آيا تا به حال برايتان پيش آمده كسي به شما بگويد كمخون هستيد؟ آيا مصرف آهن به شما پيشنهاد شده است؟ آيا اين كار باعث شده كه احساس بهتري داشته باشيد؟
كمخوني (آنمي)، يك بيماري شايع است و تقريبا 30 درصد جمعيت جهان كمخون هستند. اين وضعيت خصوصا در خانمهاي جوان شيوع دارد (بيشتر به علت از دست دادن خون در زمان عادات ماهيانه.) به علاوه اين حالت در جمعيتهايي كه دچار فقر غذايي هستند، در جاهايي كه بيماريهاي مزمني مانند ايدز شايع است يا نواحي كه آب آنها با سرب يا مس آلوده شده بيشتر از ديگر مناطق ديده ميشود.
بنابراين چون كمخوني خيلي شايع است اغلب به شما توصيه ميشود كه آهن مصرف كنيد تا كم خون نشويد ولي بايد بدانيد كه كمبود آهن يكي از چندين علت كم خوني است. ادامه مطلب را بخوانيد تا به حقايق مختلف در مورد كمخوني پي ببريد.
با كمخوني بيشتر آشنا شويد
لغت «كمخوني» بدين معني است كه تعداد گلبولهاي قرمز خون كاهش يافته است. اين تعريف در نگاه اول ساده به نظر ميرسد اما لازم است كه «كاهش» نيز معني شود. حداقل 2 راه براي تعريف كاهش در گلبولهاي قرمز وجود دارد: 1 كمتر از تعداد لازم براي پيشبرد فعاليت طبيعي بدن 2 كمتر از بيشتر مردم سالم.
البته اغلب گزارشها براساس تعريف دوم شكل ميگيرند. يعني مقادير طبيعي آزمايشگاهي با اندازهگيري تعداد گلبولهاي قرمز در صدها و حتي هزاران فرد سالم تعيين ميشوند و محدوده طبيعي شمارش گلبولهاي قرمز براساس 95درصد اين جمعيت معين ميشود. 5 درصد باقيمانده كه مقادير بالاتر و پايينتر از اين محدوده را تشكيل ميدهند، غيرطبيعي فرض ميشوند.
اهميت گلبولهاي قرمز در آن است كه اكسيژن را در خون حمل ميكنند. چندين روش براي ارزيابي و گزارش كمخوني وجود دارد كه معمولترين آن حجم و غلظت هموگلوبين (مولكول حملكننده اكسيژن در گلبول قرمز) است.
در يك خانم بزرگسال، حجم طبيعي گلبولهاي قرمز خون كه در اصطلاح هماتوكريت ناميده ميشود تقريبا بين 48 36 درصد متغير است. اين مقدار در مردها كمي بيشتر است (52 40 درصد.) غلظت هموگلوبين به طور طبيعي بين mgLdL 5/11(ميليگرم در دسيليتر) تا MgLdL 5/17 بسته به جنس و آزمايشگاهي كه خون را مورد آزمايش قرار ميدهد، تغيير ميكند.
كمخوني مشكلي شايع است كه در حدود 30 درصد جمعيت جهان به آن مبتلا هستند
به خاطر داشته باشيد كه اگر هموگلوبين يا هماتوكريت شما اندكي پايين است، ميتواند به اين دليل باشد كه شما جزو آن دسته از افراد سالم هستيد كه زير محدوده طبيعي قرار گرفتهايد. همانطور كه قبلا هم گفتيم محدوده طبيعي از روي نتايج آزمايشهاي 95 درصد از افراد سالم تعيين ميشود (كه مقادير مرجع نيز ناميده ميشوند) و 5 درصد در اين محدوده محاسبه نميشوند با اين كه آنها هم ميتوانند سالم باشند.
كمخوني يك بيماري نيست
كمخوني در واقع يك بيماري نيست بلكه يك نتيجه آزمايش است. در شرايط طبيعي، مغز استخوان بيش از مقدار لازم گلبول قرمز ميسازد تا اكسيژن را به اعضاي حياتي بدن حمل كنند. اين گلبولها حدودا 4 ماه در گردش خون دوام ميآورند و پس از آن از بين ميروند و از گردش خون حذف ميشوند. كمخوني علل مختلفي دارد ولي دو علت عمده آن عبارتند از: 1 اختلال در توليد گلبول قرمز، يعني وقتي مغز استخوان تعداد كمي گلبول ميسازد. مثالهاي اين دسته عبارتند از كمبود آهن، ويتامين 12B و فولات (زيرا هر يك از اين مواد براي ساخت گلبول قرمز ضروري است.) 2 اختلال در تخريب گلبولهاي قرمز، يعني وقتي گلبولهاي قرمز سريعتر از آن كه ساخته شوند از بين ميروند، انواع مختلف كمخونيهايي كه باعث ليز گلبولهاي قرمز ميشوند از اين دستهاند.
