شايد تا قبل از حمله اعراب به اسرائيل موضوع «امنيت انرژي» معناي چنداني نداشت. چند سالي مي شد که کشورهاي غربي که سوخت اصلي خود را از زغال سنگ به سمت نفت برده بودند، با چالشي ناگهاني مواجه شدند: افزايش چند برابري قيمت نفت در يک روز! موضوع از اين قرار بود که اعراب به اسرائيل حمله کرده بودند و نگراني در مورد ميزان صادرات نفت جدي شده بود. اين اتفاق سبب شد که قيمت نفت به ناگاه افزايش چشم گيري داشته باشد و بدون شک بازنده اصلي کشورهاي واردکننده نفت بودند. آن ها قادر نبودند اين افزايش قيمت را تحمل کنند.
براي درک اهميت «امنيت انرژي» لازم نيست خاطرات دهه 1970 را مرور کنيم.
بلکه فقط کافي است مجادله اخيراوکراين و تهديدهاي روسيه براي قطع صادرات گاز به اروپا را به خاطر بياوريم. اروپا که گفتمان روسيه را تهديدي عليه «امنيت انرژي» خود مي ديد، در برخي از موارد مجبور شد که عقب نشيني کند. مفهوم «امنيت انرژي» که آن را در دسترس بودن عرضه کافي انرژي با قيمت هاي مناسب تعريف مي کنند، مقوله اي مهم در شکل گيري روابط اقتصادي و سياسي بين کشورها است.
با اين حال امنيت انرژي را مي توان از دو موضع«امنيت عرضه انرژي» و «امنيت انتقال انرژي» بررسي کرد. منظور از امنيت عرضه انرژي اين است که کشورهاي صاحب منابع انرژي، نظير نفت و گاز، اين منابع را به صورت ارزان و کافي در اختيار واردکنندگان قرار دهند. اما موضوع دوم امنيت انتقال انرژي است که در آن اين موضوع مطرح مي شود که نفت يا گاز به آساني به کشورهاي مصرف کننده منتقل شود. از آنجايي که اين انتقال از مسيرهاي مشخصي صورت مي پذيرد، داشتن روابط سياسي مناسب براي حفظ امنيت انرژي موثر است. از آنجايي که در حال حاضر نفت مهم ترين منبع انرژي دنيا به شمار مي آيد به بررسي راه هاي انتقال نفت از کشورهاي نفتي به سمت مصرف کنندگان مي پردازيم.
از آنجايي که روش هاي متنوعي براي صادرات نفت وجود ندارد، بخش عمده اي(63درصد) از انتقال نفت از سمت توليد کنندگان به سمت مصرف کنندگان از طريق دريا صورت مي پذيرد.
از اين رو انتقال دريايي نفت بسيار اهميت پيدا مي کند. علت اصلي استفاده از اين روش براي انتقال نفت، ارزان بودن آن است. اما نکته مهم انتقال نفت، عبور از گذرگاه هاي مشخص يا همان تنگه هاي دريايي است. تنگه هايي که قدرت چانه زني بالايي براي کشورهاي واقع شده در مسير آن ايجاد مي کند. به طور کلي علاوه بر تنگه باب المندب 5 تنگه يا کانال مهم در مسير صادرات دريايي گاز وجود دارد که آن ها را در نمودار زير به خوبي ملاحظه مي کنيد:
در اين ميان طي ماه هاي اخير جنگ در يمن نام تنگه باب المندب به عنوان يکي از چند گذرگاه عبور انرژي و مبادلات کالايي را دوباره بر سر زبان ها انداخته است . به واقع اين تنگه آبي که در قسمت جنوبي درياي سرخ به اقيانوس هند واقع شده است ، آبراهي بسيار استراتژيک است که راه کشتيهاي کالايي و تجارتي و همچنين مسافرتي «در دوران قديم» از درياي عمان و خليج فارس و اقيانوس هند به درون درياي سرخ بوده و پس از