پیوستگی داشت. زیرا دولت ـ ملت ‌سازی مدرن، تکوین مبانی جدید همبستگی اجتماعی، تحت عنوان همبستگی ملی، الزامی و ضروری بود.
می‌توان گفت که هویت ایرانی متجدد توانست به عنوان هویت‌سازی، برتری جدی خود را به مخالفینش تحمیل کند. این مهم از طریق ایجاد همبستگی و پیوستگی میان تجدد و هویت‌سازی ملی و حمایت دولت مطلقه از آن صورت پذیرفت. دولت مطلقه مدرن نوساز، علت اصلی شدن هویت سازی ایرانی متجدد در ایران بود گروه‌های دینی اسلامی، ایلی عشیره‌ای و اشرافی، بیشترین حملات را از جانب هویت‌سازی متحمل شدند. هویت‌سازی، در عمل، تنها توانست با تکیه بر دولت مطلقه پهلوی موقعیت و جایگاه خاصی را در سلسله مراتب هویّتی ایران اشغال کند و رقبای خود را به حاشیه کشاند.
*عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی نوشهر چالوس

منابع و مآخذ تحقیق :

 آشنا، حسام‌الدین، (۱۳۷۳): فرهنگ و تبلیغات حکومت در ایران، تهران، دانشگاه امام صادق (ع).
 آبراهامیان، ایرواند، (۱۳۷۷): ایران بین دو انقلاب، تهران.
بصیرت منش، حمید، (۱۳۷۶): علما و رژیم رضاشاه، رساله ارتقاء، تهران عروج.
بشیریه، حسین، (۱۳۸۱): جامعه‌شناسی سیاسی ایران، تهران نگاه.
عظیمی، فخرالدین، (۱۳۷۲): بحران دموکراسی در ایران، برگردان عبدالرضا هوشنگ مهدوی،‌تهران، البرز.
رزم آسا، اسماعیل، (۱۳۷۷): قضاوت تاریخ، تهران نشر علم.
کاتم‌، ریچارد، (۱۳۸۰): ناسیونالیسم در ایران، ت. احمد تدین، تهران کویر.
زهیری، علیرضا، (۱۳۸۱): انقلاب اسلامی و هویت ملی، تهران انجمن معارف.
فیوضات، ابراهیم، (۱۳۷۵): دولت در عصر پهلوی، تهران آگه.
مکی، حسین، (۱۳۷۴): تاریخ بیست ساله ایران، تهران علمی.
متین دفتری (۱۳۳۵): خاطراتی از انتخابات گذشته، مجله خواندنی‌‌ها.
هدایت،‌مهدی‌قلی‌خان، (۱۳۷۵): خاطرات و خطرات، تهران زوار.
 اسلوکام، جی‌پی، (۱۹۷۰): مطالعاتی پیرامون آموزش، تهران هدایت.
قنبری، آیت، (۱۳۷۹): ایران و موج اول مدرنیته، فصلنامه علوم سیاسی، سال سوم، شماره ۱۲٫
عاقلی، باقر (۱۳۷۲): تیمورتاش در صحنه سیاست، تهران جاویدان.
سریع القلم، محمود، مبانی عشیره‌ای فرهنگ سیاسی در ایران، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، شماره ۱۴٫
رنجبر، مقصود، (۱۳۸۲): هویت ملی معاصر، قطعنامه مطالعات راهبردی، شماره ۲۱٫
نجفی موسی، (۱۳۷۸): مقدمه تحلیلی تاریخی تحولات سیاسی ایران، تهران مینو.
مدنی، سید‌جلال‌الدین، (۱۳۶۹): تاریخ سیاسی معاصر ایران، تهران دفتر تبلیغات اسلامی.
عیوضی، محمد‌رحیم، (۱۳۸۰): طبقات اجتماعی و رژیم شاه، تهران مرکز اسناد.

منبع:موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی

شنبه 25 دی 1389  2:46 PM
تشکرات از این پست
دسترسی سریع به انجمن ها