كمخوني با اين علائم مشاهده ميشود
وقتي كمخوني واضح باشد ميتواند با خستگي، سردرد، تپش قلب، تنگي نفس و درد قفسه سينهاي همراه باشد و در افرادي كه زمينه بيماري قلبي دارند موجب سكته قلبي شود.
علائم در طي فعاليت تشديد ميشوند زيرا بدن نياز به اكسيژن رساني بيشتري پيدا ميكند. اگر كمخوني شديد باشد علائم در هنگام استراحت نيز ايجاد ميشوند و شامل سختي تنفس، گيجي و بيحالي ميباشند. اگر كمخوني به علت خونريزي ناگهاني ايجاد شده باشد، فقط كمبود گلبول قرمز نداريم بلكه پلاسما (بخش مايع خون) نيز كاهش يافته است كه باعث كاهش فشار خون و سرگيجه يا حتي شوك و مرگ ميشود.
هر چند هيچكدام از اين علائم و وضعيتها وقتي كه كمخوني خفيف است ديده نميشوند. اين كه چگونه آنمي را «واضح» يا «خفيف» دستهبندي كنيم به نحوي قراردادي است، اما بيشتر متخصصان موافقند كه سطح هماتوكريت 3532 معمولا باعث بروز علائم نميشود، كمتر از 28 ميتواند باعث بروز علائم شود و بين 3228 بروز علائم متغير است يعني بعضيها دچار علائم ميشوند و بعضي ديگر نه.
اگر كمخوني شما متوسط يا شديد باشد نه تنها علائم كمخوني مانند خستگي ديده ميشوند بلكه علائم وابسته به بيماري كه باعث كمخوني شده است نيز قابل مشاهدهاند. براي مثال كمخوني در بين افرادي كه به بيماريهاي مزمن التهابي مانند التهاب مفاصل (همراه با درد و سفتي مفاصل) يا بيماري كرون (همراه با اسهال و درد شكم) مبتلايند، شايع است.
در نهايت، وقتي كمخوني باعث بروز علائم ميشود، كاهش يا از بين بردن علائم اهميت دارد، اما پيدا كردن علت نيز از ارزش خاص خود برخوردار است. در حقيقت از بين بردن علائم وابسته به كمخوني بدون اين كه بدانيم علت كمخوني چيست، امكانپذير نيست.
وقتي هيچ علامتي وجود ندارد
بيشتر افرادي كه كمخوني خفيف دارند، ممكن است خبر نداشته باشند، چون آنها هيچ علامتي ندارند. گفته ميشود كه خستگي اغلب از كمخوني ناشي ميشود، ولي تا كمخوني واضح نباشد، علائم آشكار نميشوند. بعلاوه خستگي، علامت شايعي است كه ميتوان آن را در افراد سالم نيز مشاهده كرد. حتي وقتي خستگي با كمخوني خفيف ديده شود، بعد از برطرف شدن كمخوني علائم بندرت بهبود مييابند. البته استثناهايي هم وجود دارند. براي مثال حتي در كمخوني متوسط تا شديد ممكن است علائم آنقدر آهسته بروز كنند كه اصلا احساس نشوند. در مطالعهاي كه روي كمخوني انجام شده است، معلوم شده كه افراد مبتلا به سرطان، سكته قلبي و آنهايي كه به دياليز نيازمندند، در صورتي كه كمخوني خود را درمان كنند، احساس بهتري پيدا خواهند كرد، حتي وقتي كمخوني آنها خفيف باشد و علائم واضحي در آنها وجود نداشته باشد.
وقتي در شخصي آنمي تشخيص داده ميشود، اغلب او فكر ميكند كه اين حالت، خستگي وي را توجيه ميكند. ولي در بيشتر افراد اين گونه نيست، زيرا با اين كه كمخوني ميتواند باعث خستگي شود، ولي بيشتر خستگيها به علت كمخوني بروز نميكنند، مثلا كمخوني خفيف باعث خستگي نميشود، دليل آن هم اين است كه با درمان كمخوني، خستگي برطرف نميشود.
اگر خستگي مفرط داريد، خصوصا وقتي علت ديگري (مانند كمبود خواب) پيدا نكرديد، با پزشك خود مشورت كنيد و بدانيد كه كمخوني علتهاي مختلفي دارد كه درمان بايد پس از يافتن علت آن آغاز شود.
دكتر امير شيرواني
