شايد يكي از آزاردهندهترين و پردردسرترين بيماريهاي گوارشي، بيماري سلياك باشد. چون به دليل وجود اين مشكل، افراد مبتلا حتما بايد رژيم خاص و سخت تغذيهاي را رعايت كنند تا دچار مشكل نشوند. بيماري سلياك نوعي بيماري و اختلال خود ايمني بدن است كه به روده كوچك آسيب رسانده و در جذب مواد مغذي تداخل ايجاد ميكند. افراد مبتلا به اين بيماري، قدرت تحمل نوعي پروتئين به نام گلوتن را كه در دانههايي مانند گندم، جو و چاودار وجود دارد، ندارند. گلوتن معمولا در مواد غذايي وجود دارد ولي ممكن است در برخي داروها و ويتامينها نيز يافت شود.
زماني كه اين افراد غذاها يا محصولات حاوي پروتئين گلوتن را مصرف ميكنند سيستم ايمني بدن آنها، از طريق آسيب و تخريب پرزهاي روده كوچك نسبت به اين محرك واكنش نشان ميدهد. در حالت عادي، پرزهاي روده جذب مواد مغذي را از مواد غذايي از طريق ديواره روده كوچك به جريان خون امكانپذير ميكند. بدون وجود پرزهاي سالم، فرد علي رغم تغذيه خوب، دچار سوءتغذيه ميشود چرا كه مواد مغذي به نحو مطلوبي از روده جذب نميشود. در واقع سلياك بيمارياي است كه در اثر دو نوع اختلال در بدن ايجاد ميشود. يكي جذب نامناسب مواد مغذي از روده و ديگري واكنش غير طبيعي سيستم ايمني نسبت به گلوتن. اين بيماري، يك بيماري ارثي است و از نسلي به نسل ديگر قابل انتقال است. گاهي نيز ممكن است ناگهاني و شايد به دنبال يك عمل جراحي، بارداري، عفونت ويروسي يا استرسهاي شديد احساسي آغاز شود.
ظهور علايم بيماري در بخشهاي مختلف بدن
علايم سلياك در افراد مختلف متفاوت است. اين علايم ممكن است در دستگاه گوارش يا در ساير نقاط بدن ظهور يابند. بروز علايم گوارشي بيشتر در اطفال و كودكان شايع است و شامل نفخ و درد شكمي، اسهال مزمن، استفراغ، يبوست، مدفوع رنگ پريده و بدبو و كاهش وزن ميشود. برخي از كودكان ممكن است اين علايم را در قالب بدخلقي نشان دهند. جذب نامناسب مواد مغذي در سنين رشد كودك كه بسيار زمان حياتي است، ممكن است منجر به عدم رشد مناسب كودك، تاخير در رشد، كوتاهي قد، تاخير در بلوغ و ايجاد نقصهايي در ميناي دندانهاي ثابت او شود. افراد بالغ كمتر به علايم گوارشي دچار ميشوند و به جاي آن اين علايم در آنها بيشتر بروز ميكند: كم خوني فقر آهن تعريف نشده، خستگي، درد استخواني و مفاصل، پوكي استخوان يا كاهش تراكم استخواني، احساس كرختي و بيحسي در دستها و پاها، حمله صرع، نداشتن دورههاي قاعدگي، ناباروري يا سقط جنينهاي عودكننده آني و جوشهاي پوستي خارشدار. عوارض طولاني مدت سلياك شامل سوءتغذيه است كه ميتواند منجر به كم خوني، پوكي استخوان و سقط جنين و نيز بيماريهاي كبدي و سرطانهاي روده شود.
