قصاید خاقانی

ای جنت انس را تو کوثر

وی کعبهٔ قدس را تو زمزم

نیرو ده توست ناف خرچنگ

عشرت‌گه تو دهان ضیغم

هم‌خانه شوی به مهد عیسی

رجعت کنی از اشارت جم

در بوتهٔ خاک سازی اکسیر

آتش ز اثیر و ز آسمان دم

گه یاره کنی ز ماه و گه تاج

گه رنگ دهی به خاک و گه شم

از رفتن توست بر تن دهر

پر نقطهٔ زر سیاه ملحم

وز آمدن تو دست گیتی

افراخته آستین معلم

تف علم تو در دم صبح

بر بیرق شام سوخت پرچم

خاقانی را تویی همه روز

روزی ده و رازدار و محرم

تاب و تب او ببین به ظاهر

کاندر دلش آتشی است مدغم

از خوارزم آر مهر این تب

وز جیحون ساز نوش این سم

جان داروی او بیار یعنی

خاک در قدوهٔ معظم

در گرد رکاب او همی دو

در گرد عنان او همی چم

تا خورشیدی پیاده بینند

خورشید دگر فراز ادهم

مختار عجم بهاء دین آنک

منشور جلال اوست معجم

با جوش ضمیر و جیش نطقش

مه شد زمن و عطارد ابکم

با لطف کفش گرفت تریاق

چون چشم گوزن کام ارقم

به ز آدمی است و آدمی نام

لیک آدم از او شده مکرم

در نام نگه مکن که فرق است

از زادهٔ عوف و پور ملجم

بی‌قوت ده اناملش نیست

هفت اختر مکرمت مقوم

بی‌یاری زال و پر عنقا

بر خصم ظفر نیافت رستم

ای کحل کفایت تو برده

از دیدهٔ آخر الزمان نم

لفظی ز تو وز عقول یک خیل

رمزی ز تو وز فحول یک رم

مولای تو ثابت‌بن قره

شاگرد تو یحیی‌بن اکثم

تقدیر به همت تو واخورد

گفت ای پدر قدم تقدم

رای تو به آسمان ندا کرد

کای طفل معاملت تعلم

داده است قضا بهای قدرت

نه گلشن و هشت باغ درهم

انصاف بده که هست ارزان

یوسف صفتی به هفده درهم

بالای مدیح تو سخن نیست

کس زخمه نکرد برتر از بم

در وصف تو کی رسم به خاطر

بر عرش که بر شود به سلم؟

طبع تو شناسد آب شعرم

دیلم داند نژاد دیلم

گر چه شعرا بسی است امروز

این طائفه را منم مقدم

هرچند درین دیار منحوس

بسته است مرا قضای مبرم

مرخاتم را چه نقص اگر هست

انگشت کهن محل خاتم

در قالب آدم امیدم

ای هم‌دم روح، روح در دم

یعنی برسان به حضرت شاه

این عقد جواهر منظم

چون بحر میان جانبین بود

کارم ز خطر نمود مبهم

در حال به گوش هوش من گفت

وصف تو که با ضمیر شد ضم

کای مادر موسی معانی

فارغ شو و «فاقذ فیه فی‌الیم»

