ابوريحان بيرونى

محمد فرزند احمد معروف به ((ابوريحان بيرونى)) سوم ذيحجه سال 362 هجرى در ((بيرون)) از نواحى خوارزم- قسمتهاى بين درياى جيحون و درياى خزر- كه جزو ايران آن روز محسوب مى‏شد، چشم بدنيا گشود.
محمد بسيار خردسال بود، كه تحصيل علم را آغاز كرد و ((ابو منصور)) منجم و رياضيدان بزرگ خوارزمى به سرپرستى و تربيت او پرداخت. هوش و استعداد اين كودك آن چنان جوشان و فعال بود، كه در سن هفده سالگى با ابتكار خود از يك حلقه درجه دار كه بيش از نيم درجه را نشان نمى‏داد، استفاده كرد و ارتفاع نصف النهارى خورشيد را در شهر خود اندازه گرفت.
چهار سال بعد تصميم داشت رصدهاى ديگرى انجام دهد، براى اين كار دايره‏اى به قطر هفت متر و نيم با وسائل ديگر فراهم كرد، اما فقط فرصت يافت در دهكده‏اى در جنوب شهر و مغرب ((آمودريا)) انقلاب صيفى سال 385 را رصد كند، كه در آن سرزمين جنگ داخلى درگرفت و ابوريحان مدتى آن محل را ترك گفت و آواره و بى سرو سامان گرديد!
ابوريحان گفته است:
پس از آن مدت چند سال نتوانستم در يك جا بمانم، تا اين كه روزگار برايم آرامش خاطر فراهم كرد و توانستم به كارهاى خود بپردازم...
مدت آوارگى ابوريحان را كه با فقر و تنگدستى سخت دست به گريبان بوده، حدود 2 سال مى‏توان دانست، كه در اين مدت به قول برخى از مورخين او در ((رى)) و گيلان به سر مى‏برده است، اما در سال 387 باز به وطن خود باز مى‏گردد و به مطالعات و خدمات نجومى خود مى‏پردازد.
اما آنطور كه از شواهد تاريخى بدست مى‏آيد، آشفتگيهاى جنگ و اجتماعى سبب مى‏شود، كه ابوريحان وطن خويش را ترك كند و با يك مسافرت چهل ساله در هند و مناطق مختلف آن زندگى كند.
در همين روزگار است كه كار مطالعه و تحقيق ابوريحان، او را به عنوان دانشمندى بزرگ مطرح مى‏گرداند، كه در علم نجوم، رياضيات، تاريخ، جغرافيا، تفسير، لغت‏شناسى، طب و ادبيات معلومات زيادى كسب مى‏كند و آثار عميق فراوانى از خود به جاى مى‏گذارد.
وضع آوارگى و گرسنگى اين دانشمند بزرگ داستانهاى زيادى دارد، او براى بدست آوردن نسخه يك كتاب تاريخى كه مورد احتياجش بود، مدت چهل سال جستجو مى‏كرد، مطالعه و كار و تلاش او آنقدر زياد بود، كه در سن پنجاه سالگى به بيماريهاى سختى دچار شد، چشم و گوش او بسيار ضعيف شده بود و با دستيارى يك نفر ديگر كارهاى خود را انجام مى‏داد، اما هرگز از مطالعه و نوشتن و تحقيق جدا نمى‏شد.
در حالى كه از بيماريهاى سخت رنج مى‏برد، شبى در خواب ديد كه در جستجوى هلال ماه نو است، وقتى هلال پنهان شد هاتفى به او گفت: صد و هفتاد بار ديگر اين كار را خواهد كرد. اين خواب مايه اميد و دلگرمى او شد و ابوريحان در طول عمر آنقدر تلاش و مطالعه كرد، كه زبانهاى عربى و فارسى و هندى را به خوبى فرا گرفت و توانست از خود 146 اثر و كتاب با حدود سيزده هزار برگ يا صفحه به جاى بگذارد، كه آثار او به زبانهاى مختلف زنده جهان ترجمه شده است.
معروفترين آثار علمى ابوريحان بيرونى، كه برخى از آنها به زبان فارسى هم ترجمه شده، عبارت است از:
1- آثار الباقية من القرون الخالية.
2-

