مينها دشمنان خاموش هستند كه هيچ گاه به خواب نميروند و نمي گذارند زشتي جنگ از يادها پاك شود. هم اكنون 110 ميليون مين در 64 كشور دنيا وجود دارد كه سهم ايران از اين تعداد 16 ميليون عدد معادل حدود 16 درصد ميزان جهاني است.با اين برآورد تقريبي ايران پس از مصر دومين كشور آلوده جهان به لحاظ وسعت آلودگي است.
همچنين ايران به همراه 6 كشور عراق، كامبوج، ويتنام، افغانستان، كلمبيا و آنگولا پرحادثهترين كشورهاي جهان از بابت تلفات ناشي از انفجار مين هستند.
نواحي جنوبي و غربي ايران با گذشت 19 سال از پايان جنگ، هنوز آرامگاه ميليونها مين است.
شملچه، اسماعيليه، مليحه سعدون و هزاران هكتار از دشتهاي وسيع جنوب غربي كشور در تسخير اين دشمنان فلزي و بي تحرك انسانند كه با كوچك ترين حركت آدمي، جان انسان را ميستانند. پس از جنگ حدود 2/4 ميليون هكتار از نواحي جنوب و غرب كشور مين گذاري شده بود. مينهاي ضدنفر هر روز 2 قرباني برجا ميگذارد و بيش از همه جان كودكان و نوجوانان كنجكاو را تهديد ميكند.
بازي مرگبار بچههاي جنوب
ناصر، جوان ۱۹ ساله خرمشهري میگويد مشکل آنان تنها وجود ميدان های مين پراکنده ای نيست که در گذشته جان بسياري را گرفته.
به گفته ناصر، «کودکان دچار خطرهاي بيشتری میشوند. آنها چيزی از مين يا گلولههای سرگردان خمپارههای عمل نکرده نمیدانند و وقتی گلولهای را پيدا میکنند يا با يک مين 3 شاخه برخورد میکنند، دور آن حلقه میزنند و شروع به بازی میکنند. با سنگ روی خمپارههای عملنکرده میکوبند و اين موضوع، نگرانی روستايیها را بيشتر کرده است.»
دشمنان خاموش آهني هنوز هم منفجر ميشوند و ما تلفات ميدهيم؛همان دشمنان آهني كه سالهاست در زمينهاي سرزمينمان جا خوش كردهاند، عمليات خنثيسازي آنها سالها در حال اجراست و به گفته فرماندهان پاكسازي حالاحالاها بايد جستوجو كنند.برخي منفجر ميشوند و خسارات جاني به وجود ميآورند و برخي ديگر همچنان پنهان از چشمها، زير زمين جا خوش كردهاند.
به رغم گفتوگوهاي بسياري كه نسبت به بحرانهاي مين زميني بين سازمانهاي حقوق بشري و رهبران سياسي براي پايان دادن و محدود كردن كاربرد مينهاي زميني وجود دارد،هنوز از سوي دولتها استفاده و كاربرد مينهاي زميني، در سطح گستردهاي صورت ميگيرد.
با وجود پيشرفتهاي به دست آمده براي جمعآوري اين مواد، برخي از بزرگترين كشورهاي دارنده و سازنده مينهاي زميني ضدنفر هنوز پيمان ممنوعيت مينهاي زميني ضدنفر را امضا نكردهاند. اين در حالي است كه مينهاي ضدنفر، هزاران انسان را ميكشند، معلول يا بيسرپرست ميكنند، بنابراين كشورها مسئوليتي اخلاقي در تصويب پيمان ممنوعيت توليد و كاشت مين دارند.
براساس برآوردهاي موجود، توليد يك مين ضدنفر هزينهاي معادل 4 دلار دارد، اما هزينههاي يافتن و انهدام آن، براي هر مين، 300 تا 1000 دلار است.
از آنجا كه سالها از كاشتن آنها گذشته و خاك دچار فرسايش شده بسياري از آنها حركت كردهاند؛ براي همين كار كشف و خنثي سازي اين دشمنان خفته مشكل است.