ای داعی حضرت تو ایام

گرچه نکنم دعا مقسم

گویم که چهار اساس عمرت

چو سبع شداد باد محکم

کار تو تمام باد چونانک

نقصان نرسد پس اذاتم

بی‌باغ رخت جهان مبینام

بی‌داغ غمت روان مبینام

بی‌وصل تو کاصل شادمانی است

تن را دل شادمان مبینام

بی‌لطف تو کآب زندگانی است

از آتش غم امان مبینام

دل زنده شدی به بوی بویت

کان بوی ز دل نهان مبینام

بی‌بوی تو کاشنای جان است

رنگی ز حیات جان مبینام

تا جان گرو دمی است با جان

جز داو غمت روان مبینام

بر دیدهٔ‌خویش چون کبوتر

جز نام تو جاودان مبینام

بی‌سرو قد تو جعد شمشاد

بر جبهت بوستان مبینام

یک دانهٔ آفتاب بی‌تو

بر گردن آسمان مبینام

از دانهٔ دل ز کشت شادی

یک خوشه به سالیان مبینام

در آینهٔ دل از خیالت

جز صورت جان عیان مبینام

در آینهٔ خیالت از خود

جز موی خیال سان مبینام

تا وصل تو زان جهان نیاید

دل را سر این جهان مبینام

جز اشک وداعی من و تو

طوفان جهان ستان مبینام

چون حقهٔ سینه برگشایم

جز نام تو در میان مبینام

گر عمر کران کنم به سودات

سودای تو را کران مبینام

گفتی دگری کنی، مفرمای

کاین در ورق گمان مبینام

بی‌تو من و عیش حاش‌لله

کز خواب خیال آن مبینام

خاقانی را ز دل چه پرسی

کانست که کس چنان مبینام

حالی که به دشمنان نخواهم

حسب دل دوستان مبینام

غمخوار تو را به خاک تبریز

جز خاک تو غم نشان مبینام

عافیت را نشان نمی‌یابم

وز بلاها امان نمی‌یابم

می‌پرم مرغ وار گرد جهان

هیچ جا آشیان نمی‌یابم

نیست شب کز رخ و سرشک بهم

صد بهار و خزان نمی‌یابم

دل گم گشته را همی جویم

سالها شد نشان نمی‌یابم

خوارش افکند می به خاک چه سود

راه بر آسمان نمی‌یابم

دولت اندر هنر بسی جستم

هر دو در یک مکان نمی‌یابم

گوئیا آب و آتشند این دو

که به هم صلحشان نمی‌یابم

زین گرانمایه نقد کیسهٔ عمر

حاصل الا زیان نمی‌یابم

بخت اگر آسمانی است چرا

بر خودش پاسبان نمی‌یابم

بهر نوزادگان خاطر خویش

بخت را دایگان نمی‌یابم

خوان جان ساختن چه سود که من

به سزا میهمان نمی‌یابم

زاغ حرص و همای همت را

ریزه و استخوان نمی‌یابم

خویشتن خوار کرده‌ام چو مور

چه توان کرد نان نمی‌یابم

چون نترسم که در نشیمن دیو

هیچ تعویذ جان نمی‌یابم

بس سبع خانه‌اس است کاندر وی

همدمی ایرمان نمی‌یابم

یک جهان آدمی همی بینم

مردمی در میان نمی‌یابم

دشمنان دست کین برآوردند

دوستی مهربان نمی‌یابم

هم به دشمن درون گریزم از آنک

یاری از دوستان نمی‌یابم

عهد یاران باستانی را

تازه چون بوستان نمی‌یابم

همه فرعون و گرگ پیشه شدند

من عصا و شبان نمی‌یابم

ز آن نمط کارزوی خاقانی است

جای جز بر کران نمی‌یابم

در زمانه پناه خویش الا

در شاه جهان نمی‌یابم

بس وفا پرورد یاری داشتم

بس به راحت روزگاری داشتم

چشم بد دریافت کارم تیره کرد

گرنه روشن روی کاری داشتم

از لب و دندان من بدرود باد

خوان آن سلوت که باری داشتم

گنج دولت می‌شمردم لاجرم

در هر انگشتی شماری داشتم

خنده در لب گوئی اهلی داشتی

گریه در بر گویم آری داشتم

من نبودم بی‌دل و یار این چنین

هم دلی هم یار غاری داشتم

آن نه یار آن یادگار عمر

بس به آئین یادگاری داشتم

راز من بیگانه کس نشنیده بود

کاشنا دل رازداری داشتم

هرگز از هیچ اندهم انده نبود

کز جهان انده گساری داشتم

انده آن خوردم که بایستی مرا

کاندر انده اختیاری داشتم

آن دل دل کو که در میدان لهو

از طرب دلدل سواری داشتم

پیش کز بختم خزان غم رسید

هم به باغ دل بهاری داشتم

بارم انده ریخت بیخم غم شکست

گرنه باری بیخ و باری داشتم

نی بدم آتش ز من در من فتاد

کاندرون دل شراری داشتم

کس مرا باور ندارد کز نخست

کار ساز و ساز کاری داشتم

من ز بی‌یاری چو در خود بنگرم

هم نپندارم که یاری داشتم

در این دامگاه ارچه همدم ندارم

بحمدالله از هیچ غم غم ندارم

مرا با غم از نیستی هست سری

که کس را در این باب محرم ندارم

ندارم دل خلق و گر راست خواهی

سر صحبت خویشتن هم ندارم

چو از عالم خویش بیگانه گشتم

سر خویشی هر دو عالم ندارم

به سیمرغ مانم ز روی حقیقت

که از هیچ مخلوق همدم ندارم

به نام و به وحدت چنو سر فرازم

که این هر دو معنی ازو کم ندارم

مرا کشت زاری است در طینت دل

که حاجت به حوا و آدم ندارم

مرا عز و ذلی است در راه همت

که پروای موسی و بلعم ندارم

به پیش کس از بهر یک خندهٔ خوش

قد خویش چون ماه نو خم ندارم

چو در سبز پوشان بالا رسیدم

دگر جامهٔ حرص معلم ندارم

به کافور عزلت خنک شد دل من

سزد گر ز مشک عمل شم ندارم

دهان خشک و دل خسته‌ام لیکن از کس

تمنای جلاب و مرهم ندارم

به پا ز هر کس نگرم گرچه بر خوان

یکی لقمه بی‌شربت سم ندارم

به دیو امل عقل غره نسازم

به باد طمع طبع خرم ندارم

مرا باد و دیو است خارم اگرچه

سلیمان نیم حکم و خاتم ندارم

پیاده نباشم ز اسباب دانش

گر اسباب دنیا فراهم ندارم

هنر درخور معرکه دارم آخر

اگر ساخت درخورد ادهم ندارم

از آنم به ماتم که زنده است نفسم

چو مرد از پسش هیچ ماتم ندارم

گلستان جان آرزومند آب است

از آن دیده را هیچ بی‌نم ندارم

چو از حبس این چار ارکان گذشتم

طربگاه جز هفت طارم ندارم

اگرچه بریده پرم، جای شکر است

که بند قفس سخت محکم ندارم

برآرم پر و برپرم کشیانه

به از قبهٔ چرخ اعظم ندارم

نه خاقانیم گر همی عزم تحویل

مصمم از این کلبهٔ غم ندارم

مرا پای بسته است خاقانی ایدر

چرا عزم رفتن مصمم ندارم

همانا که این رخصت از بهر خدمت