3- حكاية آلالة، المسماة بالسدس الفخرى.
4-

5-

6- افراد المقال فى امر الظلال.
7- استخراج الاوتار فى الدائرة.
8- التفهيم لاوائل صناعة التنجيم.
9- تحقيق ما للنهد...
10- قرة الزيجات.
11 قانون المسعودى.
12- تمهيد المستقر لتحقيق الممر.
13- الجماهر فى معرفة الجواهر.
14- كتاب الصيد نه فى الطب.
ابوريحان بيرونى دانسمند محققى بود، كه حقيقت را فقط در نوشته‏ها و گفته‏ها نمى‏جست، بلكه علاقه شديدى به تحقيق مستقيم روى پديده‏هاى طبيعى داشت و اين كار را گاهى در سخترين شرائط انجام مى‏داد. اعتقاد اسلامى او آن چنان محكم بود كه براى نوشتن كتاب ((لوازم الحركتين)) كه تحقيقى بهتر از آن نمى‏توان سراغ داشت، بيشتر مطالب آن را از آيات قرآن كريم گرفته است.
در عين حالى كه بيشتر زندگى ابوريحان در آوارگى و مسافرتهاى همراه با فقر و گرسنگى و رنج و سختى سپرى مى‏شد، او دانشمندى خوش اخلاق و خوش برخورد بود، زبان نرم و لحن جذابى داشت و زندگى خود را با پاكى و پاكدامنى و عفت سپرى نمود. روح قناعت و مناعت طبع او آن چنان بلند و زيبا بود، كه وقتى كتاب ((قانون مسعودى)) را تصنيف كرد سلطان براى او جايزه و مال فراوانى فرستاد، ابوريحان آن را نپذيرفت و گفت:
آن را به خزانه برگردانيد، من از مال و ثروت بى نيازم چون عمرى را با قناعت گذرانده‏ام و ترك اين عادت براى من هرگز سزاوار نيست.
مهمترين ويژگى اين دانشمند بزرگ اين است، كه هيچگاه دست و چشم و فكر او از كار و تلاش باز نمى‏ماند، قلم و كاغذ از او جدا نمى‏شد، پيوسته در حال انديشيدن و مطالعه و تحصيل عمل بود، تمام روزهاى سال را به كار و تحقيق اشتغال داشت و فقط دو روز ((نوروز)) و مهرگان را براى تهيه وسائل زندگى و استراحت تعطيل مى‏كرد. -الكنى و الالقاب، ج 1، ص 76. ?
در مورد مسائل علمى بسيار دور انديش و گشاده فكر بود، و به همين دليل گاهى مورد خشم و بى مهرى عالمان ديگر قرار مى‏گرفت، چنانكه وقتى وسيله‏اى ساخت كه ساعات نماز را تعيين مى‏كرد و آن را به عالمى نشان داد، آن عالم استفاده از اين وسيله را تقليد از كفار دانست و او را مورد انتقاد شديد قرار داد.
روحيه كار و كوشش و عشق به مطالعه و دانا شدن اين دانشمند كم نظير تا آنجا بود، كه فقيه بزرگ ابوالحسن بن عيسى مى‏گويد: وقتى ابوريحان در بستر بيمارى افتاده بود براى احوالپرسى به عيادتش رفتم، او در حالت سخت جانكندن قرار داشت و با سختى نفسهاى آخر را مى‏كشيد، چون حضور مرا احساس نمود، چشم باز كرد، و گفت: راستى جواب آن مسئله فقهى درباره ارث كه يك روز مطرح كردى چه شد؟
گفتم: اكنون حال تو مناسب نيست و چنين صحبتهائى جائى ندارد.
ابوريحان گفت: اى مرد! كدام يك از اين دو كار بهتر است؟ اين مسئله را بدانم و بميرم، يا نادانسته و با جهل از دنيا بروم؟!
آن گاه من آن مسئله فقهى را توضيح دادم و مطلب براى او روشن شد، و چون او حال خوبى نداشت خانه را ترك گفتم، اما هنوز چند قدم از خانه دور نشده بودم، كه از خانه صداى گريه و ناله بلند شد و متوجه شدم ابوريحان جان به جان آفرين تسليم كرده است. -لغت نامه دهخدا، ج 2، ص 461. ?
ابوريحان بيرونى دانشمند بزرگ و رياضيدان كم نظير مسلمان قرن چهارم و پنجم هجرى، در آخر عمر طولانى و پر بركت خود، كه بيش از هشتاد سال بوده، پى از يك زندگى سراسر افتخار و شرافت، با به جاى گذاشتن كتابهاى علمى كم نظير، در ((غزنه)) بعد از سال 442 هجرى، زندگى را بدرود گفته است. -زندگينامه علمى دانشمندان اسلامى، ص 321-305، لغت نامه دهخدا، ج 2، ص 487-461، هدية الاحباب، ص 24. ?
اين را هم بايد بدانيم، كه سخن گفتن از مقام بلند ((ابوريحان بيرونى)) و آثار عميق علمى او، آگاهى‏هاى فراوان و فرصت زيادى را مى‏طلبد، كه بايد به آثار وى و منابع لازم در اين باره مراجعه نمود، چنانكه علامه ((على اكبر دهخدا)) 24 صفحه بزرگ از جلد دوم ((لغت نامه)) خويش را به شرح زندگى ((ابوريحان)) و بررسى آثار علمى او اختصاص داده، و برخى از دانشمندان ايرانى و غير ايرانى هم كتاب مفصل و جداگانه‏اى درباره شخصيت اين دانشمند نابغه مسلمان، به رشته تحرير در آورده‏اند.