فروغی از کوثر: زندگینامه حضرت فاطمه معصومه(علیها السلام)

مشخصات کتاب

‏سرشناسه : محمدبیگی الیاس ۱۳۴۱-
‏عنوان و نام پدیدآور : فروغی از کوثر: زندگینامه حضرت فاطمه معصومه ع / مولف الیاس محمدبیگی
‏مشخصات نشر : قم زائر‏ ۱۳۷۹.
‏مشخصات ظاهری : ‏ ۱۵۴] ص ‏ مصور (رنگی .
‏شابک : ‏‌۴۰۰۰۰ ریال‌‏‏: ‏‌964-6401-28-7‏ ؛ ‏‌۹۰۰۰ ریال‏ (چاپ هفتم‏)‏ ؛ ‏‌۱۰۰۰۰ ریال (چاپ هشتم)
‏یادداشت : چاپ قبلی زائر: آستانه مقدسه قم امور فرهنگی ۱۳۷۴.
‏یادداشت : چاپ هفتم: ۱۳۸۵.
‏یادداشت : چاپ هشتم: ۱۳۸۶.
‏یادداشت : کتابنامه ص [۱۵۳ - ۱۵۴].
‏موضوع : ‏‌معصومه س بنت موسی‌کاظم‌‏ ع)، ۱۸۳؟ - ۲۰۱؟ق -- سرگذشتنامه
‏موضوع : ‏‌معصومه س بنت موسی‌کاظم‌‏ ع)، ۱۸۳؟ - ۲۰۱؟ق -- شعر
‏موضوع : قم (استان -- زیارتگاهها
‏رده بندی کنگره : ‏‌BP۵۲/۶/م‌۶ف‌۴ ۱۳۷۹
‏رده بندی دیویی : ‏‌۲۹۷/۹۷۶
‏شماره کتابشناسی ملی : م‌۷۹-۵۹۳۹

سخن ما

گر چه از نظر فلسفی زمان ها و مکان ها از جهت زمانی و مکانی هیچ امتیازی بر یکدیگر ندارند; ولی از منظر دینی و با توجه به تأثیر ارزش های الهی، برخی از زمانها و مکانها از قداست و مکانت ویژه ای برخوردارند و نسبت به دیگر اجزاء زمانی و مکانی امتیاز خاصی دارند: که برتری شب قدر از هزار ماه عبادت و شب مبارک بودنش به برکت نزول قرآن کریم بوده و این بروز رخدادهای آسمانی و ظهور نشانه های الهی است که برخی از روزها را «ایام الله» ساخته است. چنانچه با نزول آغازین آیات نور بر جان پاک نبوی و ابلاغ رسالت محمدی (صلی الله علیه وآله وسلم) توسط فرشته وحی، کوه حرا، جبل النور و تجلیگاه جمال و جلال ربوبی شد و شهر مکه و کعبه معظمه با حضور پیامبر رحمت شکوه و عظمتی دوباره یافت و هجرت حضرتش به شهر یثرب آن را مدینه النبی ساخت.
و این قیام خونین و حیاتبخش حسینی در سرزمین نینوا و قداست و طهارت ثاراللهی حضرت سیدالشهدا بود که کربلا را بر کعبه برتری داد و تربتش را طینت عرشی و عطر بهشتی عطا نمود. و اگر از شهر قم در قاموس سراسر نور اهلبیت، به عظمت و بزرگی یاد شده به آن جهت است که، همواره این دیار مقدس مرکز نشر فرهنگ و معارف نورانی اهلبیت و خاک پاکش مهد تربیت رجال بزرگ و نامدار علم و دانش بوده و آسمان رفیع فرهنگش با سیمای فرزانگان فقه و حدیث و معارف دینی فروزنده است. درخشش نام قم و قمی را در پرتو احادیث و اخبار امامان معصوم و دلباختگی مردمان خداجویش به آل رسول جستجو باید کرد. اما این همه نبود جز از برکات هجرت کریمه اهلبیت و اجلال نزول و غروب غمبار آن نجمه آسمان ولایت در دیار عاشقان امامت; او که بارگاه رفیعش جلوه ای از بهشت برین و مدفن شریفش مطاف عرشیان و ملجأ و معبد صالحان و نقطه امید دین باوران است. توجه به موقعیت خاص شهر قم و مشاهده بی کران معنویت و شکوه این کوکب دری آسمان عفاف حضرت فاطمه معصومه (علیها السلام) بود که برخی صاحبان فضل و قلم را بر آن داشت که دلباختگان خاندان عصمت به ویژه نسل جوان را با گوشه ای از آن عظمت آشنا ساخته و آثار ارزشمندی را در این رابطه به جامعه دینی ارایه نمایند. که از جمله آنها است اثر گرانقدر جناب حجة الاسلام و المسلمین آقای الیاس محمد بیگی (صادقی) تحت عنوان «فروغی از کوثر» که در برگیرنده پیشینه های درخشان شهر قم و جلوه ای از زندگانی و فضایل و کرامت های حضرت فاطمه معصومه (علیها السلام) و مطالب متنوع دیگری می باشد .
ما خادمان فرهنگی آستانه مقدّسه کریه اهلبیت خدای را شاکریم ، در سالی که به نام امام علی بن ابی طالب (علیه السلام) نامگذاری شده ، توفیق تجدید چاپ و نشر این اثر را به ما ارزانی داشت . در پایان از مساعدت تولیت معظم آستانه مقدسه حضرت آیة الله مسعودی و معاون محترم ایشان جناب آقای فقیه میرزایی در جهت تحقق این مهم تشکر می نماییم; امید آن که همواره توفیق الهی در جهت ارایه خدمات فرهنگی بیشتر به جامعه دینی رفیق راهشان باشد.
صفحه6
صفحه7
بسم الله الرحمن الرحیم

