پاسخ: زيديه كسانىاند كه پس از امام سجاد عليه السلام زيد، فرزند او را امام مىدانند. آنان از امام على عليه السلام تا امام سجاد را به امامت قبول دارند اما جانشين او را زيد مىدانند نه كس ديگر؛
پس مىتوان گفت: زيديه از فرقههاى شيعه است. اين فرقه به لحاظ اعتقادى به افكار معتزله تمايل دارند و به لحاظ فقهى، پيرو ابوحنيفهاند و ابوحنيفه از اشخاصى است كه با زيد بيعت كرد و مبلغ سى هزار درهم براى او فرستاد و مردم را به يارى او فراخواند. [1] زيديه روش فقهى خود را بر اجتهاد از كتب و سنت و قياس و استحسان بنا نهاده است و قياس و استحسان از مصادر تشريع نزد ابوحنيفه بود. [2]
زيد بن على، خود ادعايى براى امامت نداشت و قيام او، نوعى امر به معروف و نهى از منكر و دفاع از حقوق اهلبيت عليهم السلام به شمار مىآمد. پس از او عدهاى زيد را امام خود دانستند و فرقهاى به نام زيديه در دنياى اسلام به وجود آمد. زيد در مباحث حديثى و فقهى، مسندى به يادگار گذاشته است كه برخى پيروان او، آن را شرح دادهاند. مفصلترين آن، شرح قاضى شرف الدين حسين بن احمد سياغى به نام «الروض النظير في شرح مجموع الفقه الكبير» است گرچه شارح كتاب، محور كار خود را مسند زيد قرار داده است امّا براى اثبات مطالب آن، به روش مقبول در فقه اهلسنّت استناد كرده است. مراسيل و موقوفات صحابه (يعنى احاديثى كه صحابه نقل كردند و سند را به پيامبر اكرم نمىرسانند) ، و قياس و مانند آن نيز از منابع فقهى اين فرقه به شمار مىآيد. از اينرو، شرح كتاب به فقه اهلسنّت شباهت بسيار دارد بدين لحاظ شيخ محمد بخيت مطيعى حنفى مصرى در مقدمه اين كتاب مىنويسد:
اين كتاب در معظم احكام با مذهب امام ابوحنيفه موافق است. [3] بنابرين هر چند در كتابهاى فرق و مذاهب، زيديه را جزو مذهب شيعه شمردهاند اما آنان در مباحث اعتقادى تا حد بسيارى، پيرو مكتب اعتزال و در مباحث فقهى، پيرو مكتب ابوحنيفهاند. نمونههايى از تفكرات مخالف شيعه اين گروه عبارتند از:
1. شرط امام، فاطمى بودن است اعم از آن كه اولاد امام حسن مجتبى عليه السلام يا اولاد امام حسين عليه السلام باشد، در حالى كه شيعه امامت را فقط از آن اولاد امام حسين عليه السلام مىداند.
2. در يك زمان بيش از يك امام ممكن است وجود داشته باشد اما به باور شيعه اثنى عشرى، در هر زمانى فقط يك امام وجود دارد.
3. امامت مفضول با وجود افضل جايز است؛ يعنى ممكن است شخصى امام شود در حالى كه شخص ديگرى كه از لحاظ شرايط امامت كامل است امام نباشد.
4. امام بايد با شمشير قيام كند از اينرو امامت امامى كه قيام نكند و امامت در سن كوچكى جايز نيست.
5. نص در امامت بعد از امام سجاد، نص خفّى است نه جلى؛ يعنى هر چند زيديه، امامت را به نصّ مىدانند اما مىگويند: نصّ، دو شكل دارد:
الف: نصّ جلّى: يعنى نصّ روشن و صريح كه در امامت امام على و امام حسن و امام حسين عليهم السلام وجود دارد.
ب: نصّ خفى: كه در امامت امام سجاد و باقى امامان زيديه وجود دارد زيرا به امامت آنان تصريح نشده است.
پاورقي
[1] دكتر محمد جواد شكور، تاريخ شيعه و فرقههاى اسلام تا قرن چهارم، ص 59.
[2] على ربانى گلپايگانى، فرق و مذاهب كلامى، ص 124، چاپ مركز جهانى علوم اسلامى.
[3] همان، ص 103-104، و بحوث فى الملل و النحل، ج 7، ص 119-125.
