انواع مالكيت ارضي در دوره صفوي‏

اراضي ايران، به زمين‏هاي داير و باير تقسيم مي‏شوند. يعني اراضي مزروعي و اراضي المزروع و غير مسكون. زمين‏هاي قابل استفاده بر چهار نوع تقسيم مي‏شوند: اراضي دولتي، اراضي خالصه، موقوفات مذهبي و املاك خصوصي. اراضي دولتي كه قسمت اعظم كشور را در بر مي‏گيرد در تصاحب دولت است. دولت بخشي از آن براي تحصيل درآمد نگاه مي‏دارد و بخشي ديگر را براي پرداخت حقوق ماموران و مستخدمين و واحدهاي قشون اجتماعي مي‏دهد، حقوق هر كس حتي يك سرباز ساده از عوايد يك دهكده يا اراضي ديگر تعيين مي‏گردد. اراضي خالصه، ملك شخصي و خصوصي شاه است. قسمتي از اين اراضي تيول مشاغل است و قسمت ديگر حقوق غالب ماموران و خدمتكاران دربار و حقوق افراد قشون را تامين مي‏نمايد. اين زمين‏ها از در به پسر و تا چندين نسل انتقال مي‏يابد. علاوه بر اين دو قسمت، بقيه اراضي سلطنتي به منظور پس انداز عوايد آن در دست وزيران با مباشران بود كه هر يك در ايالت خويش به بهره برداري از آن مشغول بودند. املاك خالصه شامل ايالات عراق عجم، كرمان، گرگان، آذربايجان و فارس بود. اراضي متعلق به موسسات، مذهبي و موقوفات اراضي متعلق به موسسات مذهبي، يا از جانب شاه و يا از طرف اشخاص ديگر داده مي‏شد و رد اين صورت ديگر هيچ گونه حقي بر آن‏ها نداشتند هم چنين اين املاك حتي اگر وقف آن پيش از وقف، مرتكب جنايتي مي‏شد، مصادره نمي‏گرديد زمين‏هاي وقفي بر سه نوع بودند: . الف - اوقاف تفويضي، كه تحت نظارت صدر خاصه و عامه بود. ب - اوقاف محال اصفهان، زير نظر وزيري كه معروف به وزير فيض آثار بوده، اداره مي‏گرديد. وظيفه او، اين بود كه بداند آيا املاك و زراعات به نسبت استعدادي كه دارند، كشت و زرع مي‏شوند يا نه و به طور كلي وظيفه و سعي خود را در آبادي محال و تكثير زراعات حاصل سازد. ج - موقوفات در ولايات، كه اداره آن با مستوفي مخصوص بود. همه‏ي وزرا و مستوفيان، متصديان، متوليان، مباشرين موقوفات خاصه و موقوفات ديوان ممالك، مي‏بايست محاسبه خود را براي مميزي، به دفتر موقوفات تسليم كنند. دفتر موقوفات، داراي مستوفي مخصوصي بود كه از جمله وظايف او، رسيدگي به حساب رعايا و مستاجران و صدور مفاصا حساب براي آنان بود. از بعضي موقوفات، حق التوليه و حق النظاره، در وجه صدراعظم اخذ مي‏گرديد. اراضي متعلق به افراد (املاك خصوصي)، اين گونه املاك، نودء نه سال به ايشان تعلق داشت. اين افراد مي‏توانستند در طول اين مدت هر طور كه مايل باشند آن را به فروش برسانند و يا در تملك خويش نگاهدارند. اراضي باير، بسته به اين كه در كدام منطقه از كشور واقع شده باشد، متعلق به دولت يا شاه است اما چون شاه مالك املاك دولت مي‏باشد، هرگاه اراده كند، مي‏تواند آن را جزء خالصه قرار دهد. در حالي كه ايالات نمي‏توانند مالك اراضي باشند، مگر با نظارت مباشران كه تحصيلداران شاه مي‏باشند. مي‏توان گفت، كليه زمين هايي (انفال) كه در حال حاضر در تصرف و اشغال كسي نيست تا شخصي آن را به تملك خويش درآورد. يعني زمين اگر در اراضي دولتي باشد، حاكم و يا مباشر، طي درخواست متقاضي با مبلغي در سال به درخواست كننده واگذار مي‏نمود، واگذاري زمين طبق نص قانون مدني در ايران، نود و نه ساله مي‏باشد.

تاريخ اجتماعي ايران از آغاز تا مشروطيت‏ دكتر عزت الله نوذرى‏