پیشگفتار

آشنایی با موقعیت جغرافیایی و پیشینه تاریخی ، سیاسی ، اجتماعی هر سرزمین گر چه به جای خود ارزشمند بوده و بر اطلاعات عمومی انسان می افزاید ; ولی شناخت بعضی از سرزمین ها به خاطر نقش اساسی نخبگان و فرهیختگان آن سامان ، در پایه گذاری و ترویج فرهنگ و معارف حیاتبخش دینی و تحکیم عقاید اسلامی و سوابق درخشان آن ، از ارزش و اهمیت مضاعفی برخوردار است . که یکی از این سرزمین های ممتاز ، شهر قم می باشد ; دیار مقدّسی که در طول تاریخ اسلام از بزرگترین مراکز نشر معارف حیاتبخش شیعه به شمار آمده و تربیت یافتگان مکتب فقه و حدیثش احیاگر مظاهر فرهنگ غنی اهلبیت(علیهم السلام) بودند ; و مردمان خدا جوی آن طلایه داری نهضت های علمی ، فرهنگی ، سیاسی و رهبری قیامهای حق طلبانه مردمی در برابر حاکمان ستم پیشه را به عهده داشتند . بدینسان اهل قم ، قیام را عینیت بخشیدند و قم در طول تاریخ چونان خورشیدی تابان درخشید و نور و تحرک آن آزادیخواهان مسلمان را به حرکت درآورد و نام قم در دنیا مرادف با قداست و پایداری و شجاعت گردید . و به خاطر همین جایگاه عظیم ، قم در قاموس سراسر نور رهبران معصوم(علیهم السلام)بعنوان حریم امن ولایت و کاشانه آل محمد و سرچشمه جوشان علوم و معارف خاندان رسالت معرفی شد ; و مردمان خدا باورش پیروان راستین اهل بیت و یاوران مهدی امت و زمینه سازان حکومت جهانی حضرتش شناخته شدند . و شکوه و عظمت این دیار مقدس ، آنگاه فزونی یافت که خاک پاکش ، بارگاه ملکوتی بزرگ یادگار آل رسول و عصاره فضایل آل بتول « حضرت فاطمه معصومه ـ سلام الله علیها ـ » گردید ; و هجرت زینب گونه و رحلت جانسوز حضرتش در این سرزمین ، حرم اهل بیت بودن آن را تفسیر نمود ; و باجلال وجمال فاطمی خود، قم را تجلیگاه انوار تابناک ائمّه هدی(علیهم السلام)قرارداد.
صفحه8
و سرانجام قم ، این پایگاه عظیم ولایت علوی و حوزه فقاهت جعفری بود که خاستگاه انقلابی بی نظیر ، به رهبری پیشوای حکیم و فرزانه « حضرت امام خمینی(قدس سره) » گردید که حکومت اسلامی به بارآمده از آن ایران زمین را نقطه امید مستضعفان سراسر گیتی و شهر قم را مرکز ام القرای جهان اسلام قرارداد.