نحوه برخورد با سلياك
در حال حاضر تنها درمان بيماري سلياك پيروي از رژيم غذايي بدون گلوتن و حذف تمام مواد غذايي حاوي گندم، جو، چاودار و جو دو سر و نيز حبوبات، غلات و ماكاروني است. وضعيت بسياري از بيماران مبتلا به سلياك به گونهاي است كه مجبور به ترك هميشگي مصرف گلوتن ميشوند. اين افراد بهتر است تحت نظر يك متخصص تغذيه قرار گيرند تا با آگاهي از رژيمهاي غذايي و استفاده از مواد غذايي مناسب شرايطشان، كيفيت زندگيشان بهبود يابد. متخصص تغذيه به آنها ميآموزد كه چگونه از تركيبات مواد غذايي اطلاع يابند و چگونه اين گونه غذاها را تشخيص دهند. در بسياري از افراد، دنبالكردن اين رژيم غذايي علايم بيماري را متوقف كرده، آسيبهاي وارده به روده را درمان و از آسيبهاي بعدي جلوگيري ميكند. بهبودي فرد طي چند روز پس از شروع رژيم غذايي آغاز ميشود. روده كوچك معمولا در كودكان طي 3 تا 6 ماه درمان ميشود ولي در افراد بالغ تا حدود 2 سال طول ميكشد. رودهاي كه درمان شده به اين معناست كه حالا روده فرد داراي پرزهايي شده كه قادر است مواد مغذي را از مواد غذايي خورده شده جذب كند. افراد براي سالم ماندن، بايد در طول زندگي خود از مصرف گلوتن اجتناب كنند. خوردن حتي مقدار كمي گلوتن هم ميتواند به روده كوچك آسيب وارد كند.
برخي از افراد علي رغم رعايت رژيم بدون گلوتن بهبود نمييابند. شايع ترين دليل اين عدم نتيجهگيري نسبت به رژيم، مصرف مقادير كمي از گلوتن است كه ممكن است در خلال اين رژيم مصرف شود. از برخي منابع پنهان گلوتن ميتوان به افزودنيهاي غذايي مانند نگهدارندهها و تثبيتكنندههايي كه با گندم ساخته ميشوند اشاره كرد. همانطور كه گفتيم به ندرت افرادي هستند كه علي رغم همه تلاشها بهبود نمييابند. بيماري اين گونه افراد سلياك مقاوم است و رودههاي آنها آسيب شديدي ديده و قابل درمان نيست. به دليل اين كه رودههاي آنها قادر به جذب مقدار كافي مواد مغذي نيست، مجبور به دريافت مواد مغذي مستقيما از طريق جريان خون هستند. اين افراد تحت درمان دارويي قرار ميگيرند. افراد مبتلا به سلياك بايد در استفاده از مواد غذايي بسيار دقت كنند و اگر در مورد مواد تشكيلدهنده يك ماده غذايي اطمينان كامل ندارند، آن را هرگز استفاده نكنند.
رعايت رژيم غذايي تنها راه رهايي
با توجه به مواردي كه اشاره شد، تنها راه رهايي از مشكل سلياك رعايت يك رژيم غذايي فاقد گلوتن است. ممكن است رعايت اين نوع رژيم كمي دشوار باشد ولي به بهبودي پس از آن ميارزد. اولين گام اين است كه مواد غذايي حاوي گلوتن را به طور كامل از فهرست غذاها و مواد مورد استفاده خود حذف كنيد. براي اين كار ميتوانيد از متخصص تغذيه خود كمك بگيريد. هميشه بايد تركيبات نوشته شده روي مواد غذايي را نگاه كنيد و در صورت مشكوك بودن به مواد آن، از مصرف آن جدا خودداري كنيد.
