سرفه در واقع یکی از شایعترین و آزاردهندهترین شکایات بیماریهای ریوی است. سرفه نوعی واکنش دفاعی بدن به مواد محرک تنفسی یا آلودگی هواست یا برای دفع ترشحات هنگام بیماری اتفاق میافتد. در ادامه به علتهای بروز سرفههای حاد و مزمن و نیز درمانهای موجود برای آن اشاره میشود.
سرفه و انواع آن
مکانیسم سرفه، خروج سریع هوای بازدمی بر اثر انقباض عضلات تنفسی است. سرفه با یک دم عمیق آغاز میشود و با بستهشدن گلوت، شلشدن پرده دیافراگم و انقباض ماهیچهای در برابر گلوت بستهشده، ادامه مییابد. این امر باعث بالارفتن فشار داخل قفسهسینه میشود. در اثر فشار مثبت قفسهسینه، نای تنگ میشود. در مرحله بعدی ناگهان گلوت باز میشود و به علت اختلاف فشار موجود میان مجاری هوایی و اتمسفر و نیز تنگشدن نای، میزان زیادی از جریان هوا به سرعت از نای خارج میشود. این نیروها باعث میشوند که ترشحات مخاطی و اجسام خارجی، از ریه به بیرون رانده شوند.
سرفه را به 2 گروه حاد و مزمن طبقهبندی میکنند:
سرفه حاد:
سرفهای است که کمتر از ۳ هفته طول بکشد. در حالاتی مانند سرماخوردگی، سینوزیت، سیاه سرفه و... سرفه حاد دیده میشود.
سرفه مزمن:
به سرفهای که بیش از ۳ هفته طول بکشد، گفته میشود. مشکلاتی مانند آسم، وجود ترشحات در پشت بینی، سل، سرطان ریه و... ممکن است باعث سرفه مزمن شوند.
علتهای سرفه
سرفه ممکن است توسط انواع مختلفی از محرکهای استنشاقی مانند دود، غبار و بخارات ایجاد شود. هر بیماریای که منجر به التهاب، تنگی، ارتشاح یا فشردگی مجاری هوایی شود، میتواند سرفه را به دنبال داشته باشد. در صورتی كه سرفه با خلط روشن همراه باشد و یك یا 2 روز طول بكشد معمولا علت آن سرماخوردگی یا آنفلوانزای ویروسی است. در صورتی كه سرفه خشك و بدون خلط باشد، ناشی از یک بیماری مانند آسم یا یک ماده محرک خارجی مانند گرد و غبار یا دود سیگار است.
در صورتی كه سرفه با خلط همراه باشد اما خلط حاصل زرد یا سبز باشد، احتمالا در نتیجه عفونت رخ داده است و درمان آنتیبیوتیکی برای برطرفکردن آن ضروری است.
سرفههای حاد معمولا به علت عفونتهای تنفسی، جسم خارجی، ادم ریوی، آسیب ناشی از مواد استنشاقی، آمبولی ریه و خونریزی رخ میدهند. علتهای ایجادکننده سرفه مزمن عبارتند از آلرژی (آسم، نشانگان ترشح پشت بینی یا رینیت)، ناهنجاری آناتومیک (فیستول تراشه، مری، کیستها، ریفلاکس)، عفونتهای مزمن (فیبروز کیستیک، سینوزیت، پنومونیهای قارچی، هیستوپلاسموز، عفونتهای ناشی از ایدز)، تماس با دود سیگار، آسپیراسیون جسم خارجی، مشکلات روانی و اختلال در عملکرد عصبی.
سرفههای شبانه، احتمال آلرژی، آسم، ریفلاکس معده به مری یا تخلیه ترشحات سینوسها را مطرح میکند اما سرفهای که با ورزشکردن ایجاد میشود، بیماریهای واکنشی مجاری هوایی، برونشیت و برونشکتازی را مطرح میکند. سرفههایی که در زمان برخاستن از خواب بهوجود میآیند، معمولا به علت تولید بیش از حد ترشحات است (ناشی از آسم، برونشیت، برونشکتازی و بیماری فیبروز کیستیک).
در عفونتهای کلامیدیایی سرفهها حالت منقطع دارند.
سرفههای شدید ممکن است عوارضی مانند شکستگی دندهها، درد قفسهسینه، پنوموتوراکس، پارگی وریدهای ملتحمه یا بینی، سنکوپ، فتق، استفراغ، بیاختیاری ادراری یا بیرون زدگی مقعد را بهوجود بیاورند.
ارزیابی تشخیصی برای سرفههای مزمن عبارتند از عکس ساده قفسهسینه و در صورت امکان آزمایش خلط بیمار.
بنابراین علتهای عمده سرفه را میتوان به شکل زیر طبقهبندی کرد:
-
استعمال دخانیات
-
عفونت باکتریایی مجاری تنفسی (برونشیت)
-
عفونت بافت ریهها (پنومونی)
-
عفونت ویروسی (سرماخوردگی)
-
آسم (بیشتر این بیماران علاوه بر سرفه دچار تنگینفس و خسخس سینه نیز هستند.)