ز درگاه صدر معظم ندارم

امام امم ناصر الدین که در دین

امامت جز او را مسلم ندارم

براهیم خوش‌نام کز مدحش الا

صفات براهیم ادهم ندارم

فلک خورد سوگند بر همت او

که در کون جز تو مقدم ندارم

ز خصمی که ناقص فتاده است نفسش

کمال تو را هیچ مبهم ندارم

گر او هست دجال خلقت برغمش

تو را کم ز عیسی مریم ندارم

وگر فعل ارقم کند من که چرخم

زمرد جز از بهر ارقم ندارم

زهی دین طرازی که بی‌نقش نامت

در آفاق یک حرف معجم ندارم

از آنگه که خاک درت سرمه کردم

به چشم سعادت درون نم ندارم

اگرچه ز انصاف با دشمن و دوست

دم مدح رانم سر ذم ندارم

به دنبال تو چون سگی برنیایم

که طبع هنر کم ز ضیغم ندارم

اگر تن به حضرت نیارم عجب نی

که رخشی سزاوار رستم ندارم

رخ از آب زمزم نشویم ازیرا

که آلوده‌ام روی زمزم ندارم

ز صدر تو گر غائبم جز به شکرت

زبان بر ثنای دمادم ندارم

دعاهات گفتم به خیرات بپذیر

اگرچه دعای مقسم ندارم

طوق غم تو دارم بر طاق از آن نهم دل

کز طوق تو برون سر در چنبری ندارم

عید منی و شادی می‌بینم از هلالت

دیوانه‌ام که جز تو مه‌پیکری ندارم

عشق از سرم درآمد وز پای من برون شد

زان است کز غم تو پا و سری ندارم

خاقانیم به جان بند در ششدر فراقت

مهره کجا نهم که گشاد دری ندارم

شروان سراب وحشت، من تشنه بیژن آسا

جز درگه تهمتن آبش‌خوری ندارم

سردار تاجداران هست آفتاب و دریا

نیلوفرم که بی‌او نیل و فری ندارم

محمود همت آمد، من هندوی ایازش

کز دور دولتش به دانش خری ندارم

جان را کنم غلامش عغنبر به داغ فرمان

کان بحر دست را به زین عنبری ندارم

یاجوج ظلم بینم والا سداد رایش

از بهر سد انصاف اسکندری ندارم

او هود ملت آمد بر عادیان فتنه

الا سپاه خشمش من صرصری ندارم

نامردم ار ز جعفر برمک به یادم آید

هر فضله‌ای از آنها چون جعفری ندارم

لافد زمانه ز اقلیم در دودمان رفعت

کز ملت مسیحا خود قیصری ندارم

بطریق دید رویش گفتا که در همه روم

از قیصران چنان تو دین‌گستری ندارم

نسطور دید آیت مسطور در دل او

گفت از حواریان چو تو حق‌پروری ندارم

ملکای این سیاست فرمانش دید گفتا

در قبضهٔ مسیح چو تو خنجری ندارم

یعقوب این فراست دورانش دید گفتا

بر پاکی مسیح چو تو محضری ندارم

اسقف ثناش گفتا جز تو به صدر عیسی

بر دیر چارمین فلک رهبری ندارم

مریم دعاش گفت که چون نصرت تو دیدم

از همت یهودی غم خیبری ندارم

عیسی بگفت دست فروکن به فرق امت

کن فرق را ز دست تو به افسری ندارم

مهدی که بیند آتش شمشیر شاه گوید

دجال را به تودهٔ خاکستری ندارم

کیوان که راهبی است سیه پوش دیر هفتم

گفت از خواص ملک چو تو سروری ندارم

برجیس جاثلیق که انجیل دارد از بر

گفت از مدایح تو برون دفتری ندارم

بهرام کاسقفی است به زنار هرقلی در

گفت از ظلال تیغش به مغفری ندارم

خورشید کوست قبلهٔ ترسا و جفت عیسی

گفت از ملوک روم چو تو صفدری ندارم

ناهید زخمه پرور ناقوس کوب انجم

گفت از سماع مادح تو به زیوری ندارم

تیری که سوخته است ز قندیل دیر عیسی

گفت از جمال مدح تو به مخبری ندارم

ماهی که شیفته است به زنجیر راهبان در

گفت از محیط دست تو به معبری ندارم

عدل یتیم مانده ز پور قباد گفتا

کز تیغ فتح زایت به مادری ندارم

ملک عقیم گشته ز آل یزید گفتا

کز نفس دین طراز تو به حیدری ندارم

گرزش چو لاله بر درد البرز را و گوید

کافلاک را به گنبدهٔ نستری ندارم

رایات او چو دید نقیب بهشت گفتا

زین راست‌تر به باغ بقا عرعری ندارم

شمشیر اوست شاه ظفر ز آن به چرخ گوید

کالا بنات نعش تو هم بستری ندارم

توقیع او چو یافت رقیب سروش گفتا

هر عجم ازین حروف کم از عبهری ندارم

ای مرزبان کشور بهرامیان بحسبت

بی‌آستان تو دل بر کشوری ندارم

وی پهلوان ملکت داودیان به گوهر

شایم به کهتریت که بد گوهری ندارم

بر خلق و خلق تو من چون چشم و دل گمارم

در چشم و دل کم از تبت و ششتری ندارم

شروان به همت تو چو بغداد و مصر بینم

زان نیل و دجله پیش کفت فرغری ندارم

من شهربند لطف توام نه اسیر شروان

کاینجا برون ز لطف تو خشک و تری ندارم

شروان به دولت تو خود خیروان شد اما

من خیروان ندیدم الا شری ندارم

حرمت برفت حلقهٔ هر درگهی نکوبم

کشتی شکست منت هر لنگری ندارم

آنم که گر فلک به فریدونیم نشاند

برگ سپاس بردن ز آهنگری ندارم

بالله که گر به تیرگی و تشنگی بمیرم

دنبال آفتاب و پی کوثری ندارم

آن آهنم که تیغ تو را شایم از نکوئی

ریم آهنی نه‌ام که ز خود جوهری ندارم

در طاق صفهٔ تو چو بستم نطاق خدمت

جز در رواق هفت فلک منظری ندارم

در سایهٔ قبولت باد جهان نیارم

بر کوههٔ ثریا عقد ثری ندارم

جان نقش بلخ گردد دل قلب مرو گیرد

آن روز کز در تو نسیم هری ندارم

جویم رضات شاید گر دولتی نجویم

دارم مسیح گرچه سم خری ندارم

بینم محیط شاید گر قطره‌ای نبینم

دارم اثیر زیبد گر اخگری ندارم

بر من درت گشاید درهای آسمان را

زین در نگردم ایرا زین به دری ندارم

پرگار نیستم که سر کژرویم باشد

کز راستی به جز صفت مسطری ندارم

دانم که نیک دانی دانند دشمنان هم

کامروز در جهان به سخن هم‌سری ندارم

در بابل سخن منم استاد سحر تازه

کز ساحران عهد کهن همبری ندارم

شطرنجی ثنای توام قائم زمانه

کز نطع مدحت تو برون لشکری ندارم

ور ز آبنوس روز و شبم لشکری برآید

جز بهر نطع مدح چو تو مهتری ندارم

افراسیاب طبع من آن بیژن شجاعت

عذر آورد که بهتر زین دختری ندارم

مرغ توام مرا پر فرمان ده و بپران

کالا سزای دانهٔ تو ژاغری ندارم

