اصلاحات غازان خان‏

در اين زمان اصلاحات اقتصادي، اجتماعي قابل توجهي انجام پذيرفت، ميزان معيني براي ماليات سرانه قبچور تعيين گرديد. نرخ‏هاي مالياتي بر لوح‏هاي فلزي و يا سنگي ثبت و بر در مساجد و يا معابر براي اطلاع عمومي آويخته شد. براي ايلچيان مقرري تعيين گرديد. آنان ديگر حق مزاحمت روستاييان را نداشتند. رسم نزول اجلال و حواله و برات ملغي گرديد. هم چنين وصول ماليات از طريق مقاطعه لغو گرديد. ماليات راسا به وسيله مامورين حكومتي وصول مي‏شد عوارض تمغا ملغي و يا تعديل شد. دفتر ثبت املاك براي سراسر كشور تنظيم يافت و از هرگونه تقلب با سقاقان و منشيان جلوگيري نمود. بدين منظور، منشياني به تمام ولايات فرستاد تا املاك شخصي و املاك موقوفه را تعيين و آن‏ها را در دفاتر قانوني ثبت نمايند براي صدور سند مالكيت، دريافت حداكثر نيم دينار از صاحب سند مجاز بود، و براي عمل خلاف مامورين، حكم مرگ تعيين گرديده بود. اسناد مالكيت، با نشان زرين دولت (آلتون تمغا) ممهور مي‏شد كه حاوي نام مالك و توصيف كامل ملك بود، و سرانجام، غازل خان در تبريز، دستگاهي براي ثبت ملاك سراسر كشور به وجود آورد كه طي آن مي‏بايستي از نزديك با دبيرخانه دولت همكاري كند. از جمله اصلاحات غازان خان، ترتيب تاريخ ايلخاني يا تاريخ غازاني است و اين كار را او براي تطبيق سنوات قمري با سنوات شمسي انجام داد، چه به واسطه عقب افتادن نوروز و پيدا شدن سيزده سال اختلاف بين سال‏هاي شمسي و قمري در عهد وي، در 13 رجب 701، سال قمري و شمسي را كه از عهد معتضد خليفه عباسي و ديالمه، تطبيق نشده بود، تطبيق داد و روز فوق را ابتداي تاريخ جديدي قرار داد ولي اين تاريخ دوامي نداشت و به زودي از ميان رفت. غازان خان پس از تثبيت وضع مالكيت به بهبود كشاورزي پرداخت او فرمان داد تا بذر، آلات كشاورزي، اسب و گاو در اختيار روستاييان قرار گيرد و چنان چه حاكمي در اين زمينه كوتاهي مي‏نمود، به سختي تنبيه مي‏گرديد، به دستور او درآمد مالياتي دام و به خصوص، گاوهاي نر به منظور تهيه و نگهداري حيوانات، مصرف مي‏شد. تقسيم زمين‏هاي متروك ميان روستاييان كه تعدادشان در اين هنگام به دوران پيش از مغول به يك دهم مي‏رسيد نيز از كارهاي پراهميت بود، چگونگي پرداخت مال الاجاره‏ي اين زمين‏ها، روستاييان را به پذيرفتن چنين زمين هايي تشويق مي‏نمود چگونگي پرداخت مال الاجاره‏ي اين زمين‏ها به شرح زير بود: سال نخست، معاف از ماليات، سال دوم، يك سوم از حقوق متداول به دولت پرداخت مي‏گرديد و ميزان مبلغ پرداختي در سال سوم نسبت به خوبي يا بدي زمين طبقه بندي مي‏شد؛ چنان چه زمين حاصلخيز بود، سه چهارم و در مورد زمين‏هاي متوسط دو سوم، و براي زمين‏هاي كم حاصل، نيمي از مقدار متداول، به دولت مي‏رسيد، پرداخت تمام ماليات متداول، براي سال چهارم پيش بيني شده بود به منظور اجراي صحيح اين قانون، ديوان خالصات تاسيس يافت تا با ديوان و اداره‏ي ثبت املاك همكاري نزديك نمايد. با صدور اين قوانين، تا حدي امنيت در روستاها برقرار شد. اسكان به سرعت عملي مي‏شد. ارزش زمين‏ها و بناهاي كشاورزي ظاهرا به ده برابر رسيد بار ديگر پرداخت ماليات به صندوق دولت مرتب شد و وضع مالي دولت به طرز بي سابقه‏اي بهبود يافت. مرگ ناگهاني غازان خان در سال 703 ه.ق. از تحقق بسياري از اصلاحات او جلوگيري كرد، والي تيو، اعلام نمود كه برنامه‏هاي برادرش را دنبال خواهد نمود لذا فرمان داد تا موجبات منع فرار از روستاها را فراهم آورند، اما به زودي بي نظمي ديرينه بار ديگر خودنمايي كرد. در سال‏هاي نخست سلطنت ابو سعيد، وضع بدتر گرديد و باعث هرج و مرج عمومي و اغتشاش در نظام آبياري به وجود آمد. در اين شرايط، درآمد مالياتي به شدت تنزل نمنود و ميزان آن از پيش از حمله مغولان بسيار كمتر شد.

تاريخ اجتماعي ايران از آغاز تا مشروطيت‏ دكتر عزت الله نوذرى‏