آیا سخن چینی حلال هم داریم؟

سخن چین کیست؟ سخن چینی را به طور دقیق توضیح دهید. آثار و راه درمان آن چیست؟

پاسخ اجمالی

سخن چین کسى است که حرف دیگران را به آن کسی که سخنی درباره اش گفته شده، می رساند. انسان سخن چین، در مجالس و محافل سراپا به گوش می نشیند؛ سپس به دنبال اغراض نابخردانه، آن سخنان را به گونه اى دلخواه در گوشه و کنار نقل کرده و زمینه های تفرقه را در جامعه فراهم می سازد.
این عمل ناپسند - که در بیشتر موارد، مصداقی از غیبت است - در اسلام از گناهان بزرگ شمرده شده و در قرآن کریم نیز به شدت مورد نکوهش قرار گرفته است، پیامدهاى دنیوی و اخروی نامطلوبى مانند: دشمنى و تفرقه، دشمنی با خدا، پذیرفته نشدن دعا و عذاب قبر نیز از آثار سخن چینی است.
دقت در پیامدهای منفی سخن چینى و نقش ویرانگر آن در جامعه و خانواده ها، و همچنین عذاب ها و مجازات هاى الهى که در دنیا و آخرت بر آن مترتب است، می تواند نقشی بازدارنده در برابر سخن چینی داشته باشد.
در مواردی که نقل سخن توطئه آلود دیگران بتواند از بروز حادثه و فاجعه ای برای فرد و یا اجتماع جلوگیری کند، نقل این سخنان برای آماده سازی تدبیرات لازم حرام نبوده بلکه گاه واجب می شود، اما این حالت استثنایی را نباید بهانه ای قرار داد تا هر سخن چینی مذمومی را با آن توجیه کنیم.
 

پاسخ تفصیلی

صلح و صفا از ارکان یک جامعه مطلوب بوده و پیوند میان انسان ها را محکم تر می کند. از طرف دیگر؛ آنچه انسان ها را نسبت به یکدیگر بدبین کرده، الفت و علاقه آنها را از بین ببرد، زشت و ناپسند بوده، با سرشتشان نیز سازگار نیست. از جمله رفتارهایى که پیوندهاى مثبت موجود در جامعه انسانى را تهدید می کند، «نمامى» یا «سخن چینى» است که از نظر عقل، زشت و ناپسند بوده، اسلام از آن نهى کرده و طینت انسان هاى پاک نیز آن را نمی پسندد.

سخن چین کیست؟
«نمیمه» در لغت؛ به معناى صداى آهسته اى است که از حرکت چیزى یا از برخورد پاى انسان به زمین هنگام راه رفتن بر می خیزد و از آن جا که افراد سخن چین، معمولاً سخنان خود را آهسته و در گوشى به این و آن می رسانند، برای سخن چینى نیز از این واژگان استفاده شده است.[1] همچنین گفته شده که «نمیمه» در اصل به معناى تزیین کلام دروغین است؛[2] چرا که افراد سخن چین سعى می کنند، سخنان خود را زیبا جلوه دهند.
در اصطلاح اخلاق؛ سخن چین کسى است که حرف دیگران را به آنکه سخن درباره اش گفته شده می رساند، چه با گفتن، چه با نوشتن و چه با رمز و اشاره. و فرقى نمی کند که آنچه نقل می کند عملى باشد یا گفتارى و فرقى نمی کند آنچه را نقل می کند عیب و نقص گوینده باشد یا نه. بنابراین، حقیقت سخن چینى همان افشاء سرّ و پرده درى است.[3]
انسان سخن چین، در مجالس و محافل سراپا به گوش می نشیند؛ سپس به دنبال اغراض نابخردانه، آن سخنان را به گونه اى دلخواه در گوشه و کنار نقل می کند و بین افراد جامعه، «تفرقه افکنى» و «دو به هم زنى» می کند.[4]