دارم دل عراق و سر مکه و پی حج

درخورتر از اجازت تو درخوری ندارم

طاووس بوده‌ام به ریاض ملوک وقتی

امروز پای هست مرا و پری ندارم

اینجا چو چشم سعتریانم نماند آبی

چون سعتری نمک و سعتری ندارم

چندان بمان که چشمهٔ خورشید دم بر آرد

کالا به چشمه سار عدم خاوری ندارم

یاری و یاوری ز خدا و مسیح بادت

کز دیدهٔ رضای تو به یاوری ندارم

جسم بی‌اصلم طلسمم خوان نه حی ناطقم

اسم بی‌ذاتم ز بادم دان نه نقش آزرم

از صفت هم صفرم و هم منقلب هم آتشی

گوئی اول برج گردونم نه مردم پیکرم

نحس اجرام و وبال چرخ و قلب عالمم

حشو ارکان و زوال دهر و دون کشورم

از علی نسبت دهم اما یهودی مذهبم

وز زمین دعوی کنم اما اثیری گوهرم

لیس من اهلک به گوش آدم اندر گفت عقل

آن زمان کز روی فطرت ناف می‌زد مادرم

بحر پی پایاب دارم پیش و می‌دانم که باز

در جزیره بازمانم ز آتشین پل نگذرم

همچو موی عاریت اصلی ندارم از حیات

همچو گل‌گونه بقائی هم ندارد جوهرم

نی سگ اصحاب کهفم نی خر عیسی ولیک

هم سگ وحشی نژادم هم خر وحشت چرم

هم‌دم هاروت و هم طبع زن بربط زنم

افعی ضحاکم و ریم آهن آهنگرم

شیر برفینم نه آن شیری که بینی صولتم

گاو زرینم نه آن گاوی که یابی عنبرم

در دبستان نسو الله کرده‌ام تعلیم کفر

کاولین حرف است لامولی لهم سردفترم

قبلهٔ من خاک بت‌خانه است هان ای طیر هان

سنگ‌سارم کن که من هم کعبه کن هم کافرم

لاف دین‌داری زنم چون صبح آخر ظاهر است

کاندر این دعوی ز صبح اولین کاذب‌ترم

از درون‌سو مار فعلم وز برون طاووس رنگ

قصه کوته کن که دیو راه‌زن را رهبرم

شبهت حوا نویسم، تهمت هاجر نهم

چادر مریم ربایم، پردهٔ زهرا درم

چون هما اندک خور و کم‌شهوتم دانند و من

چون خروس دانه چین زانی و شهوت پرورم

روز و شب آزاد دل از بند بند مصحفم

سال و مه بنهاده سر بر خط خط ساغرم

هم زحل‌رنگم چو آهن هم ز آتش حامله

وز حریصی چون نعایم آهن و آتش خورم

زاهدم اما برهمن دین، نه یحیی سیرتم

شاعرم اما لبید آئین، نه حسان مخبرم

بوالعلا را مستحل خوانم مبالک را محل

هر دو معصومند و من با حفصتی بدعت گرم

گوشت زهر آلود دانایان خورم ز آن هر زمان

تلختر باشم و گر شوئی به آب کوثرم

خویشتن دعوت‌گر روحانیان خوانم به سحر

کمترین دودافکن هر دوده‌ام گر بنگرم

شعر استادان فرود ژاژهای خود نهم

سخت سخت آید خرد را اینکه منکر منکرم

مهرهٔ خر آنکه بر گردن نه در گردن بود

به ز عقد عنبرین خواجه چه بی‌معنی خرم

گر ز مردی دم زنم ای شیر مردان مشنوید

زانکه چون خرگوش گاهی ماده و گاهی نرم

از سر ضعفم ضعیف القلب اگر زورم دهند

با انا الا علی زنان فرش خدایی گسترم

پیل مستم مغزم ان انگژ بیاشوبند ازانک

گر بیاسایم دمی هندوستان یادآورم

خالیم چون قفل و یک چشمم چو زرفین لاجرم

مجلس ارباب همت را چو حلقه بردرم

هم در این غرقاب عزلت خوشترم کز عقل و روح

هم سبک چون بادبانم هم گران چون لنگرم

رد خاقانم به خاکم کن که قارون غمم

ننگ شروانم به آبم ده که قانون شرم

نیستم خاقانی آن خلقانیم کان مرد گفت

و این چنین به چون به جمع ژنده پوشان اندرم

روشنان خاقانی تاریک خوانندم ولیک

صافیم خوان چون صفای صوفیان را چاکرم

به دل در خواص بقا می‌گریزم

به جان زین خراس فنا می‌گریزم

از آن چرخ چون باز بر دوخت چشمم

که باز از گزند بلا می‌گریزم

چو باز ارچه سر کوچکم دل بزرگم

نخواهم کله وز قبا می‌گریزم

درخت وفا را کنون برگ ریز است

ازین برگ ریز وفا می‌گریزم

گه از سایهٔ غیر سر می‌رهانم

گه از خود چو سایه جدا می‌گریزم

چو بیگانه‌ای مانم از سایهٔ خود

ولی در دل آشنا می‌گریزم

دلم دردمند است و هم درد بهتر

طبیب دلم کز دوا می‌گریزم

مرا چشم درد است و خورشید خواهم

که از زحمت توتیا می‌گریزم

مرا چون خرد بند تکلیف سازد

ز بند خرد در هوا می‌گریزم

دهان صبا مشک نکهت شد از می

به بوی می اندر صبا می‌گریزم

بگو با مغان کاب کاری شما راست

که در کار آب شما می‌گریزم

مرا ز اربعین مغان چون نپرسی

که چل صبح در مغ سرا می‌گریزم

به انصاف دریاکشانند کانجا

ز جور نهنگ عنا می‌گریزم

مغان را خرابات کهف صفا دان

در آن کهف بهر صفا می‌گریزم

من آن هشتم هفت مردان کهفم

که از سرنوشت جفا می‌گریزم

بده جام فرعونیم کز تزهد

چو فرعونیان ز اژدها می‌گریزم

به من آشکارا ده آن می که داری

به پنهان مده کز ریا می‌گریزم

مرا از من و ما به یک رطل برهان

که من، هم ز من، هم ز ما می‌گریزم

من از باده گویم تو از توبه گویی

مگو کز چنین ماجرا می‌گریزم

حریف صبوحم نه سبوح خوانم

که از سبحهٔ پارسا می‌گریزم

مرا سجده گه بیت نبت العنب بس

که از بیت ام القری می‌گریزم

مرا مرحبا گفتن سفره داران

نباید، کز آن مرحبا می‌گریزم

قدح‌ها ملا کن به من ده که من خود

ز قوت اللسان برملا می‌گریزم

نه‌نه می‌نگیرم که میگون سرشکم

که خود زین می کم بها می‌گریزم

سگ ابلق روز و شب جان‌گزای است

ازین ابلق جان‌گزا می‌گریزم

ندارم سر می که چون سگ گزیده

جگر تشنه‌ام از سقا می‌گریزم

کشش خود نخواهم من آهنین جان

که از سنگ آهن ربا می‌گریزم

هم از دوست آزرده‌ام هم ز دشمن

پس از هر دو تن در خدا می‌گریزم

مسیحم که گاه از یهودی هراسم

گه از راهب هرزه‌لا می‌گریزم

چنانم دل آزرده از نقش مردم

که از نقش مردم‌گیا می‌گریزم

گریزد ز شکل عصا مار و گوید

عصا شکلم و از عصا می‌گریزم

قفا چون ز دست امل خوردم اکنون

ز تیغ اجل در قفا می‌گریزم

به بزغاله گفتند بگریز، گفتا:

که قصاب در پی کجا می‌گریزم

همه حس من یک به یک هست سلطان

از این سگ مشام گدا می‌گریزم

من آن دانهٔ دست کشت کمالم

کزین عمرسای آسیا می‌گریزم

من آبم که چون آتشی زیر دارم

ز ننگ زمین در هوا می‌گریزم

بدیدم عیار جهان کم ز هیچ است

ازین بهرج ناروا می‌گریزم

سیاه است بختم ز دست سپیدش

ور این پیر ازرق‌وطا می‌گریزم

ز بیم فلک در ملک می‌پناهم

ز ترس تبر در گیا می‌گریزم

چو روز است روشن که بخت است تاری

به شب زین شبانگه لقا می‌گریزم

صلای سر و تیغ می‌گوئی و من

نه سر می‌کشم، نز صلا می‌گریزم

گرم ساز یکتا زنی یا دوتائی

در اندازمت کز سه تا می‌گریزم

وغا در سه و چار بینی نه در یک

من و نقش یک کز وغا می‌گریزم

قماری زنم بر سر پای وانگه

ز سر پای سازم به پا می‌گریزم

اسیرم به بندخیالات و جان را

نوا می‌دهم وز نوا می‌گریزم

ز کی تا به کی پای‌بست وجودم

ندارم سر و دست و پا می‌گریزم

گریزانم از کائنات اینت همت

نه اکنون، که عمری است تا می‌گریزم

ز تنگی مکان و دورنگی زمان بس

به جان آمدم زین دو تا می‌گریزم

مرا منتهای طلب نیست سدره

که زا سدرة المنتهی می‌گریزم

به آهی بسوزم جهان را ز غیرت

که در حضرت پادشا می‌گریزم

نه زین هفت ده خاکدانم گریزان

که از هشت شهر سما می‌گریزم

مرا دان بر از هفت و نه متکائی

که در ظل آن متکا می‌گریزم

نه عیسی صفت زین خرابات ظلمت

در ایوان شمس الضحی می‌گریزم

نه ادریس وارم به زندان خوفی

که در هشت باغ رجا می‌گریزم

صباح و مسا نیست در راه وحدت

منم کز صباح و مسا می‌گریزم

چو جغد ار برون راندم آسیابان

بر این بام هفت آسیا می‌گریزم

بقا دوستان را، فنا عاشقان را

من آن عاشقم کز بقا می‌گریزم

چو هستی است مقصد در او نیست گردم

که از خود همه در فنا می‌گریزم

شوم نیست در سایهٔ هست مطلق

که در نیستی مطلقا می‌گریزم

همه نعل مرکب زنم باژگونه

به وقتی کز این تنگ جا می‌گریزم

بسی زانیانند دور فلک را

ازین دیر دار الزنا می‌گریزم

وباخانه‌ای چرخ و خلقی ز جیفه

هلاک است، ازان از وبا می‌گریزم

چو غوغا کند بر دلم نامرادی

من اندر حصار رضا می‌گریزم

نیاز عطا داشتم تا به اکنون

نیازم نماند از عطا می‌گریزم

طمع حیض مرد است و من می‌برم سر

طمع را کز اهل سخا می‌گریزم

که خرگوش حیض النسا دارد و من

پلنگم ز حیض‌النسا می‌گریزم

هر صبح که نو جهان ببینم

از منزل جان نشان ببینم

صبح آینه‌ای شود که در وی

نقش دل آسمان ببینم

پویم پی کاروان وسواس

غم بدرقه هم عنان ببینم

هر بار نفس که برگشایم

غم تعبیه در میان ببینم

صحرای دلم هزار فرسنگ

آتش‌گه کاروان ببینم

خیزم که کمین‌گه فلک را

یک شیردل از نهان ببینم

جویم که رصدگه زمان را

تنها روی آن زمان ببینم

در کهف نیاز شیرمردان

جان را سگ آستان ببینم

چون سر به سر دو زانو آرم

قرب دو سر کمان ببینم

بس بی‌نمک است عیش، وقت است

کز دیده نمک فشان ببینم

نشگفت که چون نمک بر آتش

لب را مدد از فغان ببینم

از جفتی غم به باد غصه

دل حاملهٔ گران ببینم

خون گریم و از دو هندوی چشم

رومی بچگان روان ببینم

بر هر مژه در چو اشک داود

برکرده به ریسمان ببینم

می‌جویم داد و نیست ممکن

کاین نادره در جهان ببینم

صورت نکنم که صورت داد

در گوهر انس و جان ببینم

در صد غم تازه‌تر گریزم

گر یک غم جان ستان ببینم

چو تب‌خالی که تب نشاند

دل را غم غم نشان ببینم

ترسم که به چشم ابلق عمر

از ناخنه استخوان ببینم

عمر است بهار نخل بندان

کش هر نفسی خزان ببینم

گفتی بروم به وهم نونو

سوز جگر فلان ببینم

تو سوز مرا گران نبینی

من وهم تو را گران ببینم

عمری به کران کنم که اهلی

زین کوچهٔ باستان ببینم

بر غوره چهار مه کنم صبر

تا باده به خم‌ستان ببینم

دل نشکنم از عتاب باری

چون بالش پرنیان ببینم

بر آینه چشم از آن گمارم

کز هم‌جنسی نشان ببینم

سازم دل مرده را حنوطی

کز آینه زعفران ببینم

هر شب که به صفه‌های افلاک

صف‌ها زده میهمان ببینم

جوشم ز حسد که از ثریا

شش همدم مهربان ببینم

من خود نکنم طمع که شش یار

در شش سوی هفت‌خوان ببینم

هم ظن نبرم که کعبتین را

شش نقش به سالیان ببینم

اندیک دو دست فرقدان وار

در یک در آشیان ببینم

پس گویم دیده گیر کآخر

هم فرقت فرقدان ببینم

هر مه که به یک وطن مه و خور

با همچو دو عیش ران ببینم

حالی به وداع از اشک هر دو

لون شفق ارغوان ببینم

خور در تب و صرع دار یابم

مه در دق و ناتوان ببینم

از قحط کرم کجا گریزم

کانجا دل میزبان ببینم

جانی چو مزاج مشتری پاک

ز آلایش سوزیان ببینم

طبعی چو بنات نعش ز آمال

دوشیزهٔ جاودان ببینم

دیری است که این فلک نگون است

زودش چو زمین ستان ببینم

گویم که فلک علوفه‌گاهی است

کورا ره کهکشان ببینم

مه ز آن به اسد رسد به هر ماه

تا در دم شیر نان ببینم

گو چرخ مکن ضمان روزی

همت بدل ضمان ببینم

از شیر شتر خوشی نجویم

چون ترشی ترکمان ببینم

روزی چه طلب کنم به خواری

خود بی‌طلب و هوان ببینم

گر موم که پاسبان درج است

نگذاشت که لعل کان ببینم

چون بر سر تاج شاه شد لعل

بی‌منت پاسبان ببینم

نی‌نی به گمان نیکم از بخت

کارم همه چون گمان ببینم

بختی که سیاه داشت در زین

خنگیش به زیر ران ببینم

دل رفت گر اهل دل بیابم

زین مرهم زخم آن ببینم

خسته نشوم ز خار نااهل

ز آن خار گل جنان ببینم

بهرام نیم که طیره گردم

چون مقنع و دوکدان ببینم

این تازه سخن که کردم ابداع

در روی زمین روان ببینم

دیوان مرا که گنج عرشی است

عین الله گنج‌بان ببینم

طرارانی که دزد گنج‌اند

هم دست بریده‌شان ببینم

طرار بریده سر چو طیار

آویخته بی‌زبان ببینم

امید به طالع است کز عمر

هیلاج بقا چنان ببینم

کاندر سنهٔ ثون اختر سعد

در طالع کامران ببینم

شش سال دگر قران انجم

در آذر و مهرگان ببینم

هر هفت رسد به برج میزان

با بیست و یکش قران ببینم

نشگفت که چون نمک بر آتش

لب را مدد از فغان ببینم

کیوان به کناره بینم ار چه

هر هفت به یک مکان ببینم

گر خط شمال خسف گیرد

زی مکه روم امان ببینم

در حد حجاز امن یابم

گر سوی خزر زیان ببینم

در شانهٔ گوسپند گردون

من حکم به از شبان ببینم

تا ظن نبری که هیچ نکبت

زین حکم دروغ‌سان ببینم

ره سوی یقین ندارد این حکم

هر چند ره بیان ببینم

حقا که دروغ داستانی است

بطلانی داستان ببینم

خاقانی را زبان حالت

از نا بده ترجمان ببینم

از خسف چه باک چون پناهم

درگاه خدایگان ببینم

دیدار سپاه دار ایران

در آینهٔ روان ببینم

بر هفت فلک فراخته سر

تاج قزل ارسلان ببینم

با کوکبهٔ مظفر الدین

دین همره و همرهان ببینم

امر ملک الملوک مغرب