حکومت الهیی که امروز به رهبری حضرت آیة الله خامنه ای دام ظلّه راه تعالی و ترقی خود را طی می کند این همه ، انسان را بر شناختی عمیق و همه جانبه از پیشینه درخشان این دیار پاک و معرفت و آگاهی فراگیر از ابعاد مختلف شخصیتی بزرگ بانوی عالم اسلام حضرت فاطمه معصومه(علیها السلام)وامی دارد که بدون شک اهل قلم و نویسندگان متعهد ، در جهت ارایه چنین شناختی به جامعه ، رسالتی عظیم به عهده دارند ; چنانچه تاکنون در این رابطه آثار ارزشمندی ، توسط برخی از صاحبان قلم نگاشته شده است ما هم در حدّ توان عصاره ای از این آثار گرانقدر را در 9 بخش گردآوری نمودیم و این اثر را با عنوان « فروغی از کوثر » که چیزی جز حاصل عنایت آن حضرت نبوده به روح بلند آن زینب دوران اهدا می نماییم به آن امید که مورد قبول افتد و همواره لطف و کرم آن بزرگوار رهین را همان باشد . و از آنجا که مجموعه حاضر به عنوان اولین اثر نگارنده ، خالی از نقص و ایراد نیست نظر اصلاحی همه عزیزان را با جان و دل پذیراییم .
و ما توفیقی الاّ بالله
الیاس محمد بیگی « صادقی »
صفحه9

بخش اوّل : پیشینه های درخشان شهر قم

پیشینه تاریخی شهر قم

بعضی قائل به قدمت شهر قم بوده و آن را از بلاد باستانی دانسته اند و به شواهد و قرائنی هم استدلال نموده اند از قبیل ذکر « زعفران قمی » در کتابی که مربوط به عصر ساسانیان است و آمدن نام قم در شاهنامه فردوسی ضمن بیان حوادث سال 23هـ . ق و اینکه قم و ساوه به دست « تهمورث پیشدادی » بنا نهاده شده است .
ولی این شواهد و قرائن مدّعا را ثابت نمی کند برای این که موقعیّت جغرافیایی و طبیعی سرزمین قم در عصر ساسانیان برای بنای شهری در آن جا مساعد نبوده است و ساخت چنین شهری بدست تهمورث از افسانه های باستانی است که هیچ ارزش تاریخی ندارد . و ذکر نام قم در شاهنامه دلیل بر این نمی شود که در سال 23هـ . ق هم آن سرزمین به همین نام بوده برای اینکه فردوسی در اشعار خود نام محلّ فتوحات را به اسامی معروف زمان خودش معرّفی کرده است نه به اسامی زمان خود فتوحات و در اسناد تاریخی و گزارش فتوحات ایران به خلیفه مسلمین از سرزمین قم به عنوان ( شق ثیمرة ) نام برده اند .
صفحه11
بنابر این شهر قم هم ، مانند شهر نجف و کربلا و مشهد مقدّس از شهرهای نوظهور اسلامی است که موجبات موجودیّت آن را باید در جهات مذهبی ، سیاسی جستجو کرد .(1)

