«حجّت» از نظر لغت، به معناي برهان و دليل است كه با آن حريف را قانع يا دفع كنند و جمع آن حجج و حجاج است.[1] اين كلمه در قرآن مجيد در موارد مختلفي به كار رفته است؛ از جمله: لِئَلاَّ يكُونَ لِلنّاسِ عَلَي اللّهِ حُجَةٌ بَعدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزيزاً حَكِيماً ؛[2] «تا اينکه براي مردم، پس از فرستادن پيامبران، در مقابل خدا بهانه و حجّتي نباشد و خدا توانا و حكيم است».
و نيز قُلْ فَلِلّهِ الحُجَّةُ البَالِغَةُ فَلَو شَاءَ لَهَداكُمْ اَجْمَعين؛ [3] «بگو برهان رسا (حجّت) ويژه خداوند است و اگر او ميخواست، قطعاً همه شما را هدايت ميكرد».
امام كاظم(عليه السلام) فرموده است: «اِنّ لِلَّهِ عَلَي النّاسِ حجّتينِ حُجَةً ظَاهِرَةً وَحُجَةً بَاطِنةً فَاَمَّا الظَاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَالاَنبِياءُ وَالاَئِمَّةُ وَاَمَّا البَاطِنَةُ فَالعُقُولُ»؛[4] «خداوند را بر مردم دو حجّت است: يكي ظاهر كه آن عبارت است از پيامبران و رهبران دينی و ديگری باطن كه آن عقول مردم است».
پيامبران و اوصياي آنان(عليهم السلام) از اين جهت «حجّت» ناميده شدهاند كه خداوند به وجود ايشان، بر بندگان خود احتجاج كند. آنان همچنين دليل بر وجود خدا هستند و گفتار و كردارشان دليل بر نياز مردم به قانون آسماني است.
بر اساس روايات فراواني، هرگز زمين خالي از حجّت نيست؛ چنان كه از امام رضا(عليه السلام) پرسيده شد: آيا زمين از حجّت خالي ميماند؟ حضرت فرمود: «لَوْ بَقِيتْ بِغَيرِ اِمَامٍ لَسَاخَتْ»؛ [5] «اگر زمين به اندازه چشم برهم زدني از حجّت خالي باشد، اهلش را فرو ميبرد».
از ديدگاه شيعه، حضرت مهدي(عجل الله تعالي فرجه الشريف) به عنوان آخرين حجّت الهي است؛ از اين رو به حجة بن الحسن العسكري(عليهما السلام) شهرت دارد.[6]
داود بن قاسم گويد: از امام دهم(عليه السلام) شنيدم كه ميفرمود: «الخَلَفُ مِنْ بَعْدِي الحَسَنُ فَكَيفَ لَكُمْ بِالْخَلَفِ مِنْ بَعْدِ الخَلَفِ فَقُلتُ لِمَ جَعَلَنِي اللّهُ فِداكَ فَقَالَ: اِنَّكُم لا تَرَوْنَ شَخْصَهُ وَلايحِلُّ لَكُم ذِكْرُهُ بِاسمِهِ فَقُلتُ كَيفَ نَذكُرُهُ فَقَال: قُولُوا الحُجَّةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ»؛[7]«جانشين من، پسرم حسن است. شما نسبت به جانشينِ پس از جانشين من چه حالی خواهيد داشت ؟ عرض كردم: خداوند مرا قربانت كند؛ چرا؟ فرمود: براي آنكه شخص او را نمی توانيد ببينيد و ذكر او به نام مخصوصش روا نيست. عرض كردم: پس چطور او را ياد كنيم؟ فرمود: بگوييد حجّت از خاندان محمد(صلي الله عليه و آله وسلم)»)).
در بيشتر روايات اين لقب به صورت «الحُجَّةُ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ» به كار رفته است.[8]
___________________________
[1] ر.ك: لسان العرب، ج 2، ص 228.
[2] نساء (4)، آيه 165.
[3] . انعام (6)، آيه 149.
[4] كافي، ج 1، ص 15.
[5]. شيخ صدوق، علل الشرايع، ج 1، ص 198.
[6] . بحارالانوار، ج 25، ح 6 و ج 97، ص 343.
[7]. كتاب الغيبة، ص 202، ح 169؛ كافي، ج 1، ص 328، ح 13.
[8]. ر.ك: همان؛ شيخ صدوق، علل الشرايع، ج 1، ص 245؛ كمال الدين و تمام النعمة، ج 2، ص 648.
