اسم من «سرو» است!

برگ درخت من، قطع كننده خونريزي است. ميوه من را به آنان كه زخم معده دارند توصيه كنيد. براي تقويت موي سر و سياه شدن آن از برگ من استفاده بريد. اگر از برگ من مربا درست كنيد، مي‏توانيد از آن براي درمان سرفه كهنه استفاده بريد... ميوه سر و خنك داد به من دوش طبيب تا كه بسياري قندت ندهد آزارم در ايران به انواع در خت عرعر، پيرو، اورس، ابهل و چندين نوع گياه زينتي سرو گويند و اكنون اجازه دهيد چند نوع از آن در اينجا خودشان را به شما معرفي كنند. سرو سهي‏ درخت من بلند قامت و موزون است، ارتفاع من ممكن است به 20 تا 25 متر و قطر بدنه من تا دو متر برسد. من داراي برگهاي سوزني و دايمي بوده و به شكل مخروط بالا مي‏روم. چوب من سفيد و در بعضي از انواع زرد رنگ يا كمي مايل به قرمزي است. داراي بوي مطبوع بوده و بسيار محكم و قيمتي است. ميوه من شبيه ميوه درخت كاج، ولي خيلي كوچكتر از آن، يعني به اندازه يك فندق و در بعضي از انواع ممكن است به اندازه يك گردوي پوست كنده شود. ميوه من صنوبري بوده، داراي بوي تند و نامطبوع است و به آن گردوي جنگلهاي شمال، مخصوصا رودبار بين راه قزوين و رشت، پل زنگوله، دره چالوس، زرين گل نزديك علي آباد و كوههاي راميان به عمل مي‏آيم. در گرگان، علي آباد، دره چالوس به من «سور» گويند. در گيلان و رودبار به آن زرين درخت، كتول و پل زغال، و راميان «سور» در آمو «سوزش» و در شيراز به «درخت اهل» معروف مي‏باشم. سرو ناز يكي از انواع كوتاه قد من است كه به‏آن سرو كاشي و سرو شيرازي هم مي‏گويند. ميوه سرو ناز خنك بوده، و براي معالجه مرض قند به كار مي‏رود. قسمت مورد استفاده من «سرو سهي» چوب، برگ و ميوه من است كه داراي دانه‏هاي زاويه دار مي‏باشد. ميوه مرا موقعي بايد بچيند كه هنوز رنگ زرد آن از بين نرفته و داراي فلسهاي گوشتدار باشد. ميوه من داراي يك تا دو درصد اسانس، مقداري تانن و تركيبي شبيه كافور است. چوب درخت من به علت داشتن تاتن قابض است، پيشاب و عرق را زياد مي‏كند. ميوه من نيز قابض بوده، براي درمان اسهال خوني تجويز مي‏شود. پماد جوشانده آن براي معالجه بواسير به كار مي‏رود. برگ درخت من قابض و محلل است، خونريزي را قطع مي‏كند، عفونت را از بين مي‏برد و سياهي جلد را پاك مي‏كند. نوشيدن جوشانده برگ من براي معالجه سختي ادرار مفيد است. مضمضه آن لثه را محكم مي‏كند و خونريزي آن را از بين مي‏برد، و غرغره آن براي درد گلو نافع است. مرباي برگ من با عسل جهت درمان سرفه كهنه مؤثر است، عده‏اي برگ مرا كمي مخدر مي‏دانند. چون دانه‏هاي ميوه مرا ساييده در روي فتق ضماد نمايند، و آن را ببندند، باعث تحليل آن مي‏شود. خاك اره چوب من جهت جلوگيري از سيلان خون سودمند مي‏باشد. ضماد برگ من جهت سوختگي آتش و جلوگيري از جراحات چركي پوستي و پخته آن در سركه جهت از بين بردن لكه‏هاي جلدي و سفيدك ناخن و همچنين جهت معالجه فتق و التيام جراحات و تقويت اعضاي بيحس شده و جلوگيري از خونريزي و پانسمان زخم و فروكش ورم و زخمهاي كهنه تجويز مي‏شود، كشيدن محلول صمغ من در بيني جهت جلوگيري از آبريزش آن و خوردن و مكيدن آن جهت از بين بردن سيلان آب دهان مفيد مي‏باشد و چون ميوه مرا با «آمله» در آب و سركه بپزند تا له شود، و بعد با روغن كنجد بجوشانند و بگذارند تفاله آن ته نشين شود، و بعد تفاله را بر روي موي سر ضماد نمايند و روغن آن را بمالند، جهت سياه شدن و دراز شدن مو مفيد مي‏باشد و چون برگ درخت مرا بكوبند و بعد با حنا و سركه مخلوط نمايند و بر روي موي سر ضماد نمايند، آن را سياه و قوي مي‏سازد. چون