بعد تربیتى نماز

بعد تربیتى نماز

نماز فراگیرترین عبادت و زیباتریننیایش و روح بخش ترین پرستش و معراج مؤمن است: «الصَّلوةُ مِعْراجُ المُؤمِنِ» و پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله آن را ستون استوار دین خواندهکه ارزش و قبولى سایر عبادت ها بدان وابسته است[1] و در هیچ حال از مکلف ساقط نمى گردد: «لاتَسْقُطُ بِحال».

 نماز از لحاظ مختلف فردى و اجتماعى، سیاسى و اقتصادى، عبادى و انضباطى، جسمانى و روحانى، اخلاقى و عرفانى، قابل مطالعه است. در این جا بُعدِ تربیتى و اخلاقى آن به صورت گذرامورد توجه قرار مى گیرد.

بُعدِ عملى و تربیتى نماز از جهاتگوناگون قابل مطالعه است: از مقدمات آن: «غسل، وضو، طهارت بدن و لباس و غصبى نبودن مکان و لباس، وقت شناسى، قبله شناسى و...» و نقشى که هریک از این ها در پرورش جسم و روح و طهارت و تقوا و نظم و انضباط و اخلاق فردى و اجتماعى دارد گرفته تا ارکان و مقارنات و واجبات و مستحبات، چون قیام و قعود و سجود و رکوع و قرائت و اذکار و تحمید و تنزیه و مفاهیم بلند عرفانى که هریک از این ها دربردارد و اثر معنوى و روحانى که هریک از عناصر اصلى یامقدماتى نماز، واجب یا مستحب به روح مى بخشد و معارفى که تعلیم مى دهد، هریک رمزى است عمیق در تعالى و تکامل و تهذیب و تربیت نفس و پاک سازى آن ازشرک و ریا و غرور و تکبر و خودپرستى و بى تقوایى و رذایل دیگر اخلاقى که در آیات و روایات از آن سخن به میان آمده است.

 نمازِ کامل و سازنده آن نمازى استکه علاوه بر آداب و احکام ظاهریه و احراز «شرایط صحت»، با آداب باطنیه یعنى: «شرایط قبول» همچون: خلوص، حضور قلب، خشوع، توجه و صفاى نفس و دورى از آلودگى هاى درونى و اخلاقى چون کبر، عجب، حسد، کینه و نفاق و بى تقوایى ـکه در عرض شرایط صحت قرار دارند ـ ، توأم باشد تا تیرگى ها را به طور کاملاز روح نمازگزار بزداید و معراج مؤمن باشد و در سیر صعودى و قرب و نزدیکى به خدا وى را یارى رساند.

 قرآن کریم با اشاره به فلسفه نمازو نقش بازدارندگى آن در یک عبارت جامع مى گوید: «...اِنَّ الصَّلوةَ تَنْهَى عَنِ الفَحْشاءِ وَ المُنْکَرِ وَ لَذِکْرُاللهِ أکْبَرُ...».[2]

 بنا به مفاد این آیه: نماز مانع از زشتى ها و بازدارنده از منکرات است اما آن چه روح و مفهوم نماز است همانا ذکر خدا است، که بدون آن نماز قالبى تهى از حقیقت خواهد بود و بر نمازگذار است که روح و معناى ذکر را در نماز تحقق بخشد و آن را به طور کاملو با شرایط صورى و معنوى و توجه و اخلاص بپا دارد تا رهنمونگر او به مقام قرب حق باشد.

 على علیه السلام با اشاره به این مطلب مى فرماید: «اَلصَّلوةُ قُرْبانُ کُلِّ تَقِّى»[3]  نماز وسیله تقرب پرهیزکاران است. همچنین با اشاره به نقش آن در تزکیه نفس مى فرماید: «وَالصَّلوةَ تَنْزیهاً عَنِ الکِبْرِ» [4] خداوند نماز را عامل پاک سازى شما از کبر و نخوت قرار داد.

 پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله نماز را به چشمه آب گرمى تشبیه فرموده که در کنار خانه کسى باشد که هر شب وروز پنج بار در آن به شستشو پردازد و آلودگى ها را از تن بزداید.[5]بدین سان نماز تنها وسیله اى است در امر تزکیه و تهذیب که انسان شب و روز با آن سروکار دارد و مادام العمر براى حسن انجام آن به عنوان بهترین عبادت تلاش مى کند و مراقبت هاى مستمر و مداوم مکلف هریک عاملى در تهذیب و تقوا وتزکیه نفس اوست.