اسم ما «تاجريزي» است!

ما برادران گوجه فرنگي و از تيره بادمجان هستيم كه در زبان فارسي به ما تاجريزي، انگور روباه، انگورتورك، روباه‏تريك، سگ انگور و به تركي قوش اوزومي و به عربي عنب الثعلبت گويند و اين اسامي به انواع ما تعلق مي‏گيرند. اكنون اجازه فرماييد انواع ما يكايك خود را معرفي نمايند. كاكنج فارسي من عروسك پشت پرده است، به من آلبالوي زمستاني، عروسك پس پرده، عروس در پرده، كچومن، جوز المرج، صب اللهو، كريس اليمود، حب التوم و اسفوند و ليون گويند. در كتب داروسازي سنتي مرا كاكنج خوانده‏اند، در زبان فرانسوي به من الكنج مي‏گويند. داروسازان سنتي ايران مرا نوع نر تاجريزي دانسته، بستاني و كوهي مرا كاكنج منوم مي‏دانستند. من در اطراف تهران، قصر قجر، تجريش، در نواحي مركزي ايران مخصوصا اطراف اصفهان در شمال ايران آذربايجان، رودبار، كوشك، جنگلهاي حسن بگلو مي‏رويم. چند نوع از گياه من در آمريكاي به عمل مي‏آيد كه اهالي محل آنها را خام خورده، و با آنها سس تهيه مي‏نمايند. ساقه گياه من راست و زاويه‏دار مايل به رنگ قرمز با رنگهاي بيضي شكل نوك تيز به رنگ سبز مي‏باشد. گلهاي من فاصله مرداد تا شهريور ظاهر مي‏شود و غالبا بطور منفرد در روي ساقه قرار دارند. ميوه من آبدار به رنگ قرمز و به بزرگي يك گيلاس بوده و پوشيده از پرده است كه از به هم پيوست كاسبرگها حاصل شده است، و به همين جهت به مانند عروسي است كه در پس پرده قرار گرفته، و به آن عروسك پشت پرده هم مي‏گويند. در داخل ميوه من دانه‏هاي كوچك مسطح به رنگ سفيد ديده مي‏شود، داراي نوش فراوان بوده و زنبور عسل به نوش و دانه‏هاي من علاقه و توجه فراوان دارد. قسمت مورد استفاده من ميوه من است، ولي از برگها و دانه‏هاي من هم استفاده مي‏شود،. ميوه من سرشار از ويتامين «ث» مي‏باشد و تقريبا دو برابر ليموترش ويتامين «ث» دارد، و علاوه بر ويتامين داراي جوهر ليمو و قندهاي گوناگون است. در برگهاي من ماده تلخي وجود دارد و از ميوه و كاسبرگهاي من ماده رنگين استخراج مي‏نمايد. ميوه من ملين، برگ و ساقه و كاسبرگهاي گل من مقوي و تصفيه كننده خون، و بهترين دارو براي دفع خيز حاصله از پيدايش آلبومين در ادرار است. امراض سخت كليه و مثانه، استسقا، نقرس و يرقان را معالجه مي‏نمايد. ضماد برگ من پوست را نرم مي‏كند، و ناراحتيهاي جلدي را برطرف مي‏سازد، چكاندن عصاره من درمان خوبي براي زخم گوش مي‏باشد، دود و بخور دانه‏هاي من نيز براي گوش درد مفيد بوده و چرك آن را خشك مي‏كند، و نيز براي تنگ نفس مفيده بوده، كرم معده، مخصوصا كرم كدو را ساقط مي‏نمايد. ماليدن عصاره من بواسير را برطرف مي‏كند، و زخمهاي مزمن را درمان كرده، و از فساد و چرك كردن آنها جلوگيري مي‏نمايد. نوعي كوهي من پيشاب آور بوده، و يك مثقال آن خواب آور مي‏باشد. ولي زياده روي در خوردن آن باعث جنون مي‏شود، مقدار خوراك ميوه رسيده من ده تا بيست عدد ميوه در روز است. با ميوه من شربت مربا و ترشي درست مي‏كنند، و براي اين كار لازم است ميوه را از پرده بيرون آورند تا تلخ نشود، از ميوه من بطور دمكرده و جوشانده به عنوان پيشاب آور مي‏توان استفاده نمود. سگ انگور من نوعي تاجريزي هستم، كه در خراسان و شبه قاره هند مي‏رويم، در داروسازي جديد مرا تاجريزي سياه مي‏نامند و اين ترجمه نام فرنگي من است. ولي داروسازان سنتي مرا عنب الثعلب خواب آور مي‏دانستند. گياه من علفي يك ساله به ارتفاع ده تا پنجاه سانتي متر است، و بيشتر در كنار گودالها مي‏رويد. ريشه من راست و سفيد رنگ است، و در فاصله خرداد تا شهريورماه ظاهر مي‏شوند، ميوه من آبدار، مدور، اول سبز و بعد از رسيدن قرمز مي‏شود، طعم ميوه من تلخ و ناپسند بوده، و در آن دانه‏هاي كوچك گرد زياد ديده مي‏شود. من خواب آور و مسكن مي‏باشم. ضماد برگهاي تازه و له شده من بر روي زخمهاي جلدي و سرطان و تومورهاي بدخيم مفيد است، براي معالجه زهم نوك پستان مي‏توان از جوشانده من به صورت حمام موضعي استفاده كرد، و اين كار براي رفع سوختگي و كوفتگي و التهابات پوست نيز نافع است، براي رفع ورمهاي پوست از جوشانده من كمپرس كنيد، و زخمهاي چركي را با جوشانده من شستشو نماييد، ضماد برگ و سرشاخه‏هاي گلدار من دردهاي رماتيسمي و مفصلي را تسكين مي‏دهد. از جوشانده برگهاي گياه من بطور تيقيه مي‏توان براي تسكين دردهاي لگن خاصره رحم و اعضاي تناسلي استفاده كرد. يك مثقال من مسكن بوده، و بيشتر از آن تا چهار مثقال كشنده است، ضماد برگ ميوه و دانه‏هاي من براي تسكين التهابات و درمان زخمهاي جلدي و سرطان مفيد است، از دود و بخور دانه من براي تسكين درد گوش و زخمهاي جلدي استفاده نماييد.

زبان خوراكيها جلد سوم دكتر غياث الدين جزايرى