اسم من «سپستان» است!

فارسي من سبستان بر وزن دبستان است، ولي اين روزها مرا بر وزن زمستان مي‏خوانند. معرب من سبستان و عربي من دبق مخاطه مخيطات است. داروسازان سنتي ايران به من «اطباءالكليه» لقب داده‏اند، چون بهترين دارو براي امراض كليوي مي‏باشم. در بندر عباس به من انبوه گويند. درخت من كه به شجر الدين معروف است، در سواحل خليج فارس، جزيره خارك و امارات خليج، مكران و بلوچستان مي‏رويد. ميوه من به شكل آلبالوست و داراي شيره لعاب‏داري است كه براي اسهال و ناراحتيهاي دستگاه تنفس و سرفه مفيد است. پوست درختچه من قابض بوده و خاصيت مسهلي دارد. از برگهاي من مي‏توان مانند گل گاو زبان استفاده كرد. دمكرده ميوه من چه تازه و چه خشك به عنوان نرم كننده به تنهايي يا همراه با داروهاي ديگر تجويز مي‏شود. من دو نوع دارم، نوع بزرگ من به اندازه‏اي آلو بوده، و تخم آن از گوشت مجزا مي‏شود، ولي در كوچك هسته به گوشت چسبيده، لعاب آن كمتر ولي شيرين‏تر است. و بهترين نوع آن بحريني است. گذاشتن ميوه من در دهان و مكيدن و فرو بردن آب آن و آشاميدن آب خيسانده آن و همچنين جوشانده آن سينه و گلو را نرم مي‏كند و گرفتگي آواز را برطرف مي‏نمايد و سرفه را درمان مي‏كند. عطش را فرو مي‏نشاند و سوزش ادار را تسكين مي‏دهد. ضماد جوشانده ميوه و برگ من در دوشاب جهت باز شدن دمل و مجرب است. مقدار خوراك ميوه من تا دو مثقال است و بهتر آن است كه هميشه با عناب با خطمي مصرف شود تا براي جگر مفيد باشد، و چون چهار تا پنج عدد برگ نورسته مرا ريزريز كرده و شب در آب بخيسانيد و صبح با فشار صاف كرده و بياشاميد، جهت جريان مني و سوزاك سودمند مي‏باشد. گياه من از خانواده گاو زبان مي‏باشد. سگ زبان فارسي من سگ زبان است، اعراب به من لسان الكلب مي‏گويند. نوع ديگر من در شهسوار «كاش» ناميده مي‏شود و عربي آن اذن الانب يعني گوش خرگوش مي‏باشد. چون داراي خار بوده و به لباس مي‏چسبد اعراب به آن لصيقي هم مي‏گويند. گياه من علفي و از خانواده گاو زبان و بيشتر در سنگلاخها و در اراضي خشك آذربايجان زياد ديده مي‏شوم. گياه من داراي ريشه ضخيم دوكي شكل دراز و گوشتدار است، گلهاي كوچك من در فاصله ارديبهشت تا خرداد باز مي‏شود و رنگ آنها قرمز مايل به بنفش است. قسمت مورد استفاده گياه من بيشتر ريشه من است. رنگ ريشه خاكستري مايل به قرمز و داراي بوي مخصوص و طعام لعابي است. من آرام كننده و كمي مخدر هستم. ميوه من تخدير بسيار دارد. ريشه گياه من قابض و برگ من ملين، است، و ريشه برگ مرا جهت معالجه نزله و امراض ريه و درمان اسهال و پيچش روده و جلوگيري از خونريزي تجويز مي‏نمايند. ضماد برگ تازه و ريشه له شده من و جوشانده آنها جهت تسكين درد سوختگي مصرف مي‏شود و همچنين جهت التيام جراحات و ترك پستان، بواسير و خارش مفيد بوده اولسرها را معالجه مي‏كند. مقدار خوراك من به طور جوشانده يا دمكرده برگ و ريشه 30 تا 60 گرم در ليتر يك