هجرت خاندان اشعری به قم

قم از بناهای اسلامی است که با ورود اعراب اشعری(2) به این سرزمین و سکونت در آن و ساختن خانه ها و پیوستن حصارهای موجود بهم ، در سال 83هـ . ق(3) موجودیّت یافت و نام قم بر آن نهاده شد .
در این جا لازم است در خصوص مهاجرت اعراب اشعری به این سرزمین توضیح بیشتری داده شود :
« خاندان اشعری » به خاطر ناسازگاری با « حجّاج » حاکم کوفه و کشته شدن یکی از افراد برجسته آن خانواده و احساس ناامنی ، جلاء وطن نمودند و به سوی ایران حرکت کردند ; در مسیر حرکت خود به نهاوند رسیدند و عدّه ای از آنها در اثر ابتلای به وبا از دنیا رفتند ، به همین جهت از آنجا حرکت کردند و به تدریج راهپیمایی نموده تا به سرزمین قم رسیدند .
پاورقی
1 ـ گنجینه آثار قم ، عباس فیض ، ج1 ، ص70 .
2 ـ این قبیله در آغاز بعثت رسولخدا(صلی الله علیه وآله وسلم) از یمن به مدینه هجرت کردند و به آن حضرت ایمان آوردند و بزرگ آنها « مالک بن عامر بن هانی » است که در جنگ قادسیه از خود رشادتها نشان داد و ایشان جدّ عبدالله و احوص می باشد که آن دو از بنیانگذاران شهر قم به عنوان پایگاه شیعه بودند . « گنجینه آثار قم ، ج1 ، ص137 » .
3 ـ معجم البلدان ، ج4 ، ص397 .
صفحه12
این که علّت آمدن آنها به قم چه بود مطلبی است که باید آن را در فتوحات جدّ ایشان « مالک » در نبرد قادسیه جستجو کرد :
مالک بعد از فتح فراهان و تفرش و آشتیان و ساوه ، با قوم دیلم که دست به چپاول اموال و تجاوز به نوامیس ساکنین آن نواحی گشوده بودند وارد نبرد شد و آنها را ریشه کن و نابود کرده و نوامیس به اسارت برده شده را آزاد کرد . مردم آن سامان که خود را آزاد شده مالک می دانستند از این حادثه همیشه خاطره شیرینی داشتند .
قبیله اشعری هم که با نام این دیار آشنا بودند ، برای پیدا کردن مرتع و چراگاه احشام راهی این سرزمین شدند وقتی که به تَقَرود از نواحی ساوه رسیدند احوص آنجا را سرزمینی سرسبز و مناسب برای احشام خود یافت و در فکر توطّن در آنجا برآمد .
منزلگاه اعراب در دامنه کوه یزدان ( میانه تقرود و قم ) بود . به همین جهت به تدریج خبر ورود خاندان اشعری به یزدان پایدار ( یزدانفاذار ) رئیس زردتشیان رسید .
او از ورود آنان بسیار خرسند شد و تصمیم گرفت برای حفظ و حمایت سرزمین خویش از حمله دیلمان آنها را در سرزمین قم منزل و مأوی دهد ، که سرکوبی قوم چپاولگر دیلم « در حمله مجدّد آنان به آن مناطق » ، به دست احوص و همراهانش او را بر این امر مصّم تر نمود و با شنیدن خبر پیروزی شخصاً به استقبال احوص شتافت و به عنوان تقدیر و تشویق بر سر او درهم و زعفران ریخت و قوم او را در میان چند حصار معروف آن زمان جای داد و آنها چادرهای خویش را در فواصل حصارها برپا کرده و برای عبدالله ( برادر احوص ) مسجدی جهت اقامه نماز و بیان مقرّرات نورانی اسلام بنا کردند و آنچنان زردتشتیان با مسلمانان صمیمیّت و محبّت یافتند که با هم عهدنامه برادری و مواسات و پیمان دفاعی امضاء نمودند .