از طرف ديگر بيشتر ميدانهاي مين فاقد نقشه هستند و پيدا كردن آنها از روي بررسي محيطي امكانپذيراست براي همين ريسك كار بسيار بالا ميرود. گذشته از اينها برخي از زمينهاي جنوب كشور كه روزي در آن جنگ جريان داشته حالا تبديل به زمينهاي كشاورزي شدهاند، براي همين بيشتر تلفات مين ميان كشاورزان منطقه است.
دشمنان آهني زير خاك
مينها بيش از يك ميليون و 28 هزار هكتار از اراضي ايران را در اختيار خود دارند كه سهم استان خوزستان 435 هزار هكتار است. استان ايلام با 516 هكتار در صدر استانهاي زيرنفوذ اين سربازان وظيفهشناس قرار دارد.
به دنبال اين استان، استانهاي آذربايجانغربي با 11 هزار، كرمانشاه با 56 هزار و كردستان با8هزار هكتار قرار دارند. در همين اراضي مينها در 10ماهه نخست سال 1385 به 71 نفر از شهروندان ايراني صدمه جاني زدند كه البته حبيبي، رئيس مركز مينزدايي كشور معتقد است: خوشبختانه تعداد تلفات مناطق آلوده كاهش پيدا كرده است.از اين 71 نفر 38 نفر نيروهاي مردميو 33 نفر پرسنل نظاميفعال در زمينه پاكسازي مينها بودهاند.
هماكنون 30 يگان براي پاكسازي مناطق مين در حال فعاليت هستند كه با احتساب نيروهاي مردميو شركتهاي فعال تا 3 هزار نفر در پاكسازي مناطق آلوده به مين فعاليت دارند كه در اين ميان يك هزار و 500 نفر به طور مستقيم در ميدانهاي مين مشغول به كارند. اما با اين حال كار بهكندي پيش ميرود. هرچند كه رئيس مركز مينزدايي معتقد است كه تا سال 1389 تمامياين دشمنان آهني پاكسازي ميشوند.
بنابر يك پژوهش دانشگاهي در 16 سال گذشته به طور ميانگين هرساله 7 هزار حادثه انفجار مين در نقاط مختلف مرزي ايران رخ داده كه 95 درصد قربانيان آن غيرنظاميو بين 13 تا 25 درصد كودك بودهاند.
اما چندي پيش استفان نلن، رئيس مركز بينالمللي خدمات بشردوستانه سازمان ملل در بازديدي از مناطق آلوده به مين ايران حجم اين آلودگي را در دنيا بينظير اعلام كرد و گفت: پاكسازي ايران از مينهاي زمان جنگ، سالها طول ميكشد.
بيش از 4 نوع مين ضدنفر، ضدتانك، ضد نفربر و ضد نفرتركشي در ايران شناسايي شده است، همچنين هزينه پاكسازي هر مين (بين 300 تا 1000دلار) برآوردهاي فعلي، پيشبيني خوشبينانهاي محسوب ميشود.
با اين وجود مسئولان اميدوارند كه كمتر از 3 سال ديگر تمام كشور را از وجود مينهاي باقيمانده از زمان جنگ پاكسازي كنند. به گفته مسئولان، كار پاكسازي ميدانهاي مين هم اكنون براساس اولويتها در استانهاي مختلف انجام ميشود كه شرايط جغرافيايي، حجم عمليات و توجه به مسائل امنيتي نيز در اين اولويت بندي دخالت دارد.
وجود هر مين در هر نقطه از استانهاي آلوده ايران، جان يك يا چند انسان را به خطر مياندازد، علاوه بر اين، عوارض زيست محيطي و اقتصادي مخربي را نيز به همراه دارد كه گاه جبران آن مستلزم پرداخت هزينههاي هنگفتي است كه از اين دست ميتوان به توقف برخي پروژههاي نفتي در منطق آزادگان و جفير اشاره كرد.خسارتهايي كه چندي پيش ازسوي كانون مشاركت در پاكسازي مين، به 3 بخش خسارتهاي دامپروري، كشاورزي و ارتباطات دستهبندي شد.
مدارصفردرجه
در فاصله 30كيلومتري اهواز و در جاده اهواز- خرمشهر قرار داريم. پادگان«حميد» اكنون چيزي جز تلي از خاك و آهن نيست.