آثار سخن چینی از نگاه قرآن و حدیث
این عمل ناپسند که در اسلام از گناهان کبیره شمرده شده است،[5] پیامدهاى دنیوی و اخروی نامطلوبى دارد که به تعدادى از آنها اشاره می کنیم:
1. دشمنى و تفرقه
«دو به هم زنى» و «تفرقه افکنى» مهم ترین نتیجه «سخن چینى» است. مشاهده می کنیم که در بیشتر جوامع و خانواده هایی که آتش تفرقه میان آنان شعله ور است، آتشگیره آن، زبان سخن چین بوده و هیزم آن سخنانى است که بر زبان می آورد.
پروردگار در نکوهش سخن چینان می فرماید: «کسى که بسیار عیبجوست و به سخن چینى آمد و شد می کند، و بسیار مانع کار خیر، و متجاوز و گناهکار است».[6]
ابوذر می گوید که پیامبر خدا(صلی الله و علیه وآله) به من فرمود: «اى ابوذر! "قتات" داخل بهشت نمی شود». پرسیدم: اى رسول خدا! قتات یعنى چه؟! «فرمود: یعنى سخن چین. اى ابوذر! سخن چین در آن دنیا از عذاب خداوند راحتى نیابد».[7]
امیرمؤمنان على(علیه السلام) در سخنانی فرمود:
«بدترین شما سخن چینان اند که میان دوستان جدایى می افکنند و در صدد عیب تراشى از پاکان هستند».[8]
«از سخن چینی ها بپرهیزید که کینه ها به بار می آورد».[9]
«کسی که در سخن چینى تلاش کند، افراد نزدیک به جنگ او، و افراد دور به دشمنی اش برخیزند».[10]
2. دشمنى با خدا
پیامبر خدا(صلی الله و علیه وآله) فرمود: «دشمن ترین شما نزد خدا، سخن چینان اند».[11]
3. پذیرفته نشدن دعا
روایت شده است که؛ قحطى بنى اسرائیل را فرا گرفت. حضرت موسى(علیه السلام) چندین بار از خداوند طلب باران کرد، ولى باران نبارید. به دنبال آن بود که پروردگار به آن حضرت وحى کرد که دعاى تو و یارانت به این دلیل مستجاب نمی شود که در میان شما شخص سخن چینى است که بر این کار اصرار می ورزد. موسى(علیه السلام) پرسید: خدایا او کیست تا از میان خود اخراجش کنیم؟ فرمود: اى موسى! من خود، شما را از سخن چینى برحذر می دارم، چگونه راز او را بر ملا سازم؟ آنان به صورت جمعی[و با حضور سخن چین به صورت ناشناس] توبه کردند و خدا نیز برایشان باران فرستاد.[12]
4. عذاب قبر
پیامبر خدا(صلی الله و علیه وآله) فرمود:
«هرکس به قصد سخن چینى و دو به هم زنى قدمى بردارد، خداوند در گورش آتشى بر او مسلّط سازد که تا قیامت او را بسوزاند».[13]
«در شب معراج زنى را دیدم که سرش چون سر خوک و بدنش مانند الاغ بود و عذاب انبوهى او را احاطه کرده بود!» شخصى پرسید: به چه جُرمى؟ پیامبر پاسخ داد «به خاطر سخن چینى و دروغگویی اش».[14]
5. حرام شدن بهشت بر شخص سخن چین
امام باقر(علیه السلام) فرمود: «بهشت بر سخن چینان حرام است».[15]
امام صادق(علیه السلام) فرمود: «چهار گروهند که وارد بهشت نمی شوند: «کاهن،[16] منافق، معتاد به مشروبات الکلى و قتّات؛ یعنى نمّام».[17]

انگیزه هاى سخن چینى
عمده ترین عواملى که سبب آلوده شدن انسان به این عمل زشت می گردد به شرح زیر است:
الف. بدنام و بی ارزش کردن گوینده سخن: سخن چین براى این که کسى را نزد دیگران بدنام کند و او را از چشم آنان بیندازد سخن او را برایشان نقل می کند و سعى می کند باعث تنفّر و بیزارى شنوندگان از گوینده اصلى گردد.
ب. بدنام کردن کسانى که سخن گوینده اصلى درباره آنان است؛ یعنى سخن چین با نقل و اشاعه سخن وى به دلیل موقعیت و اعتبارى که گوینده اصلى سخن در نزد شنوندگان دارد، می خواهد کسانى را بدنام کند که سخن درباره آنان گفته شده است.
ج. فرصت طلبى و جاه طلبى: سخن چین گاهى براى جا کردن خود در دل دیگران، سخنانى که درباره آنان گفته شده برایشان بازگو می کند تا به شنونده بفهماند که من طرفدار و دوستدار تو هستم.
د. لذت و تفریح: بعضى انسان ها بجاى تفریح سالم و مشروع رو به تفریح و لذّت نامشروع و مخرّب می نهند و یکى از تفریحات ناسالم که مایه سرگرمى، بطالت و وقت گذرانى است، جلسات گفت و شنود بدون فایده و حکمت است، در این مجالس غیبت، سخن چینى براى وقت کشى، نُقل مجالس است و سخن چین نقالى می کند و به شیوه اى نادرست سرگرمى می آفریند.[18]

