اسم من «بيد» است!

برگ من تقويت كننده قلب است. من تب بر بوده، سر درد را نيز تسكين مي‏دهم. چكاندن جوشانده برگ من در گوش آن را چرك پاك مي‏كند. بيد نام ديو سفيد بود كه رستم در مازندران او را كشت و اسم او روي من گذاشت. اعراب به من صفصاف گويند، در كتب مختلفه قديم از من به نام خلاف ياد شده است. من انواع و اقسام دارم كه مهمترين آنها عبارتند از: بيد سفيد يا بيد ساده. من در تهران، كرج، كوههاي طالقان، پشند، گچسر، دره لورلاهيجان، پل زغال، دره چالوس، مازندران، آذربايجان، ديلمان مغرب ايران، اشتران كون، بين سقز و همدان، كوه رجب، كوه كهواره در كنار جويبارها مي‏رويم و سايه گستر بوده و برخلاف شايع داراي ميوه هستم، منتها ميوه من ماكول نيست، ولي در داروسازي از آن استفاده مي‏شود. رنگ چوب من كمي سفيد است، گل من در ايام بهار بعد از روييدن برگ به صورت سنبله‏اي كوچك در بين برگها ظاهر مي‏شود. اين گل كمي خوشبوست. ميوه من مانند خوشه از ساقه آويزان مي‏شود و در كتابهاي داروسازي سنتي ايران به اين «ميوه بيد» اطلاق كرده و درخت مرا چنانچه قبلا گفتيم «فلاف» مي‏ناميدند. برگ من مقوي دماغ و قلب و باز كننده گرفتگي جگر و درمان سردرد مي‏باشد. خفقان تشنگي و ضعف معده و تبهاي محرقه و صفراوي با آن معالجه مي‏شوند. و براي جميع امراض صفراوي مفيد مي‏باشم. عرق شكوفه من داراي خواص بيشتري است. برگ من قابض و تب بر است، و قبل از كشف آمريكا و پيدايش «گنه گنه» تنها داروي ضد تب و نوبه دارد و پزشكان سنتي ايران مبتلايان به حصبه و مطبقه را روي برگ من مي‏خوابانيدند تا تب آنها پايين بيايد، عصاره برگ من مسهل بلغم و صفرا مي‏باشد. عرق من كه به عرق بيد معروف است، و آن را مانند گلاب از تقطير برگ من به دست مي‏آورند، سر درد را برطرف مي‏كند و از تب و نوبه جلوگيري مي‏نمايد و براي بازشدن جگر و درمان يرقان و سختي اسپرز و اختناق رحم نافع است و همچنين پادزهر سم عقرب و سموم دارويي است. چكاندن جوشانده برگ من در گوش آن را از چرك پاك مي‏كند. نشستن در آب جوشانده برگ و شاخه‏هاي من جهت از بين بردن فساد چرك مفيد مي‏باشد. خوابيدن در روي برگ من جهت رفع حرارت كبد و قلب مفيد مي‏باشد. خوابيدن در زير سايه درخت من در روز براي تقويت قلب و اعصاب سودمند مي‏باشد. ضماد برگ من جهت جلوگيري از خونريزي، و نوشيدن جوشاندن برگ من جهت معالجه اسهال خوني سودمند مي‏باشد. صمغي كه از برگ من بيرون مي‏آيد، ضد عفوني كننده و مقوي بينايي است و به صورت سرمه مي‏توان آن را به كار برد. خاكستر چوب درخت من براي جلوگيري از خونريزي و با سرمه جهت زگيل و ورم پستان تجويز شده است و براي جلوگيري از نفوذ ميكروب سودمند مي‏باشد. به همين جهت است كه به جواناني كه مبتلا به خوش غرور مي‏باشند توصيه مي‏شود كه آب برگ مرا با فشار گرفته و به صورت خود بمالند تا مانع پيدايش جوش شود. مفيدترين قسمت مورد استفاده من پوست درخت من است كه داراي چندين عامل دارويي است كه مقدار آنها در انواع بيد فرق مي‏كند، و مقدار آنها در ساقه‏هاي مسن بيشتر از ساقه‏هاي جوان است و به همين جهت توصيه كرده‏اند كه بايستي از پوست