اين پادگان كه در زمان رژيم پهلوي ساخته شده بود، قرار بود بزرگترين و مجهزترين پادگان ارتش در جنوب كشور باشد. هنگام شروع جنگ، پادگان حميد هنوز به صورت كامل در اختيار ارتش قرار نگرفته بود كه به تصرف عراقيها درآمد و آنها نيز هنگاميكه مجبور به عقب نشيني از آنجا شدند، با استفاده از مواد منفجره، پادگان را نابود كردند و دور تا دور آنجا را مين كاشتند تا انسان درو كند. حركت ميكنيم، در جادهاي كه به سمت طلاييه ميرود.
در راه گروهي را ميبينيم كه مشغول مين روبي كنار جاده هستند. فرمانده آنها ميگويد از پادگان حميد تا سه راه فتح، قرار است براي اطمينان خاطر، دوباره مين روبي شود، گرچه تا زماني كه ما به آنها رسيديم، هيچ ميني پيدا نشده بود و سرانجام طلاييه است كه رخ مينمايد؛ منطقهاي نزديك مرز عراق. دراينجا، هنوز آثار جنگ ديده ميشود؛ كانالهايي كه سربازان در آنها روزها و شبها را ميگذراندند، ميدانهاي مين و انواع و اقسام سيمهاي خاردار و چند تانك سوخته كه از دوران جنگ ماندهاند.
بعد ازآنجا نوبت شلمچه است.در3 سال گذشته بيش از 100 انفجار ناشي از انهدام يكجاي مينها و ادوات انفجاري مربوط به دوران جنگ در منطقه عموميشلمچه رخ داده است.مين و اشياي انفجاري در منطقه شلمچه پس از خنثيسازي به صورت يكجا جمع آوري شده و سپس منهدم ميشود.
با گذشت ۱9سال از پايان جنگ تحميلي مناطق زيادي از نوار مرزي استان خوزستان آلوده به مين و مواد منفجره است كه هرازگاهي بر اثر بياحتياطي و بيتوجهي به علائم هشداردهنده شاهد حوادث تلخ هستيم، به طوريكه هنوز بيش از ۴۰۰هزار هكتار از اراضي استان خوزستان به مين و اشياي منفجره آلوده است.
فرمانداري خرمشهر درباره نزديكي به ميادين مين اين منطقه به شدت به شهروندان اين شهر و مسافران عبوري هشدار داده است.بنا بر اعلام مسئولان، كار خنثي سازي ميادين مين در شلمچه كه هم اكنون30 درصد پيشرفت داشته است تا سال 1389 ادامه دارد.
ردپاي گرگ
نواری به پهنای 10 کيلومتر در مرزهای غربی و جنوب غربی ايران، آلوده به مين است. به گفته يک مقام ارشد در مرکز مين زدايی، اين زمينهای آلوده، مساحتی بالغ بر 2 ميليون و 400هزار هکتار از خاک ايران را در بر میگيرد. کمتر از 2 ميليون هکتار ديگر نيز از زمان پايان جنگ تاکنون پاکسازی شده است.
وزارت دفاع ايران در سالهای پايانی دهه 90 ميلادي اقدام به طراحی و ساخت خودروهای مين روب کرده که جزو «افتخارات» مسئولان ايرانی محسوب میشوند و به آنان امکان داده است که با وجود تحريمهای آمريکا به تجهيزات مين روبی دست يابند. اما اين خودروها فقط در دشتهای هموار همچون مناطق جنوب غرب ايران (خوزستان) کاربرد دارند.
به همين دليل کوهستانهای شمال غرب و غرب اين کشور همچنان با شيوههای سنتی يعنی سرند کردن خاک و شخم زدن زمين، مين روبی میشوند.سالانه تنها 30 هزار هکتار از زمينهای آلوده به مين در ايران پاکسازی میشود.به اين ترتيب حتی اگر همه چيزطبق برنامه پيش برود، مينهايی که در 8 سال جنگ جانفرسا کاشته شده اند، با گذشت ربع قرن همچنان زير خاک آرام و بيصدا خفتهاند.
بنيامين صدر