برگ و شاخه مرا در اتاق نگاه دارند، پشه به آن نزديك نمي‏شود و اگر بشود آن را مي‏كشد. دود شاخه و برگ من هم همين اثر را دارد. انواع پيرو پيرو كه اكنون خود را معرفي مي‏كند، نام چند نوع سرو كوهي است كه در جنگلهاي شمال ايران مي‏رويد. به نوعي از من در گرگان پيرو، شيركوه و در فك اريس واريز در ديلمان «ابرسك» در نور و كجور «ديس» و در رودسر «ارس» گويند. درخت عرعر فارسي من سرو كوهي است و در شيراز به من «اهل» گويند. من دو نوع دارم يكي بزرگ كه از سرو كوتاهتر و كوچكتر است و ميوه آن به قدر فندق بوده، كمي شيرين است. نوع كوچك من از نوع اول كوتاهتر و كوچكتر است، و سموم است. ادرار و حيض را باز مي‏كند. خوردن سه گرم آن جهت باز شدن سينه، سرفه، درد سينه و طحال و ضعف معده مفيد است. باد شكن بوده، براي دل پيچه و درد رحم و سختي سينه نافع است، مقدار خوراك برگ من پنج گرم است. ابهل‏ من ميوه يكي از گونه‏هاي سرو كوهي هستم كه در جنگلهاي شمال ايران مي‏رويد. ارتفاع درخت من يك تا دو متر است، چون در اثر پرورش و انتقال درخت من به جاهاي ديگر تغييراتي در شكل برگها و حتي دستگاه توليد مثل ظاهر مي‏شود، از اين جهت شكل ظاهري من در كتب مختلف يكسان نوشته نشده است. ميوه من به اندازه يك فندق و آبدار مي‏باشم كه در روي دمگل قرار مي‏گيرم و رنگ من آبي تيره است. در پشت برگهاي من غدد ترشحي وجود دارد و آن بوي نامطبوع و طعمي تلخ مي‏دهد. به من ماي مرز - ريس - براتوا و براتون هم مي‏گويند. من محلل غذا بوده، و قابض نيز مي‏باشم. جهت بي حسي اعضا، سر سام «مننژيت»، فلج، سنگيني گوش و پيوره دندان - تنگ نفس - استسفا و بواسير و باز شدن عادت ماهانه زنان و از بين بردن عفونت زخمهاي پليد و چركي و داءالثعلب سختي اعضا و رفع آثار جلدي مرا تجويز مي‏كنند. ضماد برگ درخت من بر سر جهت سر سام و خوردن ميوه من جهت فلج و بي حسي نافع است. اگر ميوه مرا در روغن كنجد در ظرف آهني بجوشانيد تا سياه شود و آن را در گوش بچكانيد، سنگيني آن را از بين مي‏برد. مضمضه جوشانده ميوه من و ماليدن كوبيده آن با عسل جهت پيوره و چرك لثه و رفع تعفن آن مفيد بوده، باعث گوشت نو آوردن آن مي‏شود. مخلوط 15 گرم ميوه من با هشت گرم روغن گاو، و هشت گرم عسل جهت تنگ نفس نافع است. نوشيدن آب جوشانده ميوه من جهت از بين بردن نفخ معده و استسقا مفيد بوده، قاعده زنان را باز مي‏كند، ولي خوردن آن جهت زنان آبستن خوب نيست، چون باعث سقوط جنين مي‏شود. حمول آن با عسل نيز باعث سقط جنين است. خوردن پنج گرم ميوه من تمام كرمهاي معده را مي‏كشد، اگر 15 گرم ميوه مرا با روغن گاو بپزند تا روغن را جذب كند و بعد آن را بسايند و با 15 گرم قند مخلوط كرده و صبح 15 گرم آن را با آب گرم بخورند درد زير شكم و كرم معده را از بين مي‏برد، پاشيدن گرد كوبيده ميوه من جهت زخمهاي چركي و آبدار و خوره‏اي و پانسمان رخمهاي متعفن مفيد است. ضماد آن با عسل ار زياد شدن زخمهاي چركي جلوگيري كرده و مانع سياه شدن جاي آنها مي‏شود، و همچنين ضماد ميوه و ضماد برگ درخت من جهت ورمهاي گرم و سياهي پوست و سرخي جاي زخم سودمند مي‏باشد. ماليدن آن با سركه جهت درمان داءالثعلب (گري) به تجربه رسيده است. مقدار خوراك ميوه من پنج گرم است. شربين‏ در داروسازي سنتي ايران از گياهي به نام شربين نام برده شده و عده‏اي آن را از خانواده سرو، عده‏اي از خانواده كاج دانسته‏اند، كه چندان صحيح نيست. اين گياه را در اصفهان «فوش» گويند و به موقع خود را در جاي ديگر خود را معرفي خواهد كرد.

زبان خوراكيها جلد دوم دكتر غياث الدين جزايرى