هم رتبت کن فکان ببینم

جم ملکت و جم خصال و جم خوست

جم را ملک الزمان ببینم

کیخسرو دین که در سپاهش

صد رستم پهلوان ببینم

پرویز هدی که در بلادش

صد نعمان مرزبان ببینم

تاج سر خاندان سلجوق

بر تخت زر کیان ببینم

بر شاه کیان گهر فشانم

کورا گهر و کیان ببینم

خورشید اسد سوار یابم

بهرام زحل سنان ببینم

از رایتش آفتاب نصرت

در مشرق دودمان ببینم

در بارگه دوم سلیمان

سیمرغ کرم عیان ببینم

چون خوان سخا نهد سلیمان

عیسیش طفیل خوان ببینم

گر سنگ پذیرد آب جودش

ز آتش زنه ضیمران ببینم

دستارچهٔ سیاه نیزه‌اش

چتر سر خضرخان ببینم

شیب سر تازیانه‌ش از قدر

حبل الله شه طغان ببینم

در یک سر ناخن از دو دستش

صد شیر نر ژیان ببینم

او شاه سه وقت و چار ملت

بر شاه مدیح خوان ببینم

دهر از فزعش به پنج هنگام

در ششدر امتحان ببینم

از هفت سپهر و هشت خلدش

روز آخور و شب ستان ببینم

نه چرخ ز قلزم کف شاه

مستسقی ده بنان ببینم

روئین تن عالم است و قصدش

هر هفته به هفت‌خوان ببینم

ماند به هلال شاه مغرب

کافزونش فروتر آن ببینم

نشگفت کز آن هلال دولت

عید دل خاندان ببینم

آری شه مغرب آن هلال است

کاندر حد قیروان ببینم

بر خاک درش ز بوس شاهان

نقش رخ آبدان ببینم

گر بر سر چرخ شد حسودش

هم در بن خاکدان ببینم

کرکس که به مکر شد سوی چرخ

بر خاک چو ماکیان ببینم

گر خصمش امیر مصر گردد

کورا عدن و عمان ببینم

پندار سر خر و بن خار

در عرصهٔ بوستان ببینم

انگار خروس پیرزن را

بر پایهٔ نردبان ببینم

ای تاجور اردشیر اسلام

کاجری خورت اردوان ببینم

ای سایهٔ حق که عقل کل را

ز اخلاق تو دایگان ببینم

گردد فلک المحیط گویت

گر دست تو صولجان ببینم

زیبد فلک البروج کوست

کز نوبه زدن نوان ببینم

کیوانت شها، به عرض پرچم

بر رمح چو خیزران ببینم

از پرز پلاس آخور تو

برجیس به طیلسان ببینم

شمشیر هدی توئی که مریخ

شمشیر تو را فسان ببینم

خورشید ز برق نعل رخشت

ناری است که بی‌دخان ببینم

ناهید سزد هزاردستان

کایوان تو گلستان ببینم

ز اوصاف تو تیر هندسی را

باد رطب اللسان ببینم

هارون تو ماه وز ثریاش

شش زنگله در میان ببینم

امر تو و ابلق شب و روز

یک فحل و دو مادیان ببینم

محمود کفی که سیستانت

محکوم چو سیسجان ببینم

فتح تو به سومنات یابم

غزو تو به مولتان ببینم

چتر سیه و سپید پیلت

مالش ده سیستان ببینم

چون قصد کنی فتوح قنوج

ملت ز تو شادمان ببینم

گرد سپهت به نهرواله

سهم تو به نهروان ببینم

تو خسرو خاور و ز امرت

تعظیم به خاوران ببینم

تو دامغ روم و از حسامت

زلزال به دامغان ببینم

دریا هبتی و کوه هیبت

کز ذات تو این و آن ببینم

از رای تو صیقل فلک را

هفت آینه در دکان ببینم

گر هیچ سپه کشی سوی شام

آنجا سقر و جنان ببینم

از خلق تو خار و حنظل شام

گل شکر اصفهان ببینم

صور و عکه در امان امرت

چون ارمن و نخجوان ببینم

سگبانت شه فرنگ یابم

دربان شه عسقلان ببینم

تو قاهر مصر و چاوشت را

بر قاهره قهرمان ببینم

روزی که در ابرسان یمینت

برق گهر یمان ببینم

شیر فلک از نهیب گرزت

چون گاو زمین جبان ببینم

از ماه درفش تو مه چرخ

سوزان چو ز مه کتان ببینم

طوفان شود آشکار کز خون

شمشیر تو سیل ران ببینم

خنگ تو روان چو کشتی نوح

اندر طوفان روان ببینم

چون فال برآرمت ز مصحف

نصر الله در قرآن ببینم

در شان تو بینم آیت فتح

کاسباب نزول و شان ببینم

ای عرش سریر آسمان صدر

گر بزم تو خلد جان ببینم

در کعبهٔ خلد صدر بزمت

کوثر، نم ناودان ببینم

بر خاک در تو آب حیوان

چون آتش رایگان ببینم

در خواب جلالت تو دیدم

در بیداری همان ببینم

زین شهر دو رنگ نشکنم دل

کورا دل ایرمان ببینم

زین هفت رصد نیفکنم بار

کانصاف تو دیده‌بان ببینم

این هفت رصد بیفکنم باز

تا منزل کاروان ببینم

از جور دو مار بر نجوشم

چون رایت کاویان ببینم

فر تو خبر دهد که چندان

تایید ظفر رسان ببینم

کز عمر هزار ساله چون نوح

صد دولت دیرمان ببینم

برگ همه دوستان بسازم

مرگ همه دشمنان ببینم

بر خاک درت زکات دربان

گنج زر شایگان ببینم

این فال ز سعد مستعار است

هستیش ز مستعان ببینم

به درد دلم کاشنائی نبینم

هم از درد، دل را دوایی نبینم

چو تب خال کو تب برد درد دل را

به از درد تسکین فزایی نبینم

شوم هم در انده گریزم ز انده

کز انده به، انده زدایی نبینم

جهان نیست از هیچ جایی که در وی

دل آشنا هیچ جایی نبینم

غلط گفتم ای مه کدام آشنایان

که هیچ آشنا بی‌ریایی نبینم

ازین آشنایان که امروز دارم

دمی نگذرد تا جفایی نبینم

مرا دل گرفت از چنین آشنایان

به جائی روم کاشنایی نبینم

چو عنقا من و کوه قافم قناعت

که چون قاف شد جز عنایی نبینم

پل آبگون فلک باد رخنه

که در جویش آب رضایی نبینم

در آئینهٔ دل خیال فلک را

بجز هاون سرمه سایی نبینم

کلید توکل ز دل جویم ایرا

به از دل، توکل سرایی نبینم

دری تنگ بینم توکل سرا را

ولیک از درون جز فضایی نبینم

برون سرمه‌ای هست بر هاون اما

ز سوی درون سرمه‌سایی نبینم

توکل سرا هست چو نحل‌خانه

که الا درش تنگنایی نبینم

منم نحل و دی‌ماه بخل آمد اینجا

بهار کرم را بهایی نبینم

چو مار از نهادم چنین به که آخر

امان بینم ارچه نوایی نبینم

هم از زهر من کس گزندی نبیند

هم از زخم کس هم بلایی نبینم

بدان تا دلم منزل فقر گیرد

به از صبر منزل نمایی نبینم

بلی از پی چار منزل گرفتن

به از فقر سرما زدایی نبینم

یکی از پی جای لنگر گرفتن

به از سرب، آهن‌ربایی نبینم

به صحرای عادی مزاجان عادت

چراغ وفا را ضیایی نبینم

به بازار خلقان فروشان همت

طراز کرم را بهایی نبینم

از آن صف پیشین یمانی و طائی

به حی کرم پیشوایی نبینم

وزین بازپس ماندگان قبائل

بجز غمر عمر الردایی نبینم

از آن موکب امروز مردی نیابم

وز آن انجم اکنون سهایی نبینم

محبت نمی‌زاید اکنون طبایع

کز این چار زن مردزایی نبینم

نه خاقانیم گر وفا جویم از کس

چه جویم که دانم وفایی نبینم

قحط وفاست در بنهٔ آخر الزمان

هان ای حکیم پردهٔ عزلت بساز هان

در دم سپید مهرهٔ وحدت به گوش دل

خیز از سیاه خانهٔ وحشت به پای جان

هم با عدم پیاده فرو کن به هشت نطع

هم با قدم، سوار برون ران به هفت خوان

سودای این سواد مکن بیش در دماغ

تکلیف این کثیف منه بیش بر روان

فلسی شمر ممالک این سبز بارگاه

صفری شمر فذالک این تیره خاکدان

جیحون آفت است بر آن ابگینه پل

که پایه بلاست بر آ، غول دیده‌بان

چشم بهی مدار که در چشم روزگار

آن ناخنه که بود بدل شد به استخوان

تو غافل و سپهر کشنده رقیب تو

فرزانه خفته و سگ دیوانه پاسبان

دهر سپید دست سیه کاسه‌ای است صعب