گذر از کانال سوئز به سوي درياي مديترانه ادامه مييابد. اين آبراهه بسيار مهم در فاصله۳۶ کيلومتري ناحيه جنوب روستاي ذباب در کرانه خليج عدن واقع شدهاست، ودر حدود ۸۴ کيلومتر از شهر ساحلي «مخا» فاصله دارد. روزانه 3.3 ميليون بشکه نفت از اين تنگه عبور مي کند . اين تنگه نفت خليج فارس را به اروپا و آمريکا انتقال مي دهد. تنگه باب المندب نقطه اتصال شاخ آفريقا به خاور ميانه است و منطقه استراتژيکي براي اتصال دريايه مديترانه به اقيانوس هند به شمار مي آيد.اين تنگه در اختيار سه کشور، يمن، جيبوتي و اريتره است. بخش عمده صادرات و انتقال از خليج فارس به سمت کانال سوئز از اين مسير اتفاق مي افتد. تنگه باب المندب تنها 18 مايل عرض دارد که يکي از تنگه هاي کم پهناي دنيا به شمار مي رودکه همين امر سبب مي شود که کشتي هاي محدودي بتوانند از اين مسير عبور کنند.بسته شدن اين تنگه سبب مي شود که تانکرهاي انتقال نفت نتوانند از خليج فارس به سمت کانال سوئز حرکت کنند ، بنابراين به خط لوله SUMED دست پيدا نمي کنند و تانکر هاي نفتي بايد کل آفريقا را دور بزنند که هزينه زيادي را به بار خواهد آورد.
مهم ترين تنگه ترانزيت نفت در دنيا تنگه هرمز است. تنگه هرمز در هر روز 17ميليون بشکه نفت را از خود عبور مي دهد که عمده اين انتقال از کشورهاي عربستان سعودي، ايران، کويت، عراق و امارات به سمت ژاپن، آمريکا و اروپاي غربي است. علت اهميت اين تنگه اين موضوع است که 30 درصد کل نفت تجارت شده از طريق دريا از آن عبور مي کند. کشورهاي درگير در اين تنگه ايران و عمان هستند که قدرت ژئوپلتيک بالايي براي اين دو کشور ايجاد مي کنند. علاوه بر صادرات نفت خام از طريق اين تنگه، قطر نيز هر روز 3.7 تريليون فوت مکعب (Tcf) گاز طبيعي مايع شده (LNG) را از اين تنگه عبور مي دهد که حدود 30 درصد کل تجارت گاز طبيعي مايع شده در دنيا است. با اين حال تنگه هرمز در نقل و انتقالات نفت بدون رقيب نيست و خط لوله شرق به غرب با طول 745 مايل به درياي سرخ مسير جايگزين آن محسوب مي شود.
تنگه مالاکا دومين تنگه مهم نفتي دنيا است که روزانه 15.2 ميليون بشکه نفت خام را از خود عبور مي دهد. اين تنگه نفت کشورهاي حوزه خليج فارس و آفريقاي جنوبي را به تمام مصرف کنندگان آسيايي نظير ژاپن و چين منتقل مي کند. با اين حال وجود دزدان دريايي و تصادفات بالا و نشت نفت به دليل ديد کم در هنگام دود گرفتگي چالشهاي اين تنگه است.
سومين تنگه مهم دنيا از اهميت بسيار کمتري نسبت به دو مورد ديگر برخوردار است. چراکه تنها 4.5 ميليون بشکه نفت را به صورت روزانه در خود جاي داده است. اين کانال نفت عربستان سعودي را به اروپا و آمريکا منتقل مي کند. با اين حال اين کانال همواره با مشکلات زيادي از قبيل مسدود شدن روبه رو است.براي مثال به گل نشستن دو تانکر بزرگ نفتي سبب بسته شدن اين کانال در سال 2007 شد.تنگه ترکيه و کانال پاناما از ديگر تنگه هاي مهم دنيا هستند که به ترتيب روزانه 2.4 و نيم ميليون بشکه نفت را از خود عبور مي دهند.