فنجان در روز مي‏باشد. براي شستشوي زخمها و اولسرها از جوشانده پنجاه گرم در ليتر استفاده مي‏كنند. ماش هندي فارسي من ماش هندي و عربي آن «حب القلب» است و به يك نوع من «كاسرالحجر» گويند. زيرا هنديان را عقيده بر آن است كه چنانچه كوبيده آن را بر سنگ بمالند، آن را شكننده مي‏كند. در اطراف تهران نواحي البرز، جوستان طالقان و كوههاي لرستان به عمل مي‏آيم. گياه من از خانواده گاو زبان بوده و به آن علف مرواريد هم مي‏گويند. زيرا دانه‏هاي من از قشري سخت به رنگ سفيد پوشيده مي‏باشد. برگهاي من بيضي نوك تيز و پوشيده از تار است، گلهاي من سفيد مايل به زرد است كه بر روي انشعابات ساق پيدا مي‏شود. من علاوه بر ايران، درامريكاي شمالي و اروپا و قسمتهاي معتدل آسيا به عمل مي‏آيم، و بيشتر در جنگلها و اماكن مرطوب سنگلاخ و زمينهاي باير رشد مي‏كنم. پوشش خارجي دانه‏هاي من تركيبي است از سنگهاي آهكي و سيليسي و ريشه من داراي ماده‏اي قرمز رنگ است كه با آن مواد غذايي مخصوصا كره و پنير را رنگ مي‏كنند مغز دانه‏هاي من داراي روغني است كه طعمي ملايم داشته و در اثر ماندن تند مي‏شود. من كليه را تقويت كرده و ناراحتيهاي آن را برطرف كنم، سنگ كليه را شكسته و مي‏ريزانم، و براي اين كار داروسازان سنتي ايران دستور داده‏اند كه شش مثقال دانه مرا با شش مثقال تخم شلغم در هفتاد و پنج مثقال آب بجوشانيد و بگذارند تبخير شده، فقط بيست و پنج مثقال آب بماند. سپس صاف كرده نصف ديگر را شب نيم گرم كرده بنوشند. جوشانده دانه‏هاي من براي درمان بي‏اختياري ادرار نيز نافع است، و آن را براي درمان نزله و سهولت زايمان نيز تجويز مي‏نمايند. برگ و سرشاخه‏هاي گلدار مرا مي‏توانيد مانند چاي دمكرده بنوشيد، اشتها را زياد و سكسكه را برطرف مي‏كند و قلب را قوي مي‏نمايد. باز كننده ادرار و عادت ماهانه نيز مي‏باشد. از جوشانده 30 تا 45 گرم دانه‏هاي من با شكر و دمكرده گل خطمي و كمي شوره براي معالجه نقرس تجويز مي‏شود. فرش زمردين شعراي خوش ذوق ايراني مرا فرش زمرد دين لقب داده‏اند، من نوعي ماش هندي هستم كه بيشتر در شمال شرقي ايران مانند گرگان تا شمال غربي مانند آذربايجان مخصوصا در جنگلهاي ارسباران به عمل مي‏آيم و گياه مرواريد بيشتر به من گفته مي‏شود. گياه من دو نوع ساقه دارد يكي زمين را فرش مي‏كند و با سبزي زيبايي كه دارد، منظره زيبايي را بوجود مي‏آورد و هيچگونه گلي ندارد. ساقه ديگر من كه بطور قائم مي‏رويد، داراي گلهاي بزرگ به رنگ لاجوردي است كه در فاصله فروردين تا خرداد باز مي‏شوند، و رنگ گل آنها از ارغواني تا بنفش تغيير مي‏كند و به همين جهت در روي گياه من گلهاي رنگارنگ مي‏بينيد، دانه‏هاي من سفيد و شبيه مرواريد است. دانه برگ و سرشاخه‏هاي گلدار من داراي تمام خواص درماني ماش هندي است و دمكرده برگ و سرشاخه‏هاي گلدار من را مي‏توانيد به جاي چاي مصرف نماييد.

زبان خوراكيها جلد سوم دكتر غياث الدين جزايرى