اساسی ترین کارکرد آیین ها و نقش آنها در روند تکامل اجتماعی بشر را می توان در ایجاد ارتباطی موثر و مستمر با طبیعت جستجو کرد.
انسان در این ارتباط به دنبال پاسخ هایی برای یافتن پرسش های بنیادین خود است.
پاسخ به این پرسش ها در قالب برگزاری چنین آیین هایی شکل ملموس و نمایشی به خود گرفته و متجلی می شود.
در این میان کوهستان های زاگرس به دلیل ارتباط مستمر و تنگاتنگ ساکنان این منطقه با طبیعت، سرشار از آیین ها و جشن های مختلفی است که هر کدام در بر دارنده مراسم و شکل کاربردی خاص خود است.
در این میان بیلن دانا یکی از قدیمی ترین جشن ها و آیین های این منطقه است.
این مراسم باشکوه امسال در مهاباد و در روستای شیلان آباد و با حضور جمع کثیری از علاقمندان به آداب و سنن کهن کردی این شهرستان در فضایی بانشاط و پویا برگزار شد.
شیلان آباد روستایی زیبا و بسیار دیدنی در 13 کیلومتری مهاباد است.
برای مستندسازی این مراسم به محل روستا اعزام شدیم و به محض ورود به محل در محوطه و محل برگزاری این آئین جمعیت کثیری را مشاهده کردیم که گردهم آمده بودند.
در مورد برگزاری این مراسم مطالبی را به صورت جسته و گریخته از زبان افراد کهنسال شنیده بودم ولی تاکنون موفق به حضور در این مراسم نشده بودم و همین امر هیجان من را برای رسیدن به محل برگزاری این آئین دوچندان کرده بود.
در اطراف چمنزار زیبائی که به همین منظور در حاشیه این روستا در نظر گرفته شده بود، علاقه مندان زیادی در فضایی توام با محبت و نشاط نشسته بودند.
در وسط این میدان هیزم های تلنبار شده که در وسط آن یک بیل چوبی قرار داده شده بود، به چشم می خورد که چهار تیر چوبی نیز در اطراف آن بود که بر بالای هر کدام از آنها اشیایی آویخته شده بود.
شور و هیجان و نشاطی را در چهره شرکت کنندگان در این مراسم دیده می شد، نشان دهنده میزان علاقه و شوق آنها برای برگزاری چنین آیین های کهنی بود.
بسیاری از مردم با پای پیاده از مهاباد از صبح به حرکت افتاده بودند تا خود را به این مراسم برسانند و عده ای نیز با خودروهای شخصی، دوچرخه و گروه هایی نیز با کرایه کردن اتوبوس و مینی بوس خود را به این مراسم رسانده بودند.
این جشن باشکوه محلی در سال های نه چندان دور در تمامی مناطق کردنشین برگزار می شد، اما متاسفانه در گذر زمان مانند بسیاری از اعیاد، مراسم و جشن ها در دل تاریخ به فراموشی سپرده شد.
امروز بعد از گذر زمان این جشن دوباره احیاء شده و از سوی مردم مناطق مهاباد و سردشت با شور و شوق ویژه ای برگزار می شود.
نقطه شروع این آیین در شب چهاردهم بهمن است.
در این شب جوانان گردهم می آیند و با خواندن شعر، آواز و انجام بازی های محلی شب را با شادی طی مراسمی باشکوه سپری می کنند.
عده ای هم با گردآمدن در خانه پیر فرهیخته و ریش سفید، در زمینه برنامه ریزی و هماهنگی برای برگزاری مراسم روز پانزدهم با یکدیگر به بحث و تبادل نظر می پردازند.
در صبح روز پانزدهم بهمن ماه جوان ها برای گردآوری هیزم خشک برای روشن کردن آتش مقدس بیلن دانا، راهی جنگل های اطراف آبادی می شوند و تا ظهر همان روز به تهیه و گردآوری هیزم و تدارکات برای برپایی جشن می پردازند و در ظهر همان روز به دستور پیر دانا این آیین آغاز می شود.
در روز پانزدهم بهمن، همکاری و همنوایی تمامی مردم در روند برگزاری مراسم بیلن دانا کاملا مشهود است، گروهی به دنبال برپایی آتش و دیگران در پی تهیه مواد اصلی جشن می روند.
در این مراسم ابتدا هیزم ها را در وسط میدان روستا بر روی هم قرار داده و آماده آتش زدن می کنند.
در وسط این آتش پارو را به حالت ایستاده قرار می دهند و چهار عنصر (گوشت، آب، نان و بلوط) را هر کدام بر روی چوبی آویزان کرده و در چهار گوشه این آتش قرار می دهند.
گوشت به نشانه ازدیاد دام، آب به نشانه سالی پرآب، نان به نشانه افزایش رزق و روزی و میوه درخت بلوط به نشانه افزایش محصولات جنگلی انتخاب می شود.
در روز موعود بالاخره انتظار به پایان رسید و این مراسم باشکوه که در گذشته به دستور پیر فرزانه روستا آغا می شد، در روستای شیلان آباد نیز در میان هیجان و شور و نشاط وصف ناپذیر مردم آغاز شد.
