سوره 4. نساء آيه 11

آيه     يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِى أَوْلَدِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَآءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَ حِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَ لِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَ حِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَّمْ يَكُنْ لَّهُ وَلَدٌ وَ وَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِى بِهَآ أَوْ دَيْنٍ ءَاَبَآؤُكُمْ وَ أَبْنَآؤُكُمْ لَاتَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيماً حَكِيماً

ترجمه     خداوند درباره (ارث) فرزندانتان به شما سفارش مى‏كند، براى پسر مانند سهم دو دختر است، پس اگر وارثان از جنس زن و بیش از دو نفر باشند، دوسوّم میراث، سهم آنان است و اگر یكى باشد، نصف میراث از آنِ اوست. و براى هر یك از پدر و مادرِ (میّت)، یك ششم میراث است، اگر میّت، فرزندى داشته باشد. امّا اگر فرزندى نداشته و پدر ومادر، تنها وارث او باشند، مادر یك‏سوّم مى‏برد (و باقى براى پدر است) و اگر متوفّى برادرانى داشته باشد، مادرش یك ششم مى‏برد. (البتّه تقسیم ارث) پس از عمل به وصیّتى است كه او (متوفّى) سفارش كرده یا پرداخت بدهى اوست. شما نمى‏دانید پدران و پسرانتان، كدامیك برایتان سودمندترند. این احكام، از سوى خدا واجب شده است، همانا خداوند دانا و حكیم است.

نکته ها     گرچه دریافتى ارث زن نصف مرد است، ولى بهره‏گیرى‏اش دو برابر مرد است. فرض كنید مقدار موجودى 30 باشد كه دختر 10 و پسر 20 مى‏برد، ولى دختر به خاطر آنكه تعهّدى ندارد، سهم خود را پس‏انداز مى‏كند و براى مخارج زندگى از سهم پسر كه 20 بود بهره‏مند مى‏شود. پس نیاز خود را از سهم مرد تأمین كرده و سهم خود را ذخیره دارد. بنابراین دختر در گرفتن نصف مى‏گیرد، ولى در بهره‏گیرى كاملاً تأمین است. در حدیثى از امام جوادعلیه السلام آمده است: هیچگونه هزینه فردى واجتماعى بر عهده زن نیست، علاوه بر آنكه هنگام ازدواج مهریه مى‏گیرد، ولى مرد هم مهریه مى‏دهد، هم خرج زن را عهده‏دار است. زن بى‏هیچ مسئولیّتى سهم ارث دریافت مى‏كند وحقّ پس‏انداز دارد ولى در بهره‏گیرى، از همان سهم مرد بهره مى‏گیرد.[241] احكام ارث، در تورات نیز بیان شده[242] و در انجیل آمده است كه مسیح گفت: من نیامده‏ام تا احكام تورات را تغییر دهم. عرب جاهلى، زنان و كودكان را از ارث محروم مى‏كرد، ولى اسلام براى هریك از فرزند و همسر، متناسب با نیازهاى آنان سهم الارث قرار داد. رسیدن ارث به فرزند، انگیزه‏ى فعّالیت بیشتر است. اگر انسان بداند كه اموالش به فرزندش نمى‏رسد، چندان تحرّك از خود نشان نمى‏دهد. در فرانسه، هنگامى كه قانون ارث لغو شد، فعّالیت‏هاى اقتصادى ضعیف شد. بیشتر بودن سهم فرزندان متوفّى از والدین او، شاید براى آن است كه والدین، سال‏هاى پایانى عمر را مى‏گذرانند و نیاز كمترى دارند. اگر متوفّى برادر نداشت، سهم مادر یك سوّم، و اگر داشت یك ششم، و باقى براى پدر است. شاید بدان جهت كه مخارج برادران متوفّى معمولاً به عهده‏ى پدر است، نه مادر. امام صادق‏علیه السلام فرمود: پرداخت بدهى میّت برانجام وصیّت او مقدّم است[243] چنانكه اگر وصیّت او خلاف شرع باشد نباید عملى شود.[244] شخصى از اینكه زنش دختر زاییده بود، نگران بود. امام صادق‏علیه السلام این قسمت از آیه را براى او تلاوت فرمود كه: «لاتدرون ایّهم اقرب لكم نفعاً»[245] 241) تفسیر نورالثقلین. 242) تورات، سِفر اعداد، باب 27، آیه 8 - 11. 243) تفسیر نورالثقلین. 244) بحار، ج‏100، ص‏201 وتفسیر قمّى، ج‏1، ص‏65. 245) تفسیر نورالثقلین.

پيام ها     1- اسلام، آیین فطرت است. آن گونه كه وجود فرزند، تداوم وجود والدین است و خصوصیّات و صفات جسمى و روحى آنان به فرزند منتقل مى‏شود، اموال هم باید به فرزندان منتقل گردد. «یوصیكم‏اللّه فى اولادكم» 2- وصیّت كه حقّ خود انسان است، بر حقوق وارثان مقدّم است. «من‏بعد وصیّة» 3- حقوق مردم، بر حقوق وارثان و بستگان مقدّم است. «من بعد... دین» 4- در تفاوت سهم ارثِ بستگان، حكمت‏هایى نهفته است كه ما نمى‏دانیم. سهم ارث، بر اساس مصالح واقعى بشر استوار است، هرچند خود انسان بى‏توجّه باشد. «لاتدرون ایهم اقرب لكم نفعاً» 5 - علم و حكمت، دو شرط ضرورى براى قانونگذارى است. احكام ارث، بر علم و حكمت الهى استوار است. «فریضة من‏اللّه ...حكیماً علیما»