اسم من «خارخسك» است!

فارسي من خارخسك است، به من حارخاسك هم مي‏گويند. در شيراز به من «خارسوهك»، در اصفحان «هرواد» و در شهرهاي ديگر به اسامي خارسه گوش، خارسه كوهك، شكر خنج و شكوهنج معروف مي‏باشم، عربي من خسك و حمص‏الامير است. از ترجمه نام هندي من چنين بر مي‏آيد كه چون در پاي فيل فرو روم فرياد مي‏زند. من از خانواده گواجها هستم، ولي داروسازان سنتي ايران مرا در رديف قرصعنه‏ها آورده‏اند. من ضد عفوني كننده، قابض و پيشاب‏آور مي‏باشم، جوشانده من سنگ كليه و مثانه را خرد كرده و مي‏ريزاند و درد كليه را تسكين مي‏دهد و ورم آن را از بين مي‏برد. كمي ملين و برطرف كننده قولنج است، مخصوصا زهرهاي دارويي را خنثي كرده، ازت مسكنها و تب‏برهاي عوارض شيميايي بر روي كليه مي‏كاهم. خوردن عصاره برگ من، بيخ و ميوه من به تمامي جهت درمان سوزاك توصيه شده است. مضمضه عصاره مايع من با عسل، جهت جوشهاي دهان مفيد بوده، غرغره آن درد و ورم گلو را از بين مي‏برد. پاشيدن آب جوشانده من ساس و كيك را از بين مي‏برد. و چون نخود را در آب تازه من پرورده كنند، در تقويت شهوت بي‏مانند مي‏باشد ميوه من در تمام موارد مانند عصاره گياه من است. از جوشانده گياه من درد روغن كنجد روغني بدست مي‏آيد كه ماليدن آن درد مفاصل را تسكين مي‏دهد و رنگ رخساره را باز مي‏كند. چكاندن اين روغن در مجاري ادرار، افتادن سنگ مثانه را آسان مي‏نمايد. مقدار خوراك من تا هفت مثقال است و بذر گياه من خسكدانه ناميده شده، و چنانچه آن را با شير تازه بجوشانند تا خشك شود و دوباره شير افزوده و بجوشانند و اين عمل را سه مرتبه تا حد خشك شدن تكرار كنند، براي تقويت شهوت بسيار موثر مي‏باشد. خار طلايي فارسي من خار طلايي است، اعراب به من شوكةالذهيبه گويند، ولي داروسازان سنتي ايران مرا نوعي قرصعنه مي‏دانند. گياه من پوشيده از گرگ بوده، ساقه‏هاي من بالدار است و بيشتر در مزارع يونجه و مراتع و زمينهاي باير مي‏رويم و بدون تقسيم است. گلهاي من بيضي و پهن مي‏باشد، ولي ساير برگهاي: باريك و بدون تقسيم است. گلهاي من لوله‏اي و به رنگ زرد طلايي بوده و مجتمع مي‏باشد. زوايد زير گل من داراي خار باريك و دراز است، و درازي اين تيغها دو برابر گلها است. ميوه من كوچك فندقي و بيضي شكل و سياه رنگ است و داراي يك دسته تار سفيد است كه اندازه تارهاي آن دو برابر ميوه است. گلهاي و اعضاي مختلف گياه من تب بر بوده و ريشه من مقوي معده است. من در اطراف تهران، قم، رامجرد، تبريز، رضائيه، تفرش، كوه زرند، اشتران‏كوه، دره باروفت، شهبازان، بيشه، اشتران‏كوه و گوت‏وند مي‏رويم، و از قديم مورد استفاده دارسازان سنتي ايران بوده‏ام. خارمرار فارسي من خارمرار بر وزن هزار است. در بلوچستان به من «گرزآغازي» مي‏گويند. عربي من در دريه است. در مصربه من مرير مي‏گويند. من بوته خاري هستم از نوع «بادآور» كه در آهر بهار و اول تابستان مي‏رويم. برگهاي تحتاني من داراي بريدگيهاي متعدد است، ولي برگهاي فوقاني من بدون دمبرگ و كم تقسيم است. گلهاي من لوله‏اي گلي رنگ مايل به بنقش بوده، و زير آنها خاردار است. اعضاي گياه من داراي صمغ، رزين، املاح پتاسيم و چند عامل دارويي است. سرشاخه‏هاي گلدار من تب بر، ريشه و ميوه من پيشاب‏آور است و ادرار باز مي‏نمايد. كليه قسمتهاي گياه من كمي تلخ و اشتهاآور است. ساقه مرا از پوست جدا كرده مي‏خورند، تلخي آن كمتر از پوست و ميوه من است، بعضي با گوشت پخته مي‏خورند و چون شتر گياه مرا بخورند، فربه مي‏شود و به همين جهت عده‏اي به گياه من شوك الجمال لقب داده‏اند. جوشانده من بهترين دارو براي شستن