در ابتدای این آئین بهترین سوارکار روستا شتابان به تاخت به داخل روستا رفته و به وسیله مشعلی، آتش را از روستا آورده و با آتش زدن هیزم ها اقدام به برافروختن آتش و آغاز این جشن کرد.
همزمان با برافروختن آتش، جوانان روستا نیز در اطراف آتش اقدام به رقص محلی و پایکوبی کردند.
این مراسم ادامه پیدا کرد تا زمانی که پاروئی که در داخل آتش قرار داده شده بود، پس از سوختن به یک طرف خم شد.
طبق باور اهالی، این پارو به سوی هر کدام از عناصری که در چهار گوشه آتش قرار داده شده است، بیفتد، نشانه ازدیاد آن نوع معیشت در سال آینده خواهد بود.
در خلال برگزاری این آئین زیبا رقص های محلی و پایکوبی در اطراف آتش ادامه داشت و از مهمانان جشن با خوراک محلی پذیرایی می شد ضمن آنکه رقابت سوارکاری و پرتاب نیزه و تیر و کمان نیز به ویژه با حضور جوانان برگزار شد.
لباس های محلی که به ویژه توسط کودکان و جوانان برای شرکت در این جشن پوشیده بودند، بر زیبایی و جذابیت این جشن افزوده بود.
دعای پیرفرزانه برای شکرگزاری و طلب روزی و رقابت جوانان برای به دست آوردن باقی مانده آتش به جهت تبرک از دیگر حاشیه های مراسم بیلن دانا بود.
بیلن دانه یا بیلدانه جشن کهنی است که ارتباطی مستمر با دامداری به عنوان شکل معیشتی غالب این مناطق دارد.
زمان برگزاری این جشن باستانی در روزهای 14 و 15 بهمن ماه هر سال می باشد که مصادف با زمان تقریبی تغییر اساسی آب و هوا و گرم شدن تدریجی زمین و کم شدن هیبت زمستان است.
نام این آئین نیز بر گرفته از همین واقعیت و تغییر آب و هوایی است.
بیلن دانا در معنی تحت اللفظی به معنای گذاشتن بیل روی زمین است.
شاید این نوع نامگذاری با توجه به اینکه این مراسم ریشه در آغاز فصل بهار دارد، نویدی برای آمادگی زمین برای کشت محصولات کشاورزی باشد.
هدف اصلی این آئین را می توان در دو حیطه شکرگزاری و بخشش عنوان کرد.
این مراسم در واقع شکرگزاری برای گذشتن از سرمای سخت کوهستان و همچنین طلب زیادت روزی در سال پیش روی است.
برخی از کارشناسان معتقدند تاریخ زایش و خاستگاه رویش این جشن به همان دوران حدود سه تا چهار هزار سال پیش از میلاد مسیح در منطقه زاگرس برمی گردد.
در آن دوران زاگرس نشینان اغلب از راه پرورش دام و دامداری امرار معاش می کردند و با زغال و چوب نیمه سوخته که در باور مردم این منطقه به عنوان یک ضدعفونی کننده شناخته می شود، آغل و طویله احشام خود را گندزدایی و ضدعفونی می کردند که برافروختن آتش در این مراسم نمادی از آن دوران محسوب می شود.
این مراسم همچنین در مفاهیم متنوع و زیبایی که در دل خود نهفته دارد، دارای کارکردهای اجتماعی خاصی نیز است که می توان به طلب بخشش و حل اختلافات و کدورت ها از آن یاد کرد.
در واقع یکی از چهره های زیبای این آیین، فرهنگ زیبای بخشش و گذشت است به این صورت که در این روز هر کسی که اختلافی یا درگیری قومی، طایفه ای یا غیره داشته باشد و بر سر این اختلاف با هم قهر باشند، در طول زمان برگزاری این جشن دل ها را از هم پاک می کنند و با مراجعه به منزل یکدیگر از همدیگر طلب حلالیت، بخشش کرده و آشتی می کنند.
مردم مناطق کردنشین ایران جشن ها و آئین های فراوانی دارند که هر کدام از آنها قدمتی چندین هزار رساله دارند.
هرساله حضور علاقه مندان به آئین های کهن و سنتی در مراسم هائی نظیر بیلن دانا چشمگیرتر از سال گذشته شده و هر سال گردشگران زیادی از داخل و خارج از کشور از این مراسم دیدن می کنند.
این آیین کهن به عنوان یکی از قدیمی ترین مراسم در میان قوم کرد مورد استقبال فراوان اقشار مختلف مردم قرار گرفته و هر ساله با شکوهی بی مانند بهتر از سال گذشته برگزار می شود.
آنچه که در برگزاری چنین آیین هایی می تواند بر رونق آن بیافزاید توجه مسئولان به ویژه در حوزه گردشگری و میراث فرهنگی است که بر غنای آن سال به سال خواهد افزود و حتی زمینه لازم را برای ثبت آن در فهرست میراث ملی فراهم خواهد کرد.
شهرستان مهاباد با 215 هزار نفر جمعیت در جنوب آذربایجان غربی و 116 کیلومتری مرکز استان واقع شده است.
گزارش از: منوچهر صمدی