صفحه13
بدینسال اعراب مسلمان ، روز به روز محلّ سکونت خود را وسعت داده و خانه ها و مزارع بسیاری را خریداری کردند و حصارهای جدای از هم به واسطه ساخته شدن خانه های نوبنیاد ، به هم متّصل شدند و شهری یکپارچه بوجود آمد و اوّلین مسجد در آن شهر بنا نهاده شد .
پیمان یاد شده تا آخر عمر یزدانفاذار بخوبی اجرا می شد و دو قوم زردتشت و مسلمان با هم زندگی مسالمت آمیزی داشتند ; ولی پس از او فرزندانش با دیدن حشمت و ثروت روزافزون مسلمانان و خانه های وسیع و مجلّل آنان ، خود را در برابر آنها ذلیل و خوار دیده و در اندیشه ناسازگاری برآمدند و بنا را بر پیمان شکنی گذاشتند و از عبدالله و احوص ، « بزرگان خاندان اشعری » مصرّانه خواستند که با قوم خود از آن سرزمین بیرون روند .
عبدالله و احوص آنها را پند و اندرز فراوان داده و آنها را دعوت به پایبندی به عهد و پیمان برادری نمودند و از عواقب سوء عهدشکنی بر حذر داشتند ، ولی قوم زردتشت همچنان بر خواسته خود پافشاری می کردند و تا چهاردهم سال نو به خاندان اشعری مهلت دادند تا هر چه دارند بفروشند و از آن دیار بروند .
در این فاصله زمانی احوص بعد از مشورت با بزرگان قبیله ، تصمیم گرفت
صفحه14
شب چهارشنبه آخر سال ، آن دیار را از شرّ سران زردتشت و بزرگان حصارهای چهل گانه ، پاک نماید و راه را برای گرویدن مردم پاک سرشت آن سامان به اسلام بگشاید .
لذا چهل نفر را مأمور ساخت که در چنین شبی در هنگامه جشن و شادمانی و میگساری زردتشتیان ، خود را به حصارها رسانده و خدایان حصارها را نابود نمایند .
این نقشه به خوبی اجرا شد و سران فتنه انگیز زردتشتیان آن شهر از میان برداشته شدند و دژهای کفر و لجاجت فروریخت و مردم آن منطقه با احساس آزادی ، گروه گروه به اسلام گرویدند و آتشکده ها یکی پس از دیگری خاموش و به مساجد تبدیل شدند و بدینسان مردم مسلمان به رهبری احوص و عبدالله اشعری بر این منطقه سروری یافتند(1) ، و شهر قم به عنوان شهری امامی مذهب به وجود آمد ، و مکتب فقه شیعه امامی به دست « عبدالله بن سعد » و پسران او در این شهر بنا نهاده شد و به مرور زمان قم به عنوان شهری « پیرو فقه اهل بیت(علیهم السلام) » همچون ستاره ای درخشان بر آسمان عالم اسلام درخشیدن گرفت .
و به تدریج این شهر مأوی و مأمن پیروان امامت و ولایت شد که تعداد شیعیان مهاجر آن به 6000 نفر می رسید(2) .
پاورقی
1 ـ تاریخ قدیم قم ، حسن بن محمد بن حسن قمی ، ص245 ـ 257 با تصرّف .
2 ـ گنجینه آثار قم ، عباس فیض ، ج1 ، ص154 .

صفحه15

سوال اول:

1- به طور خلاصه بیان بفرمائید قم چکونه شهر مذهبی گردید؟