اسم من «هويج» است!

دوست صميمي جگرم‏ نورچشم را زياد مي‏كنم رنگ چهره را از تيرگي پاك مي‏كنم‏ مخصوصا براي خانم‏ها عنصري بسيار مفيدم‏ در من ماده‏يي است كه مقاومت پوست را زياد مي‏كند و خواص بي شماري كه شايد از آن كمتر كسي اطلاع داشته باشد. اسم من «زردك» است. اسم برادرم كه شما به آن «هويج فرنگي» لقب داده‏ايد، گزر مي‏باشد. برادر خوانده‏اي هم دارم به نام «شقاقل» كه شما از مرباي آن استفاده مي‏كنيد. ما نه ميوه هستيم و نه سبزي، بلكه از دسته هويج‏ها هستيم. از آنجايي كه ايرانيان قديم در گياه‏شناسي - پزشكي - دارويي و بالاخره غذاشناسي پيش قدم بوده‏اند، براي كليه اصطلاحات علمي واژه‏اي مخصوص داشته‏اند و و اين زبان برخلاف تصور بعضي‏ها بسيار وسيع و دامنه‏دار است، متأسفانه در اثر يك سلسله پيش آمدهاي ناگوار اين اصطلاحات علمي فراموش شده، و جاي خود را به لغات خارجي داده است، يكي از اين اصطلاحات علمي همين هويج است، اگر از شما بپرسند كه شلغم يا چغندر و كلم ميوه‏اند يا سبزي، جوابي نداريد، ولي اگر به لغت نامه‏هاي قديم مثل برهان قاطع مراجعه نماييد با كمال تعجب مشاهده خواهيد نمود كه نوشته است هويجي است كه آنرا در آش مي‏ريزند و از اين رو بايد در نظر داشته باشيد كه در زبان فارسي به كليه ريشهاي خوراكي مثل انواع زردك - شلغم - چغندر - سيب زميني - شيرين بيان - كلم سنگ و غيره، هويج مي‏گويند و نام همانطور كه در سطر اول گفتم، زردك و گزر مي‏باشد كه اعراب آنرا معرب كرده جزر نام گذاري كرده‏اند. در بين سبزيها و گياههايي كه داراي منافع زياد مي‏باشند و به عنوان يك ماده خوراكي در آشپزي بكار مي‏روند، مصرف من و گزر زيادتر است. ما را هم خام مي‏خورند و هم پخته، و چون فصل معيني نداشته و هميشه در بازار پيدا مي‏شويم، معادل مصرف نان خريدار داريم و با اينكه شيرين هستم، هيچگاه فاسد نشده - ترش و تند و تلخ و گس نمي‏شويم. ما در را در تمام آش‏ها - سوپ‏ها و انواع خوراكيهاي ايراني و فرنگي مي‏توانيد بريزيد و از منافع سرشار ما بهره‏مند شويد، با ماها مربا و كمپوت هم مي‏توانيد تهيه كنيد و پوره ما را هم به كودكان خود بخورانيد، برادر من گزر از قديم در بيابان‏هاي ايران بطور خودرو به عمل مي‏آمد، و اكنون هم در اطراف اروميه «دربند» تبريز - مرند - چالوس - دره هريرود - بلوچستان - مكران و لرستان ديده مي‏شود، و با اين وصف عنوان هويج فرنگي به او دادن دور از انصاف و حقيقت است! ما انواع و اقسام زياد داريم. نمونه‏هاي كوتاه - بلند - باريك - با سيخك - بدون سيخك. با رنگ‏هاي گوناگون از سرخ آتشين گرفته تا زرد طلايي و بنفش ظاهر مي‏شويم. انواع ما وقتي وحشي بوده، و در بيابان و سرزمين‏هاي سخت و شخم نشده به عمل مي‏آيند، سفت و سخت بوده، و سيخك ميان آنها از چوب سخت‏تر است و به همين جهت براي انسان قابل مصرف نبوده و به درد علوفه مي‏خورند. ولي همينكه از صحرا به بستان آمديم، و ما را در زمين‏هاي شخم شده پرورش دادند، نرم و شيرين شده، و سيخك ما نيز از حالت چوبي خارج شده، قابل مصرف شديم و اكنون هم هر قدر زمين زراعتي ما پوك‏تر باشد بهتر مي‏توانيم رشد كرده و شيرين‏تر و آبدارتر شويم. ما دوست جگر - زيادكننده نور چشم بوده شهوت را زياد مي‏كنيم و بر تعداد نطفه مي‏افزاييم و آنرا براي تربيت جنين آماده مي‏سازيم. كساني كه مي‏خواهند خون كهنه از بدنشان رخت بربسته، مبتلايان به مرض قند، چربي خون، صفراوي مزاجها، و آنهايي كه نمي‏خواهند در رشدشان اختلالي پيدا شود و همچنين زنان بارداري كه آرزوي فرزند سالم و قوي زيبا دارند، مادراني كه مي‏خواهند شيرشان زياد شود، بدو شك غذايي بهتر از خانواده زردك پيدا نخواهند كرد. ما ادرار را زياد مي‏كنيم، با چربي خون كه دشمن سرسخت جواني است، مي‏جنگيم و رنگ چهره را باز مي‏كنيم، و براي مبتلايان به اسهال، غذاي خوبي هستيم. قند ما نه تنها براي