ساقه‏هايي استفاده كرد كه سن آنها كمتر از سه نباشد. براي تبهاي نوبه‏اي از دمكرده 40 تا 50 در هزار پوست ساقه‏هاي سه ساله من استفاده نماييد. اين پوست داراي اثرمسكن مخصوصا براي دردهاي اع ضاي تناسلي است. عصاره روان سنبله‏هاي من، براي درمان بي خوابي كه نتيجه ضعف اعصاب است و اختلالات عصبي مفيد مي‏باشد و سختي ادرار را هم برطرف مي‏كند و دستگاه گوارش را تقويت مي‏نمايد. يكي از عوامل دارويي كه از درخت من گرفته مي‏شود براي رماتيسم، نقرس، گريپ و اسهال خوني مؤثر است. بيد فوكا من نوعي بيد هستم كه در مازندران به من فك در رامسر و شهسوار فوكا و در گيلان ويدار مي‏گويند و بيد خشت را از من مي‏گيرند، و در نواحي البرز، جوستان طالقان و نقاط كم ارتفاع شمال ايران و شمال غربي گرگان، دره تركمن و در مغرب ايران در كوههاي زاگرس و كردستان و همچنين در بلوچستان به عمل مي‏آيم، ولي در همه جا بيدخشت از من گرفته نمي‏شود، و چون بيدخشت همراه با ساير انگبينهاي گياهي خود را قبلا معرفي كرده است، بيشتر از اين خود را معرفي نمي‏كنم. تنها يادآور مي‏شوم كه پزشكان سنتي ايران بيد خشت را خنك‏ترين انگبينها مي‏دانستند، و خواص ساقه، برگ و ميوه و گل من همانند بيد ساده است. فارسي من بيدمشك است. به من شاه بيد، بهرامه، بهراج: مشك بيد و بيد طبري هم مي‏گويند. در كتب داروسازي سنتي ايران مرا «فلاف بلخي» ناميده‏اند. درخت من شبيه بيد ساده بوده، كه بسيار خوشبو بوده، و به صورت سنبله‏اي است كه در سر آن دانه‏هايي ديده مي‏شود. عطر گل من گرفتگي دماغ را باز مي‏كند. مقوي قلب و مغز بوده، و مسكن سردرد مي‏باشد. جوشانده برگ منم جهت انداختن زالويي كه در گلو چسبيده باشد، مؤثر است. خوردن جوشانده بگ و شكوفه من مانع غليان خون است. سرخ بيد من در دامنه كوه البرز، اطراف كرج، رضائيه، ديزه، سيامك و آذربايجان شرقي مي‏رويم و از شاخه‏هاي من در سبد بافي استفاده مي‏كنند. بيد مجنون من وعي بيد هستم كه شاخه هايم به سوي زمين است. به من «بيد موله» هم مي‏گويند. درخت من فاقد عوامل دارويي بيد بوده و تب برنيستم. شالك به من در اطراف يهران «شالك»، در همدان «دله راجو» مي‏گويند. من در شمال ايران، دامنه البرز، كرج، شهر ستانك، طاش، آذربايجان، حسن بگلو، بلوچستان و شرق ايران مي‏رويم. برگهي مثلثي و براق من با كوچكترين نسيم مي‏لرزد و به همين جهت است كه ساير بيدها به خود باليده و در مثل مي‏گويند مااز آن بيدهايي نيستيم كه با بادها بلرزيم. چون حتي موقعي كه باد هم نمي‏آيد برگهاي من در حركت مي‏باشند. قامت درخت من 5/2 تا 4 متر است و قسمت مورد استفاده من جوانه‏هاي مولد گل من است كه بايستي آنها را در آخر زمستان چيده و خشك كرد.