برخورد با سخن چین
به سخن چین نباید روى خوش نشان داده، بلکه باید با او چنان برخورد کنید که به خود اجازه ندهد، حرف دیگران را پیش شما نقل کند. در غیر این صورت، شریک جرم او شده، او را در کارش تشویق کرده اید. این را هم باید دانست که سخن چین همان طور که سخن دیگران را نزد ما افشا می کند، سخن ما را نیز پیش دیگران بر ملا می سازد.
امام على(ع) فرمود: «کسی که سخن دیگران را نزد تو می آورد [یقیناً] سخن تو را نزد دیگران می برد».[19]
از این رو؛ هنگام رویارویى با اشخاص سخن چین، رعایت نکات زیر ضرورى است:
1. او را نهى از منکر کنیم و زشتى کارش را به او گوشزد نموده، نصیحتش کنیم.
2. در صورتى که بر این کار خود اصرار ورزد او را از خود دور کنیم.
3. با اعتماد به سخن او، نسبت به دیگران بدگمان نشویم.
4. پس از شنیدن سخن او، در پى جستجو و تحقیق از کسانى که درباره آنان سخن رفته، برنیاییم.[20]
راه درمان سخن چینی
براى مبارزه با این پدیده شوم اخلاقى و قطع ریشه هاى آن از درون جان آدمى، قبل از هر چیز باید به سراغ انگیزه هاى آن رفت. به یقین تا عامل حسد، دنیاپرستى، نفاق، حالت آزاردهى و انتقام جویى که عوامل اصلى پدیده شوم نمیمه و سخن چینى می باشد از میان نرود، این رذیله اخلاقى از وجود انسان برچیده نمی شود. ممکن است مدتى با اراده و تصمیم هاى قوى، محدود یا منفى گردد، ولى باز در مواقعى خود را نشان خواهد داد.[21]
ناگفته نماند؛ بسیارى از فضایل یا رذایل اخلاقى در یکدیگر تأثیر متقابل دارند هر کدام می تواند سبب دیگرى و گاه مسبّب از آن گردد، و این در حالات و شرایط مختلف روى می دهد.
از سوى دیگر؛ دقت در پیامدهای منفی سخن چینى و نقش ویرانگر آن در خانواده و جامعه و عواقب ناگوارى که از این رهگذر دامن همه را می گیرد، و همچنین تفکر در مجازات هاى دنیوی و اخروی پروردگار، قطعاً از عوامل بازدارنده خواهد بود.
افرادی که به سخن چینی عادت کرده اند، باید نتایج فوق را همه روزه از نظر بگذرانند، و پى در پى به خود تلقین کنند که سرانجامِ نمّامى و سخن چینى این است!، و گرنه وسوسه هاى شیطانى و هوا و هوس آنها را آسوده نخواهد گذاشت.
واکنش منفی مؤمنان با سخن چینان می تواند عامل بازدارنده دیگرى باشد؛ زیرا هنگامى که به گفته هاى آنها اعتنا نشده و مردم آنها را از خود طرد کنند، به زودى در می یابند که سخنان آنها نه تنها خریدارى نداشته بلکه نفرت دیگران را به دنبال دارد و همین امر اراده آنها را در این کار زشت تضعیف می کند.[22]
آخرین سخن در این زمینه آن است که بیشتر رذائل اخلاقى ناشی از ضعف ایمان است و هرچه پایه هاى ایمان به پروردگار و روز جزا در دل محکم تر گردد، این رذایل کم رنگ تر خواهد شد.

