عدالت، مفهوم دیرآشنای آدمی از آغاز آفرینش است كه برای نهادینه كردن آن تلاش فراوانی كرده است. هیچ چیز به اندازه پایمال شدن حق ضعیف و مظلوم برای بشر نفرتانگیز نیست. علت بسیاری از انقلابها، نبود عدالت در جامعه، و يكي از اهداف حركتهاي اسلامى، برطرف ساختن تبعیض و برقراری عدالت بوده است. برپایی عدالت و ریشهكن كردن ستم از ابعاد زندگی انسان، آرمان عدالتخواهان در طول تاریخ است. از طرف دیگر، نوید تحقق جامعه جهانی براساس حكومت عدل داده شده است و بدون شك, حضرت مهدی(ارواحنا فداه) این آرمان را محقق خواهد ساخت.
مفهوم عدالت
عدل،عدالت و معادله،واژههایی است كه معنای مساوات را دربردارد. بنابراین، عدل تقسیم مساوی است و بر این اصل روایت شده است: «بالعدلِ قامَتِ السموات و الارض؛ آسمانها و زمین بر اساس عدل بر پا شده است».[1]
این تعبیر، رساترین تعبیری است كه ممكن است درباره عدالت بیان شود؛ زیرا نه تنها زندگی بشری بدون عدالت برپا نمیشود، بلكه سرتاسر هستی و آسمانها و زمین، همه در پرتو عدالت و تعادل نیروها و قرار گرفتن هر چیز در مورد مناسب خود، برقرار است.
عدالت، از دیدگاه دانشمندان، حكیمان و فیلسوفان، تعریفهای گوناگونی یافته است كه این اختلاف در تعبیر، با اختلاف شرایط حاكم بر جوامع و فضای ذهنی شخص مناسبت فراوان دارد. در قرون وسطا، اندیشمندان توجه خاصی به طبیعت داشتند و عدالت را رفتار مطابق با طبیعت و رعایت حقوق طبیعی میدانستند.[2]
اهمیت عدالت در قرآن
از نظر قرآن كریم، عدالت در سطح بسیار بالایی قرار دارد و یكی از اصول بنیادین بهشمار میآید كه خداوند عمل به آن را واجب كرده است: «إِنّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ».[3] در همین راستا، به جامعه اسلامی متذكر میشود كه بدی و دشمنیِ مخالفان نباید شما را از راه عدالت بیرون برد و حتی با دشمنان نیز با عدالت رفتار كنید.[4]
با توجه به اهمیت و كاربرد فراوان عدالت در جامعه، قرآن كریم آن را به زمینههای گوناگون گسترش داده است. لزوم رعایت عدالت در شهود،[5] عدالت در گفتار[6]، عدالت هنگام داورى[7] و قيام به عدالت در تمام مراحل زندگى،[8] بیانگر این اهمیت است و هیچ چیز نمیتواند جای آن را بگیرد. این سخن امام علی(علیه السّلام) كه میفرماید: «عدالت، مایه صلاح مردم است»,[9] به خوبی میرساند كه كاركرد عدالت و پرهیز از ستم در جامعه، ایجاد الفت، همدلی و همسازی میان گروهها، بخشها و اصناف جامعه است. به همین دلیل, قرآن كریم هر چه را موجب فساد و تباهی و بر هم خوردن روحیه عدالت شود، فسق نامیده و آن را تحریم كرده است.
دورنمايي از عدالت مهدوى
گسترش عدالت و مبارزه با ستم و بیداد، در رأس آرمانهای انقلاب جهانی مهدی موعود است. نكته مهم درباره احادیثی كه درباره قیام حضرت مهدی(ارواحنا فداه) آمده، این است كه بر دعوت به توحید و مبارزه با شرك، به اندازه ایجاد عدالت و اجرای آن تأكید نشده است. بر اساس بررسی نویسنده كتاب منتخب الاثر، در منابع و مصادر اسلامى, نزدیك به 130 حدیث بر این دلالت دارد كه امام مهدی(ارواحنا فداه) زمین را پس از آنكه از ستم پر شده است، از عدل پر میكند.[10]
شاید علتِ این امر آن باشد كه انسانها با بهرهمندی از آموزههای پیامبران الهی و تكامل علم، به خدای یكتا ایمان میآورند و جامعههای انسانی از عقیده مذهبی و الهی برخوردار میشوند. با وجود این، در آتش ستم، تبعیض، حقكشی و استثمار میسوزند و با بیعدالتی دست به گریبان هستند.
