بر اساس اعلام سازمان ملل متحد، جمعيت جهان تا سال 2050 با 40 درصد افزايش به 1/9ميليارد نفر خواهد رسيد. تامين غذا، بهداشت، مسكن، آموزش و اشتغال جامعهاي كه با مساله افزايش جمعيت روبهروست، از يك طرف و جوابگويي به نياز گسترده مالي، معنوي و كاهش گرسنگي آنها از طرف ديگر، براي بسياري از كشورهاي جهان راهي جز كنترل رشد بيرويه جمعيت باقي نگذاشته است. اين مساله آنقدر اهميت دارد كه سازمان ملل متحد روزي را با عنوان روز جهاني جمعيت نامگذاري كرده است.
تنظيم خانواده در مقياس خانوادگي، وسيلهاي براي فاصلهگذاري بين فرزندان و تعيين تعداد فرزندان است و در مقياس اجتماعي يكي از راههاي برقراري تعادل ميان توسعه اقتصادي، اجتماعي و ميزان رشد جمعيت محسوب ميشود. البته جلوگيري از زاد و ولد، تنها راهحل توسعهيافتگي نيست بلكه يكي از راهها محسوب ميشود. اين شيوه وسيلهاي است تا بتوان تعادل ميان رشد اقتصادي و افزايش جمعيت برقرار كرد.
امروزه هدف اساسي در كليه برنامههاي تنظيم خانواده و جمعيت