چشم است و ناراحتيهاي چشم را از بين مي‏برد. ضماد من بر روي پلك، درد چشم را تسكين مي‏دهد. ضماد مرا جهت جرب، خارش و تسكين فشار و حرارت خون و تصفيه آن و همچنين جهت تبهاي كهنه و مزمن تجويز كرده‏اند و با «نانخواه» جهت ريزاندن سنگ مثانه و سختي ادرار توصيه شده است. خارشتر فارسي من خارشتر و اشترخار است. در بلوچستان به من «خاربز» هم مي‏گويند. در كتب داروسازي سنتي به من اشترغار گفته‏اند، ولي در كتاب برهان قاطع نام سنتي مرا اشتراغاز نوشته است. عربي من زنجبيل‏العجم و زنجبيل‏الفارس مي‏باشد. من گياهي هستم پرشاخه، با ساقه‏هاي خاردار و برگهاي كوچك و شبيه «بادآورد» كه در تمام قسمتهاي ايران مي‏رويم. انواع من كه در شمال مي‏رويد با انواع جنوبي و حاشيه كوير فرق دارد. در آذربايجان، خراسان و افغانستان، گياه من از خود ترنجبين نمي‏دهد، و به دليل اين كار در جلد اول زبان خوراكيها درقسمت انگبينهاي گياهي نوشته شده است. براي بدست آوردن ترنجبين شاخه‏هاي گياه مرا بريده و در چادرها ريخته و مي‏تكانند، تا آنچه در روي آنها بسته است جدا گردد و بعد از خار و خاشاك آن را پاك مي‏كنند و آنچه به ساقه چسبيده و جدا نمي‏شود، در آب جوشانده و پس از صاف كردن مي‏جوشانند تا غليظ و منقعد گردد. ترنجبين ملين خوبي مخصوصا براي اطفال است، و بهترين وسيله براي شيرين كردن شير خشك اطفال و داروهاي گياهي است. جوشانده گياه من اشتها آور است. اعراب ساقه و ريشه گياه مرا مانند كاهو مي‏خورند، و شتر به خوردن آن رغبت زياد دارد. با بيخ من ترشي درست مي‏كنند. اين ترشي پادزهر سموم مي‏باشد. جوشانده گياه من اشتهاآور و مقوي است، يرقان را برطرف مي‏كند و ادرار را زياد مي‏نمايد وپادزهر سموم است. خوردن يك مثقال گياه من براي درمان تب ربع و تبهاي عفوني مفيد مي‏باشد. ضماد گياه من با سركه براي تسكين ورمها و درد مفاصل توصيه شده است. مقدار خوراك ترشي بيخ من پنج مثقال و از جرم من دو مثقال است. خارتوپي فارسي من خار گلوله‏اي است. به من خارتوپي و گلوله لاجوردي هم مي‏گويند. من در كرج، جاجرود، رزوند، اراك، رضائيه و شمال ايران مي‏رويم. يك نوع غير سمي من در كوههاي شمال تهران شميران، اوشان و شمشك مي‏رويم، و اهالي محل قبه آن را گشوده، و ماده‏اي پنير مانند كه در وسط آن است مي‏خورند. اين ماده براي نرم كردن سينه و باز كردن آواز مفيد است. گياه من پايا است. يعني ريشه آن در زمين مي‏ماند و همه ساله سبز مي‏شود، و گياه تازه مي‏دهد. ساقه گياه من راست به طول دو تا چهل سانتي‏متر مي‏باشد كه در اطراف آن برگهاي بلندي مي‏رويد. برگهاي من داراي پهنگي با كنگره‏هاي عميق است كه دندانه‏هاي آن به يك خارنك تيز منتهي مي‏شود. برگهاي پهن من در قسمت فوقاني سبز و در قسمتهاي تحتاني سفيد است، و اين بهترين راه تشخيص گياه من است. قبه گلهاي من گرد و به رنگ لاجوردي است و در ماههاي تير تا شهريور بسيار زيبا است. اين قبه در بالاي ساقه روييده و با برگهاي دو رنگ منظره زيبايي به گياه من مي‏دهد. ميوه من پوشيده از تارهاي زرد رنگ بوده و در سر آنها يك دسته تار وجود دارد. زنبور عسل از گلهاي من نوشي مرغوب به دست مي‏آورد، گلهاي من داراي عطر مختصري مي‏باشد. تمام قسمتهاي گياه من به استثناي ميوه كه كمي سمي مي‏باشد. پيشاب‏آور است و در مداواي امراض جلدي به كار مي‏رود. نمونه‏هاي غير سمي من علاوه بر اطراف تهران، در رضائيه، تبريز، تفرش، خرم آباد، ازنا، ايسپلي گيلان و اطراف شيراز مي‏رويد. در بعضي از نقاط جهان از گياه من سقزي مي‏گيرند كه براي جويدن مفيد است.

زبان خوراكيها جلد سوم دكتر غياث الدين جزايرى