منگر به خوش زبانی این ترش میزبان

کن خوش‌ترین نواله که از دست او خوری

لوزینه‌ای است خردهٔ الماس در میان

دل دستگاه توست به دست جهان مده

کاین گنج خانه را ندهد کس به ایرمان

هر لحظه هاتفی به تو آواز می‌دهد

کاین دامگه نه جای امان است الامان

آواز این خطیب الهی تو نشنوی

کز جوش غفلت است تو را گوش دل گران

اول بیار شیر بهای عروس فقر

وانگه ببر قبالهٔ اقبال رایگان

خاتون دار ملک فریدونش خوان که نیست

کابین این عروس کم از گنج کاویان

تا بر در تو مرکب فقر است ایمنی

کاحداث را سوی تو جنیبت شود روان

شمشاد و سرو را ز تموز و خزان چه باک

کز گرم و سرد لاله و گل را رسد زیان

از فقر ساز گل شکر عیش بد گوار

وز فاقه خواه مهر تب جان ناتوان

ازین و آن دوا مطلب چون مسیح هست

زیرا اجل گیاست عقاقیر این و آن

مگذار شاه دل به در مات خانه در

زین در که هست درد ز عزلت فرونشان

خرسند شو به ملکت خرسندی ازوجود

خاسر شناس خسرو و طاغی سمر طغان

اسکندر و تنعم ملک دو روزه عمر

خضر و شعار مفلسی و عمر جاودان

بی‌طعمه و طمع به سر آور چو کرم بید

چون کرم پیله سر چه کنی در سر دهان

زنبور خانهٔ طمع آلوده شد مشور

زنبور وار بیش مکن زین و آن فغان

هم جنس در عدم طلب اینجا مجوی از آنک

نیلوفر از سراب نداده است کس نشان

خودباش انیس خود مطلب کس که پیل را

هم گوش بهتر از پر طاووس پشه‌ران

دانی چه کن ز ناخوش و خوش کم کن آرزو

سیمرغ وش ز ناکس و کس گم کن آشیان

خود را درم خرید رضای خدای کن

دامن ازین خدای فروشان فرو نشان

پرواز در هوای هویت کن از خرد

بر تلهٔ هوا چه پری از تل هوان

از لا رسی به صدر شهادت که عقل را

از لا و هوست مرکب لاهوت زیر ران

لا ز آن شد اژدهای دوسر، تا فرو خورد

هر شرک و شک که در ره الا شود عیان

بنمود صبح صادق دین محمدی

هین در ثناش باش چو خورشید صد زبان

دندان‌های تاج بقا شرع مصطفاست

عقل آفرینش از بن دندان کند ضمان

آنجا که دم گشاد سرافیل دعوتش

جان باز یافت پیر سراندیب در زمان

آنجا که کوفت دولت او کوس لااله

آواز قد صدقت برآمد ز لامکان

آن شاهد لعمرک و شاگرد فاستقم

مخصوص قم فانذر و مقصود کن فکان

آدم به گاهوارهٔ او بود شیر خوار

ادریس هم به مکتب او گشته درس خوان

در دین شفای علت عامل برای حق

زی حق شفیع زلت آدم پی جنان

هم عیب را به عالم اشرار پرده پوش

هم غیب را ز عالم اسرار ترجمان

او سرو جویبار الهی و نفس او

چون سرو در طریقت هم پیر و هم جوان

او آفتاب عصمت و از شرم ذو الجلال

نفکنده بر بیان قلم سایهٔ بنان

مه را دو نیمه کرده به دست چو آفتاب

سایه نه بر زمینش و از ابر سایه بان

گه با چهار پیر زبان کرده در دهن

گه با دو طفل در دهن افکنده ریسمان

مهر آزمای مهرهٔ بازوش جان و عقل

حلقه به گوش حلقهٔ گیسوش انس و جان

حبل الله است معتکفان را دو زلف او

هم روز عید و هم شب قدر اندر او نهان

قدرش مروقی است بر این سقف لاجورد

فرش رفوگری است بر این فرش باستان

بر بام سدره تا در ادنی فکنده رخت

روح القدس دلیلش و معراج نردبان

جبریل هم به نیم ره از بیم سوختن

بگذاشته رکابش و برتافته عنان

جنت ز شرم طلعت او گشته خار بست

دوزخ ز گرد ابلق او گشته گلستان

خورشید بر عمامهٔ او بر فشانده تاج

بر جیس بر رداش فدا کرده طیلسان

آنجا شده به یکدم کز بهر بازگشت

ز آنجا هزار سال رهش بوده تا جهان

هر داستان که آن نه ثنای محمدی است

دستان کاهنان شمر آن را نه داستان

خواهی که پنج نوبت الصابرین زنی

تعلم کن ز چار خلیفه طریق آن

از صادقین وفا طلب از قانتین ادب

وز متقین حیا و ز مستغفرین بیان

همچون درخت گندم باش از برای فرض

گه راست گه خمیده و جان بسته بر میان

گه در سجود باش چو در مغرب آفتاب

گه در رکوع باش چو بر مرکز آسمان

از جسم بهترین حرکاتی صلوة بین

وز نفس بهترین سکناتی صیام دان

یارب دل شکسته و دین درست ده

کآنجا که این دو نیست و بالی‌است بی‌کران

خاقانی از زمانه به فضل تو در گریخت

او را امان ده از خطر آخر الزمان

ز آن پیشتر کاجل ز جهان وارهاندش

از ننگ حبس خانهٔ شروانش وارهان

گر خوانده‌ای سعادت عقباش رد مکن

ور داده‌ای منت دنیاش واستان

هین کز جهان علامت انصاف شد نهان

ای دل کرانه کن ز میان خانهٔ جهان

طاق و رواق ساز به دروازهٔ عدم

باج و دواج نه به سرا پردهٔ امان

بر نوبهار باغ جهان اعتماد نیست

کاندک بقاست آن همه چون سبزهٔ جوان

بهر منال عیش ز دوران منال بیش

بهر مراد جسم به زندان مدار جان

کن باز را که قلهٔ عرش است جای او

در دود هنگ خاک خطا باشد آشیان

این خاکدان دیو تماشاگه دل است

طفلی تو تا ربیع تو دانند خاکدان

با درد دل دوا ز طبیب امل مجوی

کاندر علاج هست تباشیرش استخوان

مفریب دل به رنگ جهان کان نه تازگی است

گل‌گونه‌ای چگونه کند زال را جوان

آبی است بد گوار و ز یخ بسته طاق پل

سقفی است زر نگار و ز مهتاب نردبان

خورشید از سواد دل تو کجا رود

تا بر سر تو چشمهٔ خضر است سایبان

کی باشدت نجات ز صفرای روزگار

تا با شدت حیات ز خضرای آسمان

بس زورقا که بر سر گردان این محیط

سر زیر شد که تر نشد این سبز بادبان

از اختر و فلک چه به کف داری ای حکیم

گر مغ صفت نه‌ای چه کنی آتش و دخان

مغ را که سرخ روئی از آتش دمیدن است

فرداش نام چیست، سیه روی آن جهان

طشتی است این سپهر و زمین خایه‌ای در او

گر علم طشت و خایه ندانسته‌ای بدان

از حادثات در صف آن صوفیان گریز

کز بود غمگنند و ز نابود شادمان

ز ایشان شنو دقیقهٔ فقر از برای آنک

تصنیف را مصنف بهتر کند بیان

جز فقر هرچه هست همه نقش فانی است

اندر نگین فقر طلب نقش جاودان

تا در دل تو هست دو قبله ز جاه و آب

فقرت هنوز نیست دو قله به امتحان

فقر سیاه پوش چو دندان فرو برد

جاه سپید کار کند خاک در دهان

چون عز عزل هست غم زور و زر مخور

چون فر فقر هست دم مال و مل مران

با تاج خسروی چه کنی از گیا کلاه

با ساز باربد چه کنی پیشهٔ شبان

کس نیست در جهان که به گوهر ز آدمی است

ور هست گو بیا شجره بر جهان بخوان

هر جا که محرمی است خسی هم حریف اوست

آری ز گوشت گاو بود بار زعفران

با ارزن است بیضهٔ کافور هم‌نشین

با فرج استر است زر پاک هم قران

تا پخته نیست مردم شیطان و وحشی است

و آندم که پخته گردد سلطان انس و جان

جو تا که هست خام غذای خر است و بس

چون پخته گشت شربت عیسی ناتوان

خاقانیا ز جیب تجرد برآر سر

وز روزگار دامن همت فرو فشان

منشور فقر بر سر دستار توست رو

منگر به تاج تاش و به طغرای شه طغان

آن نکته یاد کن که در آن قطعه گفته‌ای

« زین بیش آب روی نریزم برای نان»

