معمولاً در همه فرهنگ ها و در بین اقوام و ملل گوناگون، سنت های کهن و با سابقه ای وجود داشته که اکثریت آنها به دلایل گوناگون، با گذشت زمان به فراموشی سپرده شده، جز یادی از آنها در منابع تاریخی و فرهنگی باقی نمانده است.
در میان این سنت ها و رسومات کهن، مواردی هم یافت می شود که با وجود پیشرفت های علمی و تجربی بشر و رشد روز افزون علم و دانش و تعقل در میان جوامع مختلف، نه تنها به فراموشی سپرده نشده اند، بلکه پر رونق تر و جدی تر از گذشته دنبال می شوند و رشد کمی و کیفی و تنوع بسیار بالایی نسبت به وضعیت سنتی و کهن خود داشته اند.
به یقین یکی از این موارد، مسئله «فال» و موضوعات مرتبط با «فال گیری» است.
با مراجعه ای کوتاه به انواع سایت ها و مجلات زرد و حتی خانوادگی و اجتماعی، می توانید ده ها نمونه از ابزار و آلات و انواع فال ها را مشاهده کنید.
فال حافظ، فال انبیا، فال تاروت، فال قهوه، فال چوب، فال ازدواج، فال پاندول، فال ستارگان وت، فال یی چینگ، فال تیله، فال نخود و. .. تنها نمونه هایی از این موارد هستند که در برخی از اقسام برای خود دارای قواعد و قوانین دقیق و حساب شده ای هستند و حتیCD های آموزش این نوع فال گیری ها و ابزار و آلات اصل و اورجینال آنها با قیمت های گزاف به فروش می رسد.
با این همه، مهم ترین سؤال در این خصوص آن است که آیا اساس فال گیری و جست وجوی گذشته و آینده در آن، امری قابل قبول و ممکن است یا خیر؟
فال در نگاه عقل و شرع
تحقیق و بررسی در مورد این موارد، نیازمند کار وسیع میدانی و تأمل و دقت در تک تک این موارد است و دور از منطق است که ما همه این موارد را به طور کلی و بی تأمل، انکار کنیم و همه را خرافات و باطل بخوانیم؛ اما به نظر می رسد که خود این موارد هم تفاوت های جدی و روشنی با هم دارند؛ به عنوان مثال، سنتی به نام فال حافظ، یکی از سنت های قدیمی ایرانی برای ارتباط همه جانبه با ادبیات ارزشمند و فاخر ایرانی و ارتباط تعالیم بلند عرفانی و قرآنی با زندگی است و این گونه نیست که اگر در موردی فال حافظ گرفته شد، همه افراد، آینده خود و دیگران را بر آن بار نمایند؛ بلکه حقیقت و ماهیت حقیقی فال و فال گیری مورد تأیید اسلام، کارهایی از قبیل همین فال حافظ است.
در اسلام از هر نوع فال بد زدن یا «تطیر»، نهی شده، ولی بر عکس، دستور داده شده که امور گوناگون را به فال نیک بگیرید و به اصطلاح، «تفأّل به خیر» بزنید؛ یعنی همه چیز را به نوعی حمل بر خوبی و نیکی کنید؛ تا ان شاء الله همان گونه محقق شود.1
از آن جا که دیوان حافظ مملو از اشعار امید بخش، دل نشین و پر از شور و شوق است و در بدترین شرایط هم نوعی امیدبخشی نسبت به آینده را در خود جای داده، فال حافظ، همواره نوید آینده ای بهتر و زیباتر را می دهد و به همین دلیل، معمولاً کسی از فال حافظ به نکته ای منفی و ناراحت کننده، منتقل نمی شود و علاوه بر این، کسی هم کلمات مبهم غزلیات حافظ را عین واقعیت خارج و پیش بینی صد درصد آینده، تلقی نمی کند
بنابراین، چنین فال گیری، همان تفال به خیرزدن است که از نگاه شرعی، امری پسندیده و بی اشکال است.
کمپانی های فال گیری
تقریباً می توان گفت که بسیاری از فال های دیگر هم از همین قبیلند و یا نوعی حسن ظن نسبت به خود و آینده اند و یا دست کم ماهیتی سرگرمی گونه دارند و چندان هم مورد توجه نیستند؛ اما داستان برخی فال های دیگر، مانند فال قهوه، چیز متفاوتی است و توجه عمومی و جهانی به این نوع فال و فال گیری از حد یک سرگرمی ساده و کم اهمیت، فراتر رفته است.
در دنیای امروز، فال گیری و پیش گویی و اموری از این دست، به نهادها و کمپانی های بزرگ تبدیل شده و به هیچ وجه در حد یک سرگرمی بی ارزش و ساده نیستند و حتی در همین ایران هزینه خوردن یک فنجان قهوه و برگرداندن آن روی نعلبکی و شنیدن تفسیر تصویر به جا مانده در بقایای تفاله قهوه، از چند هزار تومان تا یک میلیون تومان آب می خورد و کمتر کسی است که باور کند برخی از این فال گیران، دارای تشکیلات، منشی و سالن انتظارند و ماهانه درآمد هنگفتی را به جیب می زنند.
یک سؤال مهم
سؤال بسیار مهم در این خصوص، آن است که آیا ممکن نیست که فال قهوه واقعیت داشته باشد و از طریق آن بتوان به واقعیت هایی در مورد حال و آینده افراد دست پیدا کرد؟
در پاسخ به این سؤال، برخی از طرفداران فال قهوه نکاتی علمی را مطرح می کنند و می گویند:
از آن جا که لب انسان هنگام نوشیدن قهوه، با فنجان تماس مستقیم برقرار می کند، در حقیقت، DNA او به فنجان منتقل می شود و برخی ویژگی های فرد از طریق دانه های قهوه، در فنجان نقش می بندد و در واقع، دانه هایی که دربرگیرنده و انتقال دهنده DNA فرد هستند، به صورت نمادهای اعداد و اشکال، در فنجان نقش می بندند و فرایندی مثل چاپ عکس، شکل می گیرد و فرد کارشناس، می تواند منظور دقیق از این اشکال را دریابد و....
هرچند این قبیل تصورات، نیازمند پاسخگویی نیست؛ اما باید پرسید که خواص ژنتیکی فرد موجود در ژن های شخص، چه ارتباطی با حوادث آینده یا خطراتی که بستگان او را تهدید می کند یا عشقی که به زودی در سر راه او قرار می گیرد، دارند؟
بنابراین، به نظر می رسد که اعتقاد به فال قهوه و مرتبط دانستن تصاویر مبهم و بی معنای تفاله قهوه در ته فنجان، با واقعیت ها و اسرار زندگی انسان ها، با هیچ منطق و عقلی، قابل قبول نیست و اعتقاد به این امور، نه توجیه عقلی دارد و نه شرعی؛ چنان که برخی از مراجع، مراجعه به این قبیل فال گیران را به طور مطلق، حرام اعلام نموده اند.2
پی نوشت ها:
1. ناصر مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج6، ص317.
2. استفتاء از دفتر آیه الله مکارم شیرازی.
