پاسخدهی قرآن

على كريم پور قراملكى‏

قرآن چون دريايى عميق است و هيچ كتابى را نمى‏توان با آن مقايسه كرد. يكى از نشانه‏هاى عميق بودن قرآن كريم، تفاسير مختلفى است كه بر آن نگاشته‏اند. اين در حالى است كه نه تفاسير گذشته توانسته‏اند از عهده تفسير كامل آيات اين كتاب مقدس بر آيند؛ نه تفاسير معاصر مى‏توانند تمام معانى‏اش را كشف كنند و نه تفاسير آينده‏گان خواهند توانست به درك عميق آيات آن نايل آيند.

امامان معصوم عليهم‏السلام نيز در موارد مختلف به جايگاه رفيع قرآن اشاره كرده‏اند. در حديثى آمده است: «برترى قرآن بر ديگر. سخنان، مانند برترى خداوند بر مخلوق خود است».[1]

تاريخ اسلام نشان مى‏دهد كه قرآن در عرصه‏هاى مختلف زندگى مسلمانان ظهور و نفوذ داشته است. بخشى از اين عرصه‏ها عبارتند از:

1. معنوى و روحى.

2. عملى و اجتماعى.

3. علمى و نظرى.

به نظر مى‏رسد كه بُعد اخير، پرسش درباره «جامعيت قرآن» را در اذهان مسلمانان پديد آورده است. بسيارى از دانشمندان جامعيت قرآن را پذيرفته و در جهت اثبات آن دليل‏هايى ارائه داده‏اند. پيش از تبيين برهان‏هاى اين گروه، بايد دانست كه ديدگاه طرفداران جامعيت قرآن به انواع زير قابل تقسيم است:

1. ديدگاه حداكثرى كه به گستردگى قرآن در همه علوم و روش‏ها معتقد است.

اين گروه از طرفداران جامعيت قرآن، قرآن را دربردارنده همه علوم نخستين و واپسين مى‏دانند. از ديدگاه آنان، قرآن همه مسائل جزئى و كلى و حتّى بسيارى ديگر از موضوعات مانند شيمى، فيزيك و ... را شامل مى‏شود. اينان قرآن را جامع مسائلى مى‏دانند كه مبين قوانين علوم نظرى و تجربى است. اسكندرانى و طنطاوى و ملامحسن فيض به شكل افراطى به مسائل علوم و مسائل تجربى پرداخته‏اند:

فيض كاشانى، پس از آن كه دانش انسان را به دو نوع جزئى و حسى و كلى و مطلق تقسيم مى‏كند، مى‏نويسد: اكنون آن كه كيفيت اين نوع دانش (علم كلى) را مى‏داند، معنا

و مفهوم آيه «ونزلنإ عليك الكتاب تبياناً لكل شى‏ء» را در مى‏يابد. چنين كسى در واقع، گواهى مى‏دهد كه همه دانش‏ها در قرآن كريم وجود دارند.

ابن كثير نيز پس از نقل كلام ابن مسعود درباره نهفته بودن همه علوم در قرآن، مى‏نويسد: هر چه مردم در كارهاى دنيايى و دين و معيشت و عالم رستاخيز نيازمندند، در قرآن بيان شده است.

بى‏ترديد اگر مراد ابن‏كثير ظواهر كلمات قرآن باشد، قابل پذيرش نيست؛ زيرا امورى چون مسائل دقيق و جزئى رياضى، شيمى، فيزيك و مانند آن در ظواهر قرآن به صورت شفاف بيان نشده‏اند؛ اما اگر مقصودش نهفته بودن اين دانش‏ها در مراتب گونه‏گون معانى و مفاهيم قرآن باشد، مى‏توان آن را پذيرفت.

2. ديدگاه حداقلى كه تماميت قرآن در ذكر كليات و بيان ارزش‏ها مى‏پذيرد.

طرفداران اين نظريه، قرآن را در محدوده توصيف جهان بينى و عقايد و بيان ارزش‏هاى جامع مى‏دانند و معتقدند كه طرح مسائل علمى، با قدسى بودن دين، سازگار نيست.

اكمال دين در نظر اين گروه، عبارت است از؛ تبيين كامل امور معنوى و آخرتى و واگذاردن علوم انسانى و تجربى؛ مانند شيوه حكومت بر مردم. برخى در تأييد اين نظريه گفته‏اند: افزودن سنّت.

رسول اللّه صلى‏الله‏عليه‏وآله، توجّه به سيره امامان عليهماالسلام و توسل به اجتهاد در كنار قرآن، از دلايل روشن كامل نبودن قرآن به شمار مى‏آيند.