امروز کدخدای براعت توئی به شرط

تو صدر دار و این دگران وقف آستان

اهل عراق در عرق‌اند از حدیث تو

شروان به نام توست شرف وان و خیروان

شعرت در این دیار وحش خوش تر است از آنک

کشت از میان پشک برآمد به بوستان

ای پای بست مادر و اماندهٔ پدر

برابوالدیه تو را دیده دودمان

همچون زمین ز من چه نشینی ز جای جنب

هل تا شود خراب جهانی به یک زمان

چون کوزهٔ فقاعی ز افسردگان عصر

در سینه جوش حسرت و در حلق ریسمان

قومی مطوقند به معنی چو حرف قوم

مولع به نقش سیم و مزور چو قلب کان

چون گربه پر خیانت و چون موش نقب زن

چون عنکبوت جوله و چون خرمگس عوان

دین ور نه و ریاست کرده به دینور

کیش مغان و دعوت خورده به دامغان

سرشان ببر به خلق چو شکر چو مصطفی

کافکند زیر پای ابوجهل طیلسان

یارب دل شکستهٔ خاقانی آن توست

درد دلش به فیض الهی فرو نشان

اینجا اگر قبول ندارد از آن و این

آنجاش کن قبول علی‌رغم این و آن

الامان ای دل که وحشت زحمت آورد الامان

بر کران شو زین مغیلانگاه غولان بر کران

برگذر زین سردسیر ظلمت اینک روشنی

درگذر زین خشک‌سال آفت اینک گلستان

جان یوسف زاد را کازاد کرد حضرت است

وارهان زین چار میخ هفت زندان وارهان

ابلقی را کاسمان کمتر چراگاه وی است

چند خواهی بست بر خشک آخور آخر زمان

تا نگارستان نخوانی طارم ایام را

کز برون‌سو زرنگار است از درون‌سو خاکدان

جای نزهت نیست گیتی را که اندر باغ او

نیشکر چون برگ سنبل زهر دارد در میان

روز و شب جان‌سوزی و آنگاه از ناپختگی

روز چون نیلوفری چالاک و شب چون زعفران

تا کی این روز و شب و چندین مغاک و تیرگی

آن درخت آبنوس این صورت هندوستان

از نسیم انس بی‌بهره است سروستان دل

وز ترنج عافیت خالی است نخلستان جان

اندر این خطه که دل خطبه به نام غم کند

سکهٔ گیتی نخواهد داشت نقش جاودان

دل منه بر عشوه‌های آسمان زیرا که هست

بی‌سر و بن کارهای آسمان چون آسمان

زود بینی چون نبات النعش گشتی سرنگون

تا روی بر باد این پیروزه پیکر بادبان

با امل همراه وحدت چون شاه عزلت ران گشاد

مرد چوبین اسب با بهرام چوبین همعنان

در ببند آمال را چون شاه عزلت ران گشاد

جان بهای نهل را در پای اسب او فشان

بی‌نیازی را که هم دل تفته بینی هم جگر

شرب عزلت هم تباشیرش دهد هم ناردان

جهد کن تا ریزه‌خوار خوان دل باشی از آنک

نسر طائر را مگس بینی چو دل بنهاد خوان

آن زمان کز در درآید آفتاب دل تو را

گر توانی سایهٔ خود را برون در نشان

چون تو مهر نیستی را بر گریبان بسته‌ای

هیچ دامانت نگیرد هستی کون و مکان

چهرهٔ خورشید وانگه زحمت مشاطگی

مرکب جمشید وانگه حاجب برگستوان

در دبیرستان خرسندی نوآموزی هنوز

کودکی کن دم مزن چون مهر داری بر زبان

نیست اندر گوهر آدم خواص مردمی

بر ولیعهدان شیطان حرف کرمنا مخوان

خلوتی کز فقر سازی خیمهٔ مهدی شناس

زحمتی کز خلق بینی موکب دجال دان

شش جهت یاجوج بگرفت ای سکندر الغیاث

هفت کشور دیو بستد ای سلیمان الامان

تخت نرد پاک بازان در عدم گسترده‌اند

گر سرش داری برانداز این بساط باستان

مرد همدم آنگه اندوزد که آید در عدم

موم از آتش آنگه افروزد که دارد ریسمان

دل رمیده کی تواند ساخت با ساز وجود

سگ گزیده کی تواند دید در آب روان

تا به نااهلان نگوئی سر وحودت هین و هین

تا ز ناجنسان نجوئی برگ سلوت هان و هان

عیسی از گفتار نااهلی برآمد بر فلک

آدم از وسواس ناجنسی برون رفت از جنان

چند چون هدهد تهدد بینی از رنج و عذاب

تو برای رهنمای ملک پیک رایگان

این گره بادند از ایشان کار سازی کم طلب

کآتشی بالای سر دارند و آبی زیر ران

تا جدائی زین و آن بر سر نشینی چون الف

چون بپیوستی به پایان اوفتی هم در زمان

عقل چون گربه سری در تو همی مالد ز مهر

تا نبرد رشتهٔ جان تو چون موش این و آن

گر تو هستی خستهٔ زخم پلنگ حادثات

پس تو را از خاصیت هم گربه بهتر پاسبان

چار تکبیری بکن بر چار قصل روزگار

چار بالش‌های چار ارکان را به دو نان بازمان

چند بر گوسالهٔ زرین شوی صورت پرست

چند بر بزغالهٔ پر زهر باشی میهمان

ناقهٔ همت به راه فاقه ران تا گرددت

توشه خوشهٔ چرخ و منزل‌گاه راه کهکشان

هم‌چنین بازی درویشان همی زی زانکه هست

جبرئیل اجری کش این قوم و رضوان میزبان

جان مده در عشق زور و زر که ندهد هیچ طفل

لعبت چشم از برای لعبتی از استخوان

اولین برج از فلک صفر است چون تو بهر فقر

اولین پایه گرفتی صفر بهتر خان و مان

چون سرافیل قناعت تا ابد جاندار توست

گو مکن دیوان میکائیل روزی را ضمان

خیز خاقانی ز گنج فقر خلوت خانه ساز

کز چنین توان اندوخت گنج شایگان

آتش اندر جاه زن گو باد در دست تکین

آب رخ در چاه کن گو خاک بر فرق طغان

تخت ساز از حرص تا فرمان دهی بر تاج بخش

پشت کن بر آز تا پهلو زنی با پهلوان

نی صفی الملک را بینی صفائی بر جبین

نی رضی الدوله را یابی رضائی در جنان

گر به رنگ جامه عیبت کرد جاهل باک نیست

تابش مه را ز بانگ سگ کجا خیزد زیان

چون تو یک‌رنگی بدل گر رنگ‌رنگ آید لباس

کی عجب چون عیسی دل بر درت دارد دکان

گرچه رنگین کسوتی صاحب خبر هستی ز عقل

کلک رنگین جامه هم صاحب برید است از روان

چون کتاب الله به سرخ و زرد می‌شاید نگاشت

گر تو سرخ و زرد پوشی هم بشاید بی‌گمان

نی کم از مور است زنبور منقش در هنر

نی کم از زاغ است طاووس بهشتی ز امتحان

باش با عشاق چون گل در جوانی پیر دل

چند ازین ز هاد همچون سرو در پیری جوان

بر زمین زن صحبت این زاهدان جاه جوی

مشتری صورت ولی مریخ سیرت در نهان

چون تنور از نار نخوت هرزه خوار و تیزدم

چون فطیر از روی فطرت بد گوار و جان گزان

اربعین شان را ز خمسین نصاری دان مدد

طیلسان‌شان را ز زنار مجوسی دان نشان

نیست اندر جامهٔ ازرق حفاظ و مردمی

چرخ ازرق پوش اینک عمر کاه و جان ستان

چند نالی چند ازین محنت سرای زاد و بود

کز برای رای تو شروان نگردد خیروان

بچهٔ بازی برو بر ساعد شاهان نشین

بر مگس‌خواران قولنجی رها کن آشیان

ای عزیز مادر و جان پدر تا کی تو را

این به زیر تیشه دارد و آن به سایهٔ دوکدان

ای درین گهوارهٔ وحشت چو طفلان پای بست

غم تو را گهواره جنبان و حوادث دایگان

شیر مردی خیز و خوی شیر خوردن کن رها

تا کی این پستان زهر آلود داری در دهان

گر حوادث پشت امیدت شکست اندیشه نیست

مومیائی هست مدح صاحب صاحب‌قران

حجة الاسلام نجم الدین که گردون بر درش

چون زمین بوسد نگارد عبده بر آستان

جاه او در یک دو ساعت بر سه بعد و چار طبع

پنج نوبت می‌زند د رشش سوی این هفت خوان

تا بت بدعت شکست اقبال نجم سیمگر

سکه نقش بت به زر دادن نیارد در جهان

چارپای منبرش را هشت حمالان عرش

بر کتف دارند کاین مرکز ندارد قدر آن

ای وصی آدم و کارم ز گردون ناتمام

وی مسیح علام و جانم ز گیتی ناتوان

گر نداری هیچ فرزندی شرف داری که حق

هم شرف زین دارد اینک لم‌یلد خوان از قران

بیضه بشکن بچه بیرون آر چون طاووس نر

بیضه پروردن به گنجشکان گذار و ماکیان

کاین نتایج‌های فکر تو تو را بس ذریت

وین معانی‌های بکر تو تو را بس خاندان

چون خود و چون من نبینی هیچ‌کس در شرع و شعر

قاف تا قاف ار بجویی قیروان تا قیروان

زادهٔ طبع منند اینان که خصمان منند

آری آری گربه هست از عطسهٔ شیر ژیان

دشمن جاه منند این قوم کی باشند دوست

جون من از بسطام باشم این گروه از دامغان

ز آن کرامت‌ها که حق با این دروگر زاده کرد

می‌کشند از کینه چون نمرود بر گردون کمان

پا شکستم زین خران، گرچه درست از من شدند

خوانده‌ای تا عیسی از مقعد چه دیدآخر زیان

جان کنند از ژاژخائی تا به گرد من رسند

کی رسد سیر السوافی در نجیب ساربان

صد هزاران پوست از شخص بهائم برکشند

تا یکی زانها کند گردون درفش کاویان

نطع بگسترد عشق پای فرو کوب هان

خانه فروشی بزن آستیی برفشان

بهر چنین هودج بارگشی دار دل

پیش چنین شاهدی پیشکشی ساز جان

خیز و به صحرای عشق ساز چراگاه از آنک

بابت رخش تو نیست آخور آخر زمان

گلخن ایام را باغ سلامت مگوی

کلبهٔ قصاب را موقف عیسی مدان

هیچ دل گرم را شربت گردون نساخت

ز آنکه تباشیر اوست بیشتری استخوان

کم خور خاقانیا مائدهٔ دهر از آنک

نیست ابا خوشگوار، هست ترش میزبان

تاج امان بایدت پای شهنشاه بوس

نشرهٔ جان بایدت مدح منوچهر خوان

شاه ملایک شعار، شیر ممالک شکار

خسرو اقلیم بخش، رستم توران ستان

از رخ و زلف تو رست در دل من آبنوس

وز لب و خال تو گشت دیدهٔ من آبدان

ابرش خورشید را ناخنه آمد ز رشک

تا تو به شب رنگ حسن تاخته‌ای در جهان

رو که ز عکس لبت خوشهٔ پروین شده است

خوشهٔ خرمای تر بر طبق آسمان

صبر من از بی‌دلی است از تو که مجروح را

چاره ز بی‌مرهمی است سوختن پرنیان

با همه کآزاد نیست یک سر مویم ز تو

نیست تو را از وفا بر سر موئی نشان

گرچه ز افغان مرا با تو زبان موی شد

در همه عالم منم موی شکاف از زبان

طبع چو خاقانیی بستهٔ سودا مدار

بشکن صفراتی او ز آن لب چون ناردان

عهد کهن تازه کن کو سخنان تازه کرد

خاصه ثنای ملک کرد ضمیرش ضمان

ناصر ملت طراز، قاهر بدعت گداز

شاه خلیفه پناه خسرو سلطان نشان