کبوتر خانه های بناب
به خوبي يادم مي آيد در سال هاي 1340 اكثر كبوترخانه ها در اين شهر فعّال بودند در محلّه ما ( اولاد ذكور ) سه كبوترخانه فعّال داشت که در گوشه اي از حياط بزرگشان ساخته بودند . به شکل مدوّر و يا مكعب مستطيل به ابعاد تقريبي 7×10 متر و به ارتفاع 7 متر ، يكي ازآن ها در خانه حاجي حسين ميسمي ساخته شده بود ، كه سمت شمال و غرب كبوترخانه باغ بوده و از نهر محلّه بنام ملا احمد آب میخوردند ، و كسي هم مزاحم كبوترها نبود براي حفاظت ازكبوتران و این که کبوتران از کبوتر خانه نروند در زمستان خصوصا در فصل بارندگی برف چون کبوتران نمی توانستند از صحرا دانه و غذا پیدا نمایند ، به کبوتران دانه می دادند 0 كبوترخانه را در حياط ساخته بودند، كود زيادي برداشت مي نمودند براي استفاده كشاورزي خودشان، و اضافه آنرا مي فروختند و از عايدات آن ضمن بهره برداری ، كبوترخانه را احياء و مرمّت و نگهداري مي نمودند .
به هنگام پرواز دسته جمعي و يا نشستن در برج منظره خوب و لذت آفرینی داشت ، آوازهاي جالب موسیقی وار سر مي داند ، اكثر برج هاي كبوترخانه در اين شهر از مصالح چينه و از خشت ساخته شده بودند ، كه هزينه كمتري برمي داشت ، 3 يا 4 متر اوليّه ديوار چينه بود اما بقيّه را با خشت درست كرده بودند چون انتقال چینه به بالا مشکل بود ، ملات آن گل خاك رس بوده . و با كاه گل نماي بيروني و داخلي را زيبا مي نمودند . در تمامي محلّات بناب و روستاها و در ميان باغات ، كبوترخانه ساخته شده بود . اراضي شهر به دليل دشت زيبا وجريان رودخانه هاي پُرآب ازصوفي چاي و نهر مهرآوا و قوبي چای و جويبارهاي داخل شهر بود .
در صحراها بعضي از كشاورزان در سال دو نوبت كاشت و بر داشت می نمودند ، مثلاً بعد از برداشت گندم ، و يا بوستان خيار كه محصولات اين نوع كشاورزي زود تر می رسید و تمام مي شد ، براي این که زمين بي كار نماند به جايش ترپ و يا هويج و …… مي كاشتند ، و دو نوبت محصول بر مي داشتند ، اين روش فقط به خاطر وجود كود كبوترخانه و يا كودهاي طبیعی ديگر امكان پذير بود ، كه بايد زمين كشاورزي را با كود تقويت مي نمودند تا حاصل برمي داشتند . براي توليد كود ، كبوترخانه ها نقش زيادي داشتند.
باغداران اكثراً از كود و فضولات كبوترخانه استفاده مي نمودند و يا به زير درخت مو خاك ديوار كهنه مي داند ، سال هاي سال اين ديوارها در اثر تابش نور آفتاب تقويت شده بود ، الان هم اين روش كود دهي درشهر ميان كشاورزان سنتي متداول است ، كساني كه بوستان خيارمحلّي وهندوانه و خربزه مي كاشتند ، كود انسان را با خاكستر تنور نان خانگي مخلوط مي نمودند و بعد ازكود شدن به بوستان مي داند .
امّا با پيدا شدن كود شيميايي در اين اواخر و حتي تحويل كود شيميايي خيلي ارزان و يارانه اي به كشاورزان ، كود طبيعي ديگر مقرون به صرفه نشد ، یادم می آید بعد از انقلاب حوالی سال 1370 یک گونی کود 50 کیلوئی سهمیه ای را به مبلغ شش صد تومان از طرف جهاد کشاورزی به مردم تحویل می دادند که پول کرایه حمل آن نمی شد و کشاورزان به دلیل ارزانی و عدم شناخت از مصرف کود شیمیایی مثل آب می پاشیدند روی زمین زیر کشت ، و بعد برای این که حاصل زرعت آنان در اثر کود زیاد نه سوزد هی آبیاری زود هنگام و پشت سر هم ، از این طریق منابع آب زیر زمینی را بی مورد و با مصرف بی رویه از بین بردند ، و داروجات و سمّ کشاورزی نیز سرنوشت مشابه کود شیمیائی را بخود گرفته بود ، مخصوصا پیاز کاری که چند سالی است در این شهرستان توسعه زیادی یافته است ، کبوتر و كبوترخانه ها اولين قربانی از این زلزله بود که کشته می شدند و کبوترخانه ها خالی از کبوتر یکی پس از دیگری تخریب می شدند ، كه با توسعه و گسترش سرطان در میان مردم دومین قربانی خود مردم از کود و سمّ را باید شمرد ، و نابودي بهترين زمين هاي كشاورزي آفت دیگر کود شیمیائی است .
ضربه سوبم خشك شدن آب رودخانه ها و جوي بارها و پر نمودن نهر ها ، و ورود ماشين آلات و ايجاد سر و صداي مزاحم ، عدم آسايش كبوتران از يك طرف ، و سمپاشی بی رویه درختان و تخم های علوفه رها شده در زمین که سفره تغذیه کبوتران بود ، و شكار كبوتران با تفنگ شكاري شبانه ، حمله و هجوم طايفه مغول بود بر آبادي هاي كبوتران ، با فرار كبوتران از خانه هايشان در راه مورد حمله پرندگان شكاري نیز قرارگرفتند . و چهارم تن ندادن نسل جديد در تمّدن جديد به كارهاي سخت سنتّي امّا پرثمر ، و كمبود نيروي انساني براي اداره كبوترخانه ها ، و قيمت پايين محصولات كشاورزي در دست توليد كننده و بالا بودن هزينه ساخت و يا تعمير كبوترخانه و ضعيف شدن اعتقادات و سنّت ها در باره منع صيد كبوتران چاهي و يا وحشي همگي ضربه اي بود بر نابودي كبوترخانه ها . در قديم براي جلوگيري از صيد كبوتر و فراري ندادن كبوتر از كبوترخانه ، اين اعتقاد و باور را رواج داده بودند ، که کبوتر سمبُل صلح و دوستي و مقدس است ، حتي كبوتر را به حرم امامان راه دادند ، تا مردم اعتقاد به مقدس بودن او داشته باشند ، و بد يمن بودن صید آنرا را رواج مي دادند تا مردم آزارشان به كبوتر و كبوترخانه ها نرسد ، اصولاً جا افتادن اين باور و اعتقاد و اين كه كبوتر نماد صلح و دوستي است و در اكثر كشورها اين باور وجود دارد ، نشان مي دهد كه كبوترخانه تاريخي بس طولاني دارد.
معماری كبوترخانه ها :
اولين مرحله در ساخت يك كبوترخانه بررسي موقعيت عمل احداث آنست ، به اين معني چه بايد محلّ ، حتماً در كنار آب كنار رودخانه ، جوي ، جلگه می باشد . دوّم محلّ بايد در يك فضاي باز دور از سر و صدا و هر نوع عملي كه باعث ترس و وحشت كبوتران گردد ، در غیر آن صورت كبوتران از كبوترخانه قهر خواهند كرد.
سوم اين كه محلّ به دليل حفاظت از كبوترخانه و دانه دهي در زمستان ، کساني كه حياط خانه شان بزرگ بود و به كود آن در كشاورزي نياز داشتند در خانه هايشان كبوتر خانه مي ساختند .
كبوترخانه ها به شكل مكعب ، مكعب مستطيل ، استوانه اي ، چند وجهی به صورت تنها ، يا چند قلو و يا چند تا در كنار هم ساخته مي شدند ابعاد آن ها در طول 14 الي 25 متر و عرض آن ها از 6 تا 10 متر و به ارتفاع 7 تا 10 متر بستگي داشت به محلّ احداث كبوترخانه ، نياز مالك كبوترخانه به كود كبوتر ، و توان هزينه گذاري فرد ، داشتن علاقه و انگيزه نگهداري كبوتر ، و مديريت اداره آن
نماي بيروني كبوترخانه: گذاشتن يك درب كوچك براي ورود و خروج و برداشت كود و فضولات كبوتران بنام ( زبل Zbi و يا زغل Zeghl ) ، در بعضي از كبوترخانه ها راه ورودی از درب خارج آوردن كود كبوتران جدا بود . و تعبيه يك پنجره كوچك با سوراخ هاي كبوتر رو ، به وسيله آجر و يا بوسيله چوب و يا با تنپوشه سفالی ، براي عبور و مرور كبوتران ، به ابعاد تقريبي 8×15 سانتيمتر و عمق 20 يا 30سانتیمتر .
اقتصاد ، خصوصاً در اقتصاد كشاورزي : ( در شيوه تأمين مهمترين نيازكشاورزي پس ازآب و كود و نحوه بهره برداري از كبوتران براي تأمين اين مهم ، بهره برداري از محصولات سالم و توليد بيشتر و كيفيت خوب و ايرانيان هم چون بسياري از اقوام به اين پرنده بي آزار كه امروز جهانيان آن را سمبل و نشانه صلح و دوستي مي شناسند از دير باز توجّه مخصوص داشته اند .
و كبوترخانه ها به خاطر تنوع معماري بسيار ، شكل ، اندازه ، تكرار موزون و هماهنگي آن ها با طبيعت و زيبايي هاي اطراف ، به ويژه با سازه هاي اعجاب آور ، هماهنگي دروني آن ها مي توانند يكي از جاذبه هاي جهان گردي بشمار آيند .
لانه های کبوتر خانه قدیمی در بناب
کبوتر خانه قدیمی بناب درمحلّه دیک باشی
کبوتر خانه در بناب روستای چله غار
کبوتر خانه ی صلواتی در بناب
نمای کبوتر خانه قره قوشون بناب
اجرای دیوارها و لانه ها : در ارتفاع50 سانتی متر به منظور لانه های کوچک بچه کبوتران و جمع شدن فضولات در کف کبوتر خانه، دیوار برابر نقشه پایه بندی و قاب بند گردید ، و از داخل کبوترخانه لانه ها با خشت و از بیرون به صورت آجری اجرا شد ، و برابر طرح در هر 3 لایه آجر ، لانه کبوتر به ابعاد 5/21 ×5/21 سانتی متر و به عمق 29 سانتی متر اجرا و قفل بست می شد ، و از بیرون دیوار شرقی و غربی به سه قسمت قاب بندی و دردیوار شمال و جنوب به دو قسمت قابندی اجرا شد .
اجرای کبوتر خانه ی قره قوشون بناب
اجرای کبوتر خانه و بازدید از محل آقایان / مهندس عبدالرحمان وهاب زاده / علی اکبر بالغ
و در هر 5 لایه خشت چینی لانه کبوتر به ارتفاع 140 سانتی یک سری چوب چهار تراش بین پایه ها کلاف بندی گردید تا این 5 ردیف بین پایه ها با کلاف چوبی کادر بندی و محکم شود تا از لانه های خشتی پائینی ، در اثر فشار لانه های بالایی کاسته گردد ، این کلاف بندی چوبی در هر چهار طرف دیوار اجرا گردید .
آقای مهندس وهاب زاده و علی اصغر بالغ بازدید از پیشرفت کار
نمونه های دیگر کبوترخانه های این منطقه و تنوّع در معماری آن ها در بخش ششم آمده است .
دو نمونه از کبوتر خانه های منطقه
کبوتر خانه روستای ازویش و روستای زُوارا
صاحبان این کبوترخانه در کنارش از روی ذوق علاقه ای که دارند اقدام به پرورش طاووس می نمایند عکس زیر مربوط به پرورش طاووس می باشد .
پرورش طاوس در کنار کبوترخانه قره قوشون بناب
مساحت این کبوتر خانه نیز همانند کبوتر خانه قره قوشون به مساحت 150 متر مربع و به ابعاد طول 15 متر و عرض آن 10 متر و به ارتفاع 9 متر می باشد ، با توجه به باغات منطقه سپیگان و باغات روستاهای کوته مهر و زُوارا و تازه کند و ینگی کند در مکان بسیار خوب و مناسب احداث شده است
باتشکر و سپاس از جنای آقای علی اصغر بالغ باز نشسته ی میراث فرهنگی بابت ارسال این مطلب.