موارد استثناء
حرام بودن سخن چینى به عنوان یک گناه کبیره و زشتى آن از نظر علم اخلاق یک اصل اساسى است که باید همیشه مورد توجه باشد، ولى به نُدرت ممکن است این حکم مانند سایر احکام شرع استثناءهایى داشته باشد که در آن موارد نقل کردن حرف این براى آن یا بالعکس نه تنها جایز باشد، بلکه گاه واجب باشد، از جمله این موارد جایى که احساس کنیم فرد یا گروهى قصد کشتن یا زدن آسیب جانی و مالی به فردى را دارند که باید سخن آنها را براى فرد مورد نظر نقل کنیم تا در محافظت خویشتن بکوشد یا از منطقه خطر دور شود، نظیر آنچه در مورد موسى(علیه السلام) واقع شد که پس از داستان کشتن قبطى متجاوز کسى نزد موسى(علیه السلام) آمد و گفت: «این جمعیت براى کشتن تو به مشورت نشسته اند فوراً از شهر خارج شو که من از خیرخواهان تو هستم».[23]
گاه می شود به وسیله سخن چینى راست یا دروغ میان صفوف دشمن اختلاف افکند، این نیز از موارد جواز یا وجوب آن است نظیر آنچه درباره نعیم بن مسعود در جنگ احزاب نقل شده که با نقل سخنانی میان دو گروه از دشمنان اسلام اختلاف افکند و آنها را نسبت به یکدیگر بدبین و در امر جنگ سست نمود.[24]
ولى این گونه استثنائات نادر هرگز نباید بهانه اى براى آلوده شدن به این گناه یا استقبال از گفته های سخن چینان شود. چنان که امام على(علیه السلام) فرمود: «در تصدیق سخنان افراد سخن چین عجله نکن هر چند خود را در لباس خیرخواهان درآورند».[25]

 

---

[1]. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن ، ص 825، واژه «نمیمه»، بیروت، دارالقلم ، چاپ اول، 1412ق؛ مکارم شیرازى، ناصر، اخلاق در قرآن، ج 3، ص 304 - 305، قم، مدرسه الامام على بن ابی طالب(ع)، چاپ اول، 1377ش.

[2]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب ، ج 12، ص 592، بیروت، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع ، چاپ سوم ، 1414ق.

[3]. شبّر، عبد الله، اخلاق، ص 243، قم، هجرت، چاپ چهارم، 1378ش.

[4]. یوسفیان، نعمت الله، اخلاق اسلامى، ج 2، ص 125، قم، اداره آموزش هاى عقیدتى سیاسى نمایندگى ولى فقیه در سپاه، چاپ اول، 1376ش.

[5]. انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، ج 2، ص 63، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، قم، چاپ اول، 1415ق.

[6]. قلم، 11 ٓ 12.

[7]. طوسی، محمد بن حسن، الامالی، ص 537، قم، دارالثقافة، چاپ اول، 1414ق.

[8]. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 2، ص 225، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.

[9]. کراجکی، محمد بن علی، کنز الفوائد، ج 2، ص 14، قم، دارالذخائر، چاپ اول، 1410ق.

[10]. لیثی واسطی، علی، عیون الحکم و المواعظ، ص 437، قم، دارالحدیث، چاپ اول، 1376ش.

[11]. ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، ج 1، ص 100، قم، دار سید الشهداء للنشر، چاپ اول، 1405ق.

[12]. شهید ثانى، زین الدین بن على، کشف الریبة، ص 42 ٓ 43، بی جا، دارالمرتضوی للنشر، چاپ سوم، 1390ق؛ نراقى، ملا محمد مهدى، جامع السعادات، ج 2، ص 286، بیروت، اعلمى، چاپ چهارم، بی تا.

[13]. شیخ صدوق، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص 284، قم، دارالشریف الرضی للنشر، چاپ دوم، 1406ق.

[14]. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 72، ص 264، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، 1403ق.

[15]. الکافی، ج 2، ص 369.

[16]. کسانی که به دروغ از امور پنهانى و آینده خبر می دهند و ادعاى آگاهى بر اسرار غیب دارند.

[17]. شیخ صدوق، الامالی، ص 404، کتابچی، تهران، چاپ ششم، 1376ش.

[18]. اخلاق اسلامى، ج 2، ص 128.

[19]. عیون الحکم و المواعظ، ص 435.

[20]. کشف الریبه، ص 44.

[21]. اخلاق در قرآن، ج 3، ص 311.

[22]. همان، ص 311 ٓ 312.

[23]. قصص، 20.

[24]. ر. ک: ابن هشام، عبدالملک، السیرة النبویة، ج 2، ص 229 ٓ 232، بیروت، دارالمعرفة، چاپ اول، بی تا.

[25]. عیون الحکم و المواعظ، ص 529.