بيماران مبتلا به مرض قند ضرر ندارد، بلكه به علت داشتن انسولين گياهي، درمان اين مرض هستيم، ما قوه كشش عضلات را زياد مي‏كنيم، و براي بيماران كليوي و مبتلايان به باديامان (نفريت) دارويي بهتر از ما وجود ندارد. ما در تنظيم عادت ماهانه بانوان نقش بسيار موثري داريم. ضمنا ما در تسكين درد سوختگي و آفتاب‏زدگي بسيار مؤثر است. تبهاي عفوني معدي و روده‏اي، دل دردهاي كهنه، دل درد اطفال و پيچش شكم كودكان، با خوردن ما تسكين پيدا مي‏كند. مخلوط آب ريشه ما با شير براي نرم كردن سينه بسيار نيكوست، و خلط را از بين مي‏برد. به كساني كه صدايشان گرفته است، و مبتلايان به تنگ نفس و اختلالات ريوي توصيه كنيد كه حتما به سراغ ما دو برادر بيايند. به كودكاني كه داراي معده‏اي كار بهتر است يك وعده سوپ و يك وعده سوپ و يك وعده شير مادر بدهيد - آب مخلوط ما با كمي عسل و آب ليمو يك نوشابه مفرح و گوارا است. در تركيب ما هشتاد و هفت درصد آب زنده كه به آساني جذب ياخته‏هاي بدن مي‏شود و وجود دارد. بين يك تا دو گرم درصد مواد سفيده‏اي و يك ماده فسفردار يعني آنچه در زرده تخم مرغ است داريم و همين ماده است كه غذاي «غدد» شده و آنها را تقويت مي‏نماييم، و نيز به علت همين اكسير گرانبهاست كه نيروي جنسي و جسمي و روحي را افزايش مي‏دهيم. ما داراي جوهري هستيم كه در كبد تبديل به ويتامين «آ» مي‏شود، و با كمك اين ماده مي‏توانيم مقاومت مخاط و پوست را در برابر امراض جلدي زياد كنيم، و از بثورات جلدي و اگزما و جوش غرور جلوگيري نماييم. ويتامين «آ» عامل رشد است، كمي اين ويتامين سبب مي‏شود كه دهانه زخمها دير بسته شود. شما براي رفع اين نيازها مي‏توانيد از ما دو برادر استفاده كنيد. مشروط بر اينكه، كبدي سالم داشته باشيد، و در غير اينصورت در اثر زياده‏روي در خوردن ما دچار زردي و يرقان خواهيد شد. ما زردك‏ها به علت داشتن ويتامين‏هاي «آ» و «د» اثر نيكويي در ساختمان غدد داشته و مصالح خوبي براي نوسازي ياخته‏ها هستيم، به اطفالي كه مي‏خواهند دندان در بياورند، تا مي‏توانيد از سوپ ريشه ما بخورانيد و يك تكه از ما را به عنوان بازيچه به دست آنها بدهيد و سعي كنيد كه آنرا در دهان برده و با كمك آرواره‏ها آنرا بجوند و به اين ترتيب هم خارش لثه‏ها از بين رفته و هم در آمدن دندان را آسان مي‏نمايد. يكي ديگر از مواهب طبيعي كه در نهاد ما به وديعت گذاشته شده است، ميزان آهن است كه در من زردك هستم، چند برابر گزر مي‏باشد. علاوه بر آهن ما داراي املاح سديم - منيزيم - و كلسيم هستيم. براي استفاده از آب ما، براي اينكه به طبع شما گوارا و مطبوع باشد و بوي علف ندهد، من به شما توصيه مي‏كنم كه هميشه آب ما را گرفته، چند قطره آب ليمو به آن اضافه كرده و مدتي در يخچال يا جاي خنك بگذاريد تا عوامل زنده‏اي كه همراه با ريشه ما هستند ميزان قند و صمغ آنرا بالا برده، نوشابه‏اي خوش بو و خوش طعم به شما تحويل دهند. علاوه بر ريشه بذر ما نيز در طب قديم مقامي والا داشته و آنرا در كتب پزشكي به نام «دوقو» ذكر كرده‏اند و فرنگي‏ها به آن «دوكو» مي‏گويند. اين بذر خواص ما را چندين برابر داشته و داراي چند نوع هورمون، مخصوصا هورمون مردانه استروژن است كه داروسازان در بدر به دنبال آن مي‏گردند - اين تخم مسقط جنين و بالاخره مانع بارداري است و براي جلوگيري از ازدياد نفوس مي‏تواند نقش مؤثري داشته باشد. ضد غش و مدر است در طب قديم جهت درمان سرفه - سينه در مزمن، زياد تجويز مي‏شد. خوردن آن ضد گاز و نفخ معده است - سنگ‏هاي كليه و مثانه را خرد مي‏كند. زايمان را آسان مي‏نمايد. سستي و درد مفاصل را درمان مي‏كند. براي سوزش معده و دل درد اطفال و استسقاء و شكم‏هاي طبلي داروي بسيار مفيدي است و حال اجازه بفرماييد عنان سخن را بدست برادر خوانده‏ام شقاقل داده، سخن را كوتاه نمايم.

زبان خوراكيها جلد يك دكتر غياث الدين جزايري