پیامبرگرامی اسلام(صلّی الله علیه و آله و سلّم) میفرماید: «شما را به مهدی(ارواحنا فداه) بشارت میدهم. او در زمانی كه مردم گرفتار اختلاف، درگیری و آشوب هستند، در امت من برانگیخته میشود و جهان را از عدالت و برابری پر میسازد؛ همچنان كه از ستم پر شده است».[11]
توجه خاص روایات به موضوع عدالتگستری امام مهدی(ارواحنا فداه)، به نقش محوری این موضوع در انقلاب جهانی آن حضرت و جایگاه ویژه آن در حكومت مهدوی دلالت دارند.
امام عدل
حضرت مهدی(ارواحنا فداه)، عصاره همه خوبیها و زیباییهاست. در صدها روایت، از او با عنوان «مظهر كامل عدالت» یاد شده است. در كتاب مكیال المكارم آمده است: «عدل، آشكارترین صفات نیك امام است. برای همین، آن بزرگوار را در دعای شبهای ماه رمضان، عدل نامیده است: «اللّهم و صَلِّ علی ولیِّ امرِكَ القائم المؤمّل و العدل المنتظر؛ خداوندا! به ولیّ امر خود كه قیامكننده آرمانی و عدل مورد انتظار است، درود فرست».[12]
در روایات فراوانى، مهمترين هدف قيام حضرت مهدی(ارواحنا فداه)، اقامه عدل بیان شده است. امیرمؤمنان, علی(علیه السّلام) فرمود: «همانا یازدهمین فرزندم, مهدی(ارواحنا فداه) است كه زمین را از عدل و قسط پر میكند؛ آنگونه كه از جور و ستم پر شده بود».[13]
امام هادی(علیه السّلام) نیز فرمود: «پس از من، فرزندم, حسن است و پس از حسن، فرزندش, قائم، كسی كه زمین را از عدل و داد آكنده سازد؛ چنانكه از ستم و جور پر شده بود».[14]
تراز تمدن مهدوى، عدل است كه در پرتو آن، دیگر ارزشها حاكم خواهد شد و بساط هر گونه ستم برچیده میشود.
چهره عدالت در دعاهای پیشوایان معصوم(علیهم السّلام)
عدالتشناسى, عدالتدوستى، عدالتخواهى، عدالتگستری و در برابر آن, ستمشناسي و ستمستيزى، در عبارتهای گوناگون دعاهای اهلبیت(علیهم السّلام)، به ویژهزیارتنامهامام مهدی(ارواحنا فداه) به چشم میخورد و فرهنگ ستمستیزی را در جان و روان پیروان اهلبیت(علیهم السّلام) شكوفا میسازد.
در این دعاها، عدالتمحورى, اصلی پذیرفته شده نزد همه انسانهاست. برای تحقق عدالت، باید از درون انسانها آغاز كرد تا عدالت در سطح جامعه بشری با موفقیت گسترش یابد.. با توجه به این اصل كه میگوید تا انسانها از درون متحول نشوند و ریشههای ستمگری در درون وجودشان نخشكد، عدلپروري و عدالتگسترى, ناممكن خواهد بود، میتوان گفت دعاها بزرگترین نقش را در این زمینه میتوانند ایفا كنند.
اهلبیت(علیهم السّلام) در دعاهای خود به شاخصهای ستمگری و عدالتگستری پرداخته و دورنمای عدل مهدوی را ترسیم كردهاند. اهلبیت(علیهم السّلام)، عموماً خود را قائم به حق معرفی میكنند و این ویژگی را خدای متعال و پیامبر اعظم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) برای آنان قرار داده است. امام مهدی(علیه السّلام)، نماد و برجستهترین مصداق قیام بهحق معرفی شده است. به همین دلیل، ذكر نام امام مهدی (ارواحنا فداه) و دعا برای وجود مبارك او، ياد قيام به حق و عدالتگستري اوست و مهدويت و عدالتگسترى، لازم و ملزوم یكدیگر هستند. تمام دعاهای مربوط به تعجیل فرج آل محمد(صلّی الله علیه و آله و سلّم)، به تعجیل فرج و ظهور امام مهدی(ارواحنا فداه) اشاره دارد.[15