بى‏ترديد اين ديدگاه نمى‏تواند درست باشد؛ زيرا طرح مسائل علمى در راستاى هدايت و تربيت نفوس، ضرورت دارد و به قدسى بودن، زيان نمى‏رساند. از سوى ديگر، نقدپذيرى، به دينى بودن موضوع، آسيب وارد نمى‏كند؛ چنان كه احكام شرعى به واسطه عنصر اجتهاد، هميشه در معرض انتقاد قرار دارند. افزون بر اين، مسائلى چون سنّت رسول اللّه صلى‏الله‏عليه‏وآله و سيره ائمّه عليهماالسلام و اجتهاد، از پايه‏هاى جامعيّت قرآن به شمار مى‏آيند و به عبارت ديگر، همه اينها از متن قرآن كريم الهام گرفته‏اند. آياتى مانند «وما اتاكم الرسول فخذوه و ما نهاكم عنه فانتهوا؛[2] و آن چه را فرستاده او به شما داد، آن را بگيريد و از آن چه شما را باز داشت، باز ايستيد».

«أطيعوا الله و أطيعوا الرسول و أولى الامر منكم‏؛[3] خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياى امر خود را نيز اطاعت كنيد.

«إنما وليكم الله و رسوله و الذين امنوا ...؛[4] ولى شما، تنها خدا و پيامبر اوست و كسانى كه ايمان آورده‏اند ...»،

بر نادرستى اين نظر، گواهى مى‏دهند.

3. ديدگاه اعتدالى كه معتقد است قرآن كريم ضمن بيان كليات و اصول و قواعد ارزشى و نگرشى، برخى از روش‏هاى سرنوشت ساز و موثر در هدايت را نيز تبيين مى‏كند. طرفداران اين نظريه، چنان باور دارند كه قرآن اصول و ارزش‏هايى را مطرح كرده است كه مى‏توان بر اساس آنها، يك نظام حقوقى، سياسى و اجتماعى و نيز پيام‏هاى ارزشى مبتنى بر يك مكتب روان‏شناسى و جامعه‏شناسى را استخراج كرد. بنابراين، قرآن از زاويه‏اى خاص، بيان‏گر همه چيز است. جامعيت و شمول قرآن در گستره ديدگاه‏هاى علمى، چنان است كه در خصوص تك گزاره‏هاى آن، سخنى ندارد و اثباتاً يا نفياً موضع‏گيرى نمى‏كند.

در اين ميان، برخى از مفسران مانند علامه طباطبايى و ديگران، جامعيت قرآن را در قلمرو هدايت و تربيت تفسير كرده‏اند. او در اين باره مى‏نويسد: «آن چه ملاك است و كوتاهى را از جانب قرآن منتفى مى‏سازد، اين است كه قرآن تمام مطالب لازم در حوزه هدايت و سعادت را همراه دارد و در اين زمينه، از هيچ كوششى فروگذار نكرده است».[5]

گروهى از پژوهش‏گران مانند استاد حسن‏زاده آملى، جامعيت را براساس فهم زبان قران و ذوبطون بودن آن معنا كرده‏اند. وى مى‏نويسد: «كلمه مباركه «كلّ شى» چيزى را فروگذار نكرده است؛ پس چيزى نيست كه قرآن تبيان آن نباشد؛ ولى قرآن در دست انسان زبان فهم، تبيان كلى شى و زبان كلمات اللّه، بى‏انتهاست. اين انسان زبان فهم، راسخ در علم است».[6]

گروهى نيز جامعيت را در حوزه شرع و احكام آن محدود ساخته‏اند. عالمانى چون فخر رازى و طبرسى، اعتقاد دارند كه جامعيت قرآن در محدوده دين و شرع معنا مى‏يابد؛ زيرا بيان دين و احكام، جز از ناحيه قرآن، امكان‏پذير نيست.

معيارهاى جامعيت‏

معيارهاى جامعيت قرآن عبارتند از: مطابقت با فطرت انسانى، سهولت و انعطاف پذيرى در تعليمات، توان پاسخ به پرسش‏هاى بشر، شايستگى همگانى و جاودانگى، همسويى با انسان، همگونى اجزاى دين، نگاه همه جانبه، فراروزى و آينده نگرى، عقلانى بودن آموزه‏ها و توجّه به تفقه و اجتهاد.[7]

(به نقل از: نرم افزار گلشن فرهنگ و معرفت، ويژه نامه پرسمان، شماره 21)