اين افراد به دليل حساسيت به پروتئين غلاتي كه معمولا از آنها نان تهيه ميكنند، مانند گندم، جو و...، بايد از مواد غذايي كه حاوي اين تركيبات هستند، خودداري كنند. از اين گونه مواد غذايي ميتوان به اين مواد اشاره كرد: ماكاروني، اسپاگتي، نانهاي معمولي، نان باگت، انواع كلوچه، انواع كيك، انواع بيسكوييتها، سوسيس، كالباس، سوپهاي آماده، سسهايي كه در رستورانها تهيه ميشوند و سبزيهاي پخته رستورانها، كتلت، شنيسل گوشت و مرغ، كباب كوبيده رستورانها، فرني با آردهاي حاوي غلات ذكر شده، سسسفيد، سس گوجهفرنگي، نشاسته گندم، پيتزا، رشته فرنگي، شير شكلات، نسكافه، قهوه، گز، سوهان، انواع شيرينيهايي كه حاوي آرد گندم هستند، حلوا، شكلات، كمپوت، آب نبات، غذاهاي كنسروي، كشك، سركه سفيد، چيپس سيب زميني، مارگارين، آجيل بو داده، دارچين، شكر قهوهاي و خلاصه تمام مواد غذايي كه به گونهاي حاوي پروتئين گلوتن هستند. علاوه بر اين، گاهي اين پروتئين در بعضي مواد به صورت پنهان وجود دارد مانند برخي داروها و نيز دهانشويهها. حتما در مراجعه به پزشك، او را از بيماري خود باخبر كنيد.
با وجود تمام محدوديتهاي غذايي كه براي افراد مبتلا به سلياك وجود دارد، آنها ميتوانند با مشورت با يك متخصص تغذيه از طيف گستردهاي از غذاهاي فاقد گلوتن استفاده كنند. گروهي از مواد غذايي فاقد گلوتن شامل اين مواد هستند: نان ذرت يا تهيه شده از آرد ذرت، سيبزميني، برنج، بلال، لوبياي قرمز، عدس و چنانچه بهبودي حاصل شده انواع حبوبات، چاي، شير بدون چربي يا كمچربي، آب، تخممرغ، پنير كمچرب، دسرهاي آماده شده با آرد ذرت، ميوه، بستني خانگي، ماهي و مرغ، انواع گوشت بدون چربي يا كمچربي به صورت كبابي، سوپهاي حاوي آرد برنج يا ذرت، فرني با آرد برنج، شكر، سير، موسير، پياز، سبزيجات، ادويه، سركه سيب، مربا، عسل، شيرينيهاي توليد شده از سيبزميني، آرد برنج و ذرت، شربت، گردو، فندق، پسته، بادام، تخمه آفتابگردان، لوبياي سويا، روغن مايع و روغن بادام زميني. در اين افراد به دليل عدم استفاده از بسياري از گروههاي غذايي، كمبود اسيدفوليك، ويتامين 12 B ، آهن و كلسيم شايع است. بنابراين بايد از رژيمي استفاده كنند كه سرشار از ويتامينها و مواد معدني باشد و در كنار آن، از قرصهاي مكمل آهن، اسيد فوليك و مولتي ويتامينها استفاده كنند. همچنين اين افراد به انرژي مناسبي نياز دارند و بايد غذاهاي پروتئيني زيادي مصرف كنند.
سلياك يك بيماري جهاني
منابع: digestive.niddlr.nih.gov / annecollins
بيماري سلياك مردم تمام نقاط جهان را درگير ميكند و به طور كلي حدود يك درصد از كل جمعيت جهان را دربرميگيرد. به عبارت ديگر از هر 100 تا 300 نفر، يك نفر به سلياك مبتلا ميشود. در ايران اين ميزان به حدود يك درصد از جمعيت كل كشور ميرسد و اين در حالي است كه تنها نيم درصد از افراد مبتلا شناسايي شدهاند. همان طور كه قبلا هم اشاره كرديم، سلياك يك بيماري ارثي است و اطرافيان فرد مبتلا هم ممكن است به اين بيماري مبتلا باشند. احتمال ابتلا از طريق ژنتيك حدودا 10 تا 20 درصد است. پس هميشه به خاطر داشته باشيد كه شرط زندگي راحت با بيماري سلياك رعايت يك رژيم تغذيهاي مناسب و تحت نظر پزشك و نيز توجه به مواد خريداري شده و آگاهي از تركيبات آنهاست.
ندا اظهري
بيماري سلياك نوعي بيماري و اختلال خود ايمني بدن است كه به روده كوچك آسيب رسانده و در جذب مواد مغذي تداخل ايجاد ميكند