-
سرطان ریه
-
سل ریوی
-
نارسایی احتقانی قلب
-
سینوزیت و ترشح خلط در پشت حلق
-
داروها ( برخی داروهای ضدفشارخون باعث سرفه مزمن میشوند. شایعترین این داروها كاپتوپریل و انالاپریل هستند.)
-
برگشت ترشحات معده به داخل ریهها
-
آلرژیهای غذایی
درمان سرفه
درمان قطعی سرفه به تشخیص علت بیماری زمینهای و سپس شروع درمان اختصاصی آن بیماری بستگی دارد. حذف عامل محرک خارجی یا عامل تشدیدکننده داخلی در صورت تشخیص صحیح مفید خواهد بود. قبلا این اعتقاد وجود داشت که نباید جلوی سرفههای خلطدار را گرفت چون سرفه به بیرون آمدن خلط کمک میکند و فقط برای مهار سرفههای خشک باید اقدام کرد ولی امروزه متخصصان معتقدند کمکردن دفعات سرفه، حتی در سرفه خلط دار، در بسیاری از موارد میتواند باعث استراحت عضلات درگیر در سرفه وتسهیل بازسازی این عضلات شود.
سایر اقدامات درمانی مطرح عبارتند از درمان عفونتهای اختصاصی دستگاه تنفسی، مصرف متسعکنندههای برونش در شرایط انسداد برگشتپذیر مجاری هوایی مانند آسم، اکسپکتورانتها یا خلط آورها، آنتیهیستامینها، مهارکنندههای مرکز سرفه در بصلالنخاع، فیزیوتراپی قفسهسینه به منظور افزایش پاکسازی ترشحات در بیماران دچار برونشکتازی و آسپیراسیون تنفسی و درمان تومورهای داخل برونشی یا بیماری بینابینی ریه.
امروزه داروهای متعددی برای درمان سرفه در بازار دارویی موجودند اما مصرف بیشتر این داروها عوارض ناخواستهای مانند گیجی و خواب آلودگی به دنبال دارد. سرفه علامت عارضهای است که به درمان نیاز دارد. سادهترین راهکار درمانی سرفه، رژیم غذایی صحیح است. به بیمار توصیه کنید در رژیم غذایی خود مقادیر زیادی میوه و سبزیجات خام بگنجاند. از مصرف غذاهای تولید و زیادكننده خلط مانند خوراكیهای قندی و نمكی، لبنیات و نشاسته پرهیز كند. همچنین نوشیدن مقداری آب آناناس گرم همراه 2 قاشق چایخوری عسل میتواند شربت طبیعی و موثر برای درمان سرفه باشد.
روش دیگر درمان سرفه، استفاده از مكملهای غذایی است. مكملهای حاوی «روی» میتوانند سرفه را تسكین دهند اما قطرههای ضدسرفه حاوی قند عامل تحریك سرفه هستند. ویتامینهای E،C،A و اسیدفولیك نیز در درمان سرفه مفید هستند.
راهكار دیگر، توجه به عوامل محیطی است. ترک سیگار و دورشدن از محیطی که سایرین در آن سیگار میکشند را به بیمارانتان توصیه کنید. به بیمار بگویید اگر در مناطق آلوده تردد دارد حتما از ماسك فیلتردار استفاده کند و بینی خود را بشوید.
از فرآوردههای گیاهی نیز میتوان برای درمان سرفه استفاده كرد. برخی از گیاهان دارویی در كاهش شدت سرفه و درمان آن موثر هستند. این فرآوردههای گیاهی به صورت مكملهای غذایی، عرقیات یا چای تهیه میشوند.
نسخه طبیعی درمان سرفه
درمان سرفه با استفاده از گیاهان دارویی در طب گیاهی امری رایج است. یكی از گیاهانی که در درمان سرفه سالها در اروپا استفادهشده گیاه پیچک است. مطالعات بالینی متعددی نشان دادهاند که عصاره برگ خشك گیاه پیچك آثار مثبت، كارآمد و بیخطری در تسکین سرفه در بیماریهای التهابی دستگاه تنفس دارد. ماده موثره برگ پیچک که آلفاهدرین نام دارد، از طریق اثر برگیرندههای بتا دوی سلولهای برونش و افزایش آنها در سطح این سلولها از 2 طریق، باعث تسکین سرفه میشود؛ یکی کاهش کلسیم موجود در سلولهای عضلات برونش و در نتیجه اتساع آنها (عمل برونکودیلاتوری) و دوم افزایش سورفاکتانت در اپیتلیوم ریوی و در نتیجه رقیقشدن خلط (عمل موکولیتیک). از آنجا که عصاره این برگ طعم مطلوبی دارد و فاقد عوارض جانبی است؛ میتوان آن را به عنوان یکی از درمانهای موثر سرفههای حاد و مزمن ناشی از برونشیت، پنومونی، سرماخوردگی و آسم در بزرگسالان و کودکان در نظر گرفت.
