اسم من «گل سيكلامن» است!

فارسي من گل نگونسار است و از قديم در شنزارها و شكاف سنگها كوهستانهاي شمال ايران، مخصوصا در اطراف بندر گز به حالت خودرو، روييده‏ام. گياه من با اينكه بوته علفي است در نزد اعراب به شجر مريم معروف است و در كتب قديم، به بيخ متورم من بخور مريم مي‏گفتند و همچنين به اسامي درخت مريم، بولف، ركف، اذن الارنب، هوم اليهودا، سيكلمه، سيكلامن، آذريون، آذربويه، ذهبيه معروف مي‏باشم و اين اسامي انواع مختلف مي‏باشم و اين اسامي به انواع مختلف من اطلاق مي‏شود. در كتب قديم بيشتر مرا آذربو نوشته‏اند، و اكنون به اسم خارجي سيكلامن معروف شده‏ام. غده زيرزميني من كه به شكل شلغم بوده، و از آن پهن‏تر است، به بخور مريم شهرت دارد. محلل بوده و بازكننده ادرار و حيض است، عرق را زياد مي‏كند و باعث سقط جنين مي‏شود و به همين جهت استعمال آن براي زنان آبستن خوب نيست. براي درمان يرقان و باز شدن گرفتگي كيسه صفرا و زهكشي كبد از فضولات، تجويز مي‏شود. مقدار خوراك آن حداكثر دو مثقال مصرف كرد. ولي همراه با كتيرا كه مصلح و پادزهر آن است مي‏توان تا سه مثقال مصرف كرد. خوردن آن با آب انار براي معالجه تنگ نفس نافع است ماليدن آن با سركه «داءالثعلب»، نقرس و پيچيدگي عصب و كك و مك و با زيتون جهت معالجه تركي كه در اثر شدت سرما به هم رسيده باشد مفيد مي‏باشد. ضماد آن به تنهايي يا همراه با ادويه محلله جهت تومورهاي خنازيري و ساير تومورها سودمند مي‏باشد. سرمه آن با عسل جهت آبريزش چشم توصيه شده است، ولي هرگز نبايد آن را به تنهايي به كار برند زيرا حدت زيادي دارد، و براي از بين بردن حدت آن مي‏توان از نشاسته يا عسل استفاده نمود. چكانده آن در بيني پاك كننده دماغ است، كمپرس جوشانده آن جهت نقرس و پيچيدگي عصب به كار مي‏رود. فرزجه آن جهت سقط جنين معمول است ولي نبايد بدون اجازه پزشك از آن استفاده كرد. من انواع و اقسام دارم، ولي يك نوع من ايراني بوده، و گل نگونسار نام دارد. برگ آن باريك و شاخه‏هاي آن به طول يك متر و بذر آن شبيه تخم شبت است. ريشه آن سمي‏تر از ريشه سيكلا من زينتي است و در آن ماده عامله سيكلا من زيادتر از انواع ديگر است. داروسازان سنتي ايران از آن براي جلوگيري از آبستني استفاده مي‏كردند، ولي متأسفانه تاكنون در داروسازي جديد مورد آزمايش قرار نگرفته است، و چنانچه مورد مطالعه قرار گيرد، جلوگيري از آبستني به وسيله آن سهلتر خواهد شد. بيخ من در حالت تازه داراي اثر مسهلي است، ولي چون قوي و خطرناك است نمي‏توان آن را استعمال كرد. شجر مريم چنانچه كفته شد، بوته من شجر مريم ناميده مي‏شود جوشانده شاخه‏هاي من زايمان را آسان مي‏كند و در اخراج جنين مرده بي‏عديل است، ولي بدون اجازه طبيب نبايد آن را به كار برد چون خطرناك مي‏باشد. ماليدن آن جهت بواسير و لكه‏هاي سياه جلدي توصيه شده است و براي برص نيز سود فراوان دارد. چوبك فارسي من چوبك است. به من بيخ و چوبه و چوب صباغان هم مي‏گويند، برگهاي من داراي خار مي‏باشد بيخ من ضخيم، لعابدار است. كوبيده آن به نام چوبك به فروش مي‏رسد، داروسازان سنتي ايران مرا نوعي بخور مريم مي‏دانستند، در صورتي كه گياه‏شناسان جديد مرا در تيره موردها قرار داده‏اند. كوبيده من در پارك كردن چربي همانند صابون است و برخلاف پودرهاي رختشويي و ظرف‏شويي جديد دست را خراب نمي‏كنم و باعث پوسيدگي لباس نمي‏شوم و كسي نسبت به من حساسيت ندارد، من ضد عفوني كننده مي‏باشم. پودر من كمي عطسه‏آور است. من مسكن سكسكه و باز كننده ادرار و حيض مي‏باشم دمكرده من ريزاننده سنگهاي كليه و مثانه است، ولي استفاده از آن براي زنان آبستن خوب نيست، زيرا مسقط جنين است. ماليدن من در محل نيش زنبور و ساير حشرات مسكن درد و پادزهر آنها است، ضماد من با سركه جهت سياتيك (عرق‏النساء)، گري (داءالثعلب) مفيد است. شيافي كه با پودر من ساخته شود. مسكن درد بواسير و درد رحم بوده، زايمان را آسان مي‏نمايد، پاشيدن گرد من روي زخمهاي چرك مفيد است، ماليدن كوبيده ريشه من جهت درد مفاصل سودمند مي‏باشد. مقدار خوراك پودر ريشه من يك مثقال است. صابوني فارسي من صابوني و عربي من خروالعصافير و فول العرب مي‏باشد، ولي بعضي از نويسندگان و مترجمان «ساپونرفرنگي» را صابوني ترجمه كرده‏اند و اين اشتباه است، زيرا آن گياه در ايران نمي‏رويد و در طب سنتي به نام غاسول رومي و ابوقانس معروف است. من در تمام نواحي ايران از شمال تإ؛زز جنوب مخصوصا نواحي البرز، سواحل بحر خزر، اطراف قزوين، اصفحان، اراك، كرمانشاه خرم آباد، آذربايجان، بندر بوشهر و زابل مي‏رويم. داروسازان سنتي ايران با آب من لكه‏ها را پاك مي‏كردند و مانند مداد در كتابت آن را به كار مي‏بردند و (دستور تهيه اين مداد فعلا بر نويسنده زبان خوراكيها روشن نيست) گلهاي زيبا و قرمز من در اثر پرورش در زمينهاي آهكي و شني درشت مي‏شود، دانه‏هاي من اثر مدر دارد و ريشه و برگ من در مداوا به كار مي‏رود، ولي مداومت در استفاده از آن جايز نيست، و ايجاد مسموميت مي‏نمايد. ريشه من مدر، معرق و تصفيه كننده خون است، جوشانده غليظ ريشه من به صورت ضماد يا كمپرس، در تسكين خارش و سودا و عوارض ديگر جلدي نافع است. جوشانده رقيق من براي درمان آنژين به صورت غرغره سودمند است. دمكرده سي در هزار ريشه من به عنوان تصفيه كننده خون به مقدار دو ليوان كوچك در روز و همچنين براي رفع رماتيسم مفيد است. تنقيه جوشانده ريشه من براي دفع كرمك توصيه شده است.

زبان خوراكيها جلد سوم دكتر غياث الدين جزايرى