در تعریف واج گفته اند :((کوجک ترین واحد صوتی ممیز معنا ست))،بنا براین،در بعضی از واژها،واج هایی که از جهت تمایز معنایی نقشی ندارند،حذف می شوند.حذف واج ممکن است در اول،وسط یا پایان واژه صورت گیرد.
الف ـحذف آغازی :(اشکار - شکار)ـ(اوام ـوام )ـ) امردادـ مرداد(
ب ـحذف میانی: (همواره ـ هماره )ـ(هم آهنگ ـ هماهنگ)ـ(فراهنگ ـفرهنگ(
پ ـحذف پایانی :(آسیاب ـآسیا ) ـ(پای ـ پا )ـ(نیاک ـ نیا)
نکته ۱ـ گاهی بیش از یک واج از پایان واژه حذف می شود.مانند ـپشم آلوده ـ پشم آلو
نکته ۲ـگاهی از آغاز وپایان واژه ـ به صورت هم زمان ـحذف واجی صورت می گیرد مانند:استارک ـستاره به طور کلی ،فرایند واجی (حذف ـکاهش)در زبان به دو صورت است:
۱ـحذف در زمانی (تاریخی) ـدر یک تحول زبانی به پیروی از قواعد تاریخی خاصی،یک واحد زنجیری از زنجیر ه ی آوایی مشخص حذف می گردد.مثل واج )گ )از آخر واژه هایی مانند :(خانگ -خانه) ـ (نامیگ ـ نامی ) ـ(داناگ ـ دانا(
۲ـحذف هم زمانی ـاین گونه حذف به پیروی از قانون (کم کوشی)در گفتار روی می دهد. مانند:(دستگیره ـ دسگیره) ـ (صبح به خیر ـ صب به خیر(
همگونی همخوانها یا همگون سازی : گاهی یک همخوان در همنشینی با همخوان دیگر پاره ای مختصات آوایی خود را از دست می دهد و به جای آن مختصات آوایی همخوان مجاور را به خود می پذیرد ، این فرایند را همگونی گویند. چنان که در ترکیب " از " و " سر " وتلفظ آن به صورت "اسر" همگونی کامل حاصل شده است ( ادغام) .اما اگر همگونی منجر به همانندی کامل دو همخوان نگردد آن را همگونی ناقص می گویند( ابدال) .مثلاً در کلمه " شنبه "که در تلفظ "شمبه " ادا می گردد یا همینطور کلمات( "پمبه " " پنبه " ) ( "جمبه " " جنبه ") ( "عمبه " " عنبه ) ... همخوان "م" تنها ازنظر جایگاه با "ب" همگون شده است و همخوان " ن" با طور کامل مختصات همخوان "ب" را نپذیرفته است در نتیجه به "م " تبدیل گردیده است تا در پاره ای از ویژگیها با "ب" مشترک باشد که به این فرایند همگونی ناقص می گویند . همگونی خود به دو شکل همگونی پیشرو و همگونی پسرو تقسیم می گردد که از توضیح آن به جهت اطاله کلام پرهیز می گردد
همگونی همخوان با واکه : همگونی ممکن است میان یک همخوان و یک واکه همنشین نیز بروز کند .مثلاً درهمنشینی واکه ی ( اِ ) با همخوانهای (چ / ج / ژ / ش ) بسته تر تلفظ می شود ." شکار " و "شش" ممکن است به صورت "شیکار " و " شیش " و " جگر " به صورت "جیگر " تلفظ شود .
حذف یا کاهش : حذف ساختاری تابع قواعد نظام صوتی زبان است که حاکم بر ترکیب آواها در زنجیره گفتار می باشد . به این تعبیر که هرگاه در ترکیب آواها با هم ، نوعی همنشینی بین واحدهای زنجیری به وجود آید که یا خلاف نظام صوتی زبان باشد و یا بر اساس طبیعت آوایی زبان ، ثقیل به نظر برسد ، برای رفع این اشکال یک واحد آوایی از زنجیره گفتار حذف می شود .در واژه های " طور " و " صبر " همگی همخوان " ر " حذف می شود
اضافه یا افزایش :گاهی تحت شرایطی یک واحد زنجیری به زنجیره گفتار اضافه می شود ، این فرایند را اضافه می خوانیم ، فرایند اضافه نیز مانند فرایند حذف تابع قواعد نظام صوتی زبان است ؛ به این تعبیر که هرگاه در ترکیب آواها با هم نوعی همنشینی بین واحدهای زبان به وجود آید که یا بر اساس طبیعت آوایی زبان ثقیل باشد و یا خلاف نظام صوتی زبان محسوب شود . برای رفع این اشکال یک واحد زنجیری به زنجیره گفتار اضافه میشود که در کلمات " یادگار " و " شهریار " مصوت کوتاهی به میانه ی این کلمات افزوده می شود و "یادِگار" و " شهرِیار " تلفظ می شود . همچنی اضافه شدن واج میانجی به برخی کلمات که نشانه جمع " ان " می گیرند مانند کلمات " اشنا " ، " پله " ، " ستاره " ، " گیسو " ،که به ترتیب قبل از نشانه جمع واجهای " ی" ، " ک " ، " گ" ، " و " اضافه می گردد .
ابدال : گاهی در زنجیره گفتار یک واحد زنجیری به واحد زنجیری دیگر مبدل می شود بی آنکه بتوان برای آن در چهار چوب فرایند های همگونی ، ناهمگونی ، همگونی واکه با همخوان یا فرایند ها واجی دیگر توجیهی یافت . تبدیل همخوان همزه به " و" در کلمه " جزء" به " جزو " و تبدیل " ی" به " ر " در بن مضارع" شوی" و تلفظ آن به صورت " شور " از این فرایند است
ادامه دارد...