اين جوانه‏ها معطر بوده، و داراي طعم تلخ و كمي شيرين است. دمكرده 8 تا 15 گرم من در نيم ليتر آب و جوانه پوست درخت من پيشاب آور و معرق بوده، مقوي معده و تقويت كننده دستگاه گوارش است. براي مبتلايان ه رماتيسم نقرس، سياتيك، ناراحتيهاي كليه و مثانه تجويز مي‏شود. شراب جوانه‏هاي من به علت داشتن تانن براي مسلولين تجويز مي‏شود. براي تهيه اين شراب خيسانده، سپس با فشار صاف كرده و يك ليوان كوچك آن را بعد از ناهار و شام به مسلولين مي‏خورانند. ضماد يك قسمت جوانه مرا با برگ خشك بلادن، ژوسكيام و پيه خوك مخلوط كرده، و براي امراض مذكور يجويز مي‏كنند، زغال چوب من به صورت قرص در داروخانه‏ها به نام حب زغال (شاربن) فروخته مي‏شود كه براي جلوگيري از سوء هضم توأم بانفخ بسيار مفيد است و بيشتر آن را در مواقعي كه مدفوع زياد متعفن است تجويز مي‏كنند. با زغال چوب من مي‏توان بهترين گرد دندان را ساخت. پاشيدن كوبيده زغال من بر روي زخم از عفوني شدن آن جلوگيري كرده و آن را خشك مي‏كند. اسم من «اكليل كوهي» است! براي از بين بردن ضعف بدن سود بسيار دارم. تنگ نفس را درمان مي‏كنم. برگ من از فاسد شدن گوشت جلوگيري مي‏كند. تپش قلب را از بين مي‏برم و مانع تشمع كبد مي‏شوم. علاج صددرصد رماتيسم رادر من جستجو كنيد... اسم من اكليل كوهي است. اعراب به من اكليل الجبل گويند. درخت من سبزي و زيبايي خاص و بويي مطبوع دارد در غالب نواحي به عمل مي‏آيد، مخصوصادر اطراف اسكندريه زياد است. در قبور مصريان قديم شاخه‏هاي من ديده مي‏شود. گلهاي من نوش فراوان دارد، و زنبور عسل به آن علاقمند مي‏باشد و با آن عسل خوشبويي تهيه مي‏كند. از گلها و سرشاخه‏هاي من اسانس مخصوصي به نام «اسانس رمان» مي‏گيرند. ملكه هنگري در سن 72 سالگي مبتلا به رماتيسم و نقرس بود، و با گياه من معالجه شد و بعد به فكر ازدواج افتاد. سرشاخه‏هاي گياه من پيشاب آور، ضد تشنج و صفرا بر مي‏باشد. تزريق دمكرده سرشاخه‏هاي گلدار من دروريدسگ ترشح صفرا را دو برابر مي‏كند در موارد ضعف عمومي و خستگي در دوره نقاهت مفيد بوده، براي مبتلايان به سوء هاضمه و تقويت دستگاه گوارش، مخصوصا پس از ابتلا به تيفوس و گر يپ مفيد مي‏باشد. در رفع نزله‏هاي مزمن، تنگ نفس، سياه سرفه، تأخير و قطع عادت ماهانه زنان، جلوگيري از ترشحات زنانه، خنازير، دوار، تپش قلب، سردرهاي يك طرفه، فلج و آب آوردن انساج تجويز مي‏شود. من به علت خاصيت صفرا بري كه دارم، در ورم مزمن كيسه صفرا، استقا، بزرگ و كوچك شدن كبد، تشمع كبدي، مخصوصا اگر در اثر سوء تغذيه باشد توصيه شده‏ام. تنقيه جوشانده برگهاي من براي اسهال خوني مفيد است. خوردن اسانس من حالتي شبيه (هيستري) ايجاد مي‏كند. اگر به مقدار كم به حيواني تزريق شود حالت ترس در آن ايجاد مي‏كند. (مانند اسانس رازيانه) در صورتي كه تزريق اسانس مرزه، مريم گلي و افسنتين حالت سبعيت و حمله در آنها ايجاد مي‏كند. زياده روي در خوردن اسانس من خطر مرگ دترد. اگر دمكرده 5 تا 20 گرم برگ يا سرشاخه‏هاي گلدار من در يك ليتر شراب سفيد ريخته و 24 ساعت در تاريكي نگاه دارند، و از آن سه تا 4 قاشق سوپ خوري در صبح و شب، براي رفع خيزاندامها و استسقا مفيد بوده و پيشاب آور را زياد مي‏كند. از اسانس من در تهيه ادوكلن نيز استفاده مي‏كنند. براي رفع و ورمهاي كهنه ضماد برگ گمن مفيدتر از ساير قسمتهاي من مي‏باشد. چنانكه شكم شكار را از برگ من پر كنند، گوشت آن از فساد در امان مي‏ماند و گويند براي جلوگيري از فساد گوشت بهتر از نمك است.

زبان خوراكيها جلد دوم دكتر غياث الدين جزايرى