غرور علمي

پرسش:

غرور علمي چيست و چه شاخص ها و آثاري را بر رفتار و سلوك انسان مترتب مي كند؟

پاسخ:

به طوركلي هرچيزي در عالم ماده آفتي دارد كه هستي آن را تهديد مي كند. درخت علم و دانش هم «آفت» پيدا مي كند. آفت علم و عالم غرور است و يكي از مواردي كه به انسان حالت مستي دست مي دهد و عقل او را ممكن است تضعيف نموده و تحت الشعاع قرار دهد، مستي قدرت علمي است. غرور علمي به شكل هاي مختلفي بروز مي كند. بنابراين «آسيب شناسي» و «آفت زدايي» در حوزه دانش و در دوران تحصيل و تلاش هاي علمي، بر هر دانش پژوهي لازم و ضروري است.

شاخص هاي غرور علمي

امام صادق(ع) فرمود: هرگاه از يكي از شما چيزي پرسيدند كه نمي دانستيد، بگوييد: نمي دانم. (مجله البيضاء، ج1، ص 147)

گفتن اين پاسخ از كسي برمي آيد كه از غرور علمي بدور باشد و شهامت اعتراف به واقعيت را داشته باشد و نخواهد ديگران را فريب دهد و برتري علمي كاذب خود را به رخ ديگران بكشد.

غرور علمي افراد، گاهي سبب مي شود روشن ترين حقيقت ها را انكار كنند و در مقام بحث و مجادله «حق» را نپذيرند و در بحث حالت عناد و ستيزه جويي و يك دندگي نشان دهند و خطاهاي خود را توجيه كنند. ابن مسعود يكي از اصحاب پيامبر اعظم(ص) نقل مي كند: «كسي كه درباره هرچه از او بپرسند، فتوا و نظر بدهد، ديوانه است» (همان). اين سخن ، هشدار به كساني است كه خود را صاحب نظر در همه مقولات مي دانند و حاضر نيستند درموردي به دليل نداشتن علم و آگاهي، بگويند: نمي دانم. نتيجه اين گونه پاسخ دادن هاي بي محابا و نظرات برخاسته از غرور علمي، هم رسوا شدن خود انسان است و هم به گمراهي كشاندن مردم.

شاخص و جلوه ديگر غرور علمي، تكبر، فخرفروشي و تفاخر نسبت به ديگران و خود را تافته جدا بافته از ديگران دانستن است. كسي كه با فراگيري مشتي از اصطلاحات علمي، حاضر نيست دوستان قديمي و حتي پدر و مادر خود را تحويل بگيرد و توقع دارد همه به مقام علمي و برتري او خضوع كنند و او را درصدر نشانند دچار آفت غرور علمي شده است. اين است كسي كه خود را داناي همه فن و حريف بداند و در همه عرصه ها خود را كارشناس و متخصص بپندارد، به طور قطع و يقين دچار توهم «خودبرتربيني» و غرور علمي مي باشد.

در تورات آمده است به صاحب دانش بگو كه به دانش فراوان خود مغرور نشود، اگر مغرور است و خيال مي كند كه خيلي مي داند و راست مي گويد، خبر دهد كه كي خواهد مرد؟ (بحارالانوار، ج77، ص42)

اينكه انسان از زمان و مكان و كيفيت مرگ خويش خبر ندارد، يك نمونه از محدودبودن علم آدمي است، پس ديگر چه جاي غرور است. امام علي(ع) در اين رابطه مي فرمايد: از فضيلت و يا فزوني علم تو، اين است كه دانش خود را كم و ناچيز بشماري. (غرر الحكم، حديث 9420)

مرحوم علامه طباطبايي(ره) كه به حق شايسته لقب علامه بود و از مفاخر جهان علم، حكمت و فلسفه و از افتخارات حوزه و تشيع به شمار مي رود، از تواضع علمي خاصي بهره مند بود. يكي از شاگردانش چنين نقل مي كند: «در طول سي سال كه افتخار درك محضر ايشان را داشتم، هرگز كلمه «من» از ايشان نشنيدم؛ درعوض عبارت «نمي دانم» را بارها در پاسخ سؤالات ازايشان مي شنيدم. همان عبارتي كه برخي افراد كم مايه از گفتن آن عار دارند. جالب اين است كه اين درياي پرتلاطم علم و حكمت از فرط تواضع و فروتني پاسخ سؤالات را به صورت احتمال و يا عبارت به نظر مي رسد بيان مي كرد.» آري او به راستي تجلي اين حديث معصوم است كه فرمود: «ثمره علم تواضع و فروتني است.» يعني يك انسان متاله همانند يك درخت هرچه بار علمي اش سنگين تر و افزون تر شود، تواضع و خاكساري او بيشتر مي گردد.

کیهان