سيگار، دركمين نوجوانان

ورود و دخالت مافياي گسترده و شبكه بين المللي كه درقالب شركت ها و كارخانجات عظيم و ثروتمند، نبض توليد و عرضه سيگار را در دست گرفته و از اين راه سودهاي بي حدو حصري را ولو به قيمت تباهي سلامت انسانها و تهديد بهداشت و رفاه عمومي و نيز عواقب و عوارض نگران كننده اي كه عارض جامعه بشري مي شود، به جيب مي زنند، را نيز نبايد از قلم انداخت. جالب اينجاست كه وضع قوانين سخت گيرانه و اعمال محدوديتهاي قانوني و نيز نظارت و كنترل دقيق سيستم هاي بهداشتي و همچنين تبليغات و اقدامات ارزشمندي كه درمخالفت با توليد و مصرف سيگار صورت مي گيرد نيز حريف اين شركت هاي سودجو نگرديده است. اگر چه آهنگ رشد مصرف سيگار دربرخي جوامع كند شده ليكن روند فزاينده مصرف سيگار غيرقابل انكار است. علاوه بر اين تغييرات ديگري نيز درآمارهاي مصرف جهاني سيگار ديده مي شود كه كاهش سن مصرف كنندگان، افزايش تعداد زنان سيگاري، همراهي و همپوشاني مصرف سيگار با ناهنجاري هاي ديگر از جمله اعتياد (بويژه اعتياد به مواد مخدر نوپديد)، بزهكاري و قانون شكني و محكوميتهاي قضايي و سوابق كيفري و... از اهم آنهاست. ضمن اينكه برخلاف گذشته اكنون مصرف سيگار در تمام اقشار جامعه (بدون توجه به وضعيت اقتصادي، سطح فرهنگي و تحصيلات، نوع شغل و حتي سن افراد) ديده مي شد و امروزه گرفتاري دردام سيگار در تمام سطوح و لايه هاي مختلف اجتماع ديده مي شود. از نظر پزشكي و سلامت نيز تحقيقات گسترده و دامنه دار مؤيد اين ادعاست كه كمتر بيماري و معضل بهداشتي وجود دارد كه از لحاظ شيوع و بروز، ارتباط معناداري با مصرف سيگارنداشته باشد ولذا سيگار را از عوامل خطر اصلي (Risk factors) بسياري از بيماريها بالاخص بيماريهاي صعب العلاج مي دانند. با اين اوصاف چه بايد كرد؟ كارشناسان معتقدند با توجه به اثرپذيري بالاي افراد درسنين نوجواني و نيز دشواري و پيچيدگي ترك سيگار در سنين بالاتر و پس ازسالهاي متمادي مصرف سيگار، مهم ترين اقدام عاجل، برنامه ريزي جهت كاهش تمايل و ابتلاء افراد به سيگار در سنين جواني و نوجواني است. آمارها نيز نشان مي دهند كه عدم مصرف سيگار در سنين نوجواني با كاهش احتمال سيگاري شدن فرد در سنين بزرگسالي همراه است و در مقابل تجربه مصرف حتي گاهگاهي سيگار در نوجواني ارتباط معناداري با سيگاري شدن فرد درسنين بالاتر دارد. متاسفانه نگاه صرفاً سياه و سفيد به مصرف سيگار در اين سنين و تقسيم بندي نوجوانان به سيگاري و غيرسيگاري، بسياري از بررسي هاي آماري را از دستيابي و ارائه تحليل آماري صحيح و واقع بينانه اي در اين حوزه عقيم نموده است. دريكي از مدل هاي تحقيقاتي، نوجوانان مورد مطالعه از حيث مصرف سيگار به صورت زير گروه بندي شده اند: 1- غيرسيگاري: هرگز سيگار نكشيده اند حتي يك پك سيگار! 2-سيگاري آزموده: تجربه مصرف سيگار مداوم يا گاهگاهي كمتر از 100 نخ داشته اند! 3-سيگاري معمولي: بدون درنظر گرفتن مصرف كنوني فرد، بيش از 100 نخ سيگار سابقه مصرف داشته اند! نكته مهم اين است كه در چنين مدل هايي اولاً، صرفاً به استناد وضعيت مصرف سيگار فرد نوجوان در زمان مطالعه قضاوت نمي شود و ثانياً، مصرف گاهگاهي و تفنني و حتي اندك سيگار نيز مورد توجه و مداقه قرار مي گيرد. محققان علوم رفتاري و اجتماعي معتقدند برخي از ريسك فاكتورهاي مصرف سيگار در نوجواني عبارتند از: الف- وجود فرد سيگاري در خانواده (بويژه پدر). ب- مصرف سيگار توسط دوستان و رفاقت با افراد سيگاري. پ- سطح اقتصادي و فرهنگي خانواده. ت- شرايط مدرسه و نوع كيفيت تعليمات و آموزش هاي دوران مدرسه با تأكيد بر نقش معلم. ث- شرايط عمومي اجتماعي و فرهنگي جامعه (از جمله مصرف سيگار توسط افراد شاخص، سرشناس، تأثيرگذار و الگو درجامعه). ج- شركت در گروه ها و محافل مصرف سيگار. چ- تنش هاي خانوادگي و نابساماني هاي رفتاري و رواني نوجوان. ح- زندگي در خانواده هاي پرخطر و نابسامان (جدايي پدر و مادر، اعتياد يكي از افراد خانواده، سوءپيشينه رفتاري و قضايي افراد و...). موارد ديگري را نيز مي توان به آنچه در بالا آمد اضافه كرد. عرضه فراوان و دسترسي آسان، سريع و ارزان به سيگار و ضعف، ناكارآمدي و كم نتيجه بودن برنامه هاي آگاهسازي و آموزش عمومي را نيز نبايد فراموش كرد. ضمن اينكه در بسياري از جوامع و حتي در برخي موارد در كشورمان، ايران، مسئولين و متصديان امر با انكار اصل موضوع و كم اهميت جلوه دادن مسئله مصرف سيگار در نوجوانان و دانش آموزان، سعي در پاك كردن صورت مسئله دارند. بسياري از نوجواناني كه در مطالعات آماري سابقه مصرف سيگار داشته اند، در توجيه علت اين اقدام خود، به مواردي اشاره مي نمايند كه لازم است در جهت گيري اقداماتي كه جهت كنترل مصرف سيگار در نوجواني طرح ريزي و اجرا مي شود، مدنظر باشد. مواردي مانند الگوبرداري، احساس نياز (كاذب و غيرواقعي)، كسب لذت، رهايي از فشار عصبي و... نهايتاً، داشتن جامعه اي حقيقتاً سالم و بهداشتي با روند كنوني مصرف سيگار قابل جمع نمي باشد و سيگار فراتر از يك اشكال و عادت رفتاري ناپسند و يك معضل بهداشتي، تمام ابعاد و بخش هاي مختلف زندگي بشر را تهديد مي نمايد. كنترل آهنگ رشد مصرف سيگار حداقل اقدامي است كه بايد مدنظر قرار گيرد و پيشگيري از سيگاري شدن نوجوانان و دانش آموزان از اهم اهدافي است كه در اين جهت بايد مورد توجه باشد. اصل واقعيت هرچند تلخ مصرف سيگار در نوجوانان را نبايد انكار نمود! آماري مستند، علمي و واقع بينانه از شيوع مصرف سيگار در دانش آموزان ضروري است، بايد عوامل خطر را شناخت و در جهت حذف آنها گام برداشت. تعامل نزديك و سازنده خانواده ها و مدارس و كادر آموزشي در يك سطح و در سطحي بالاتر، هماهنگي و همراهي سازمان هاي بهداشتي و سامانه هاي حوزه سلامت جامعه و مسئولين هدايت و مديريت تحصيلي نوجوانان و مديران فرهنگي مرتبط با امور نوجوانان با محققان و متخصصان علوم اجتماعي و انديشمندان دلسوز بهداشتي، الزامي است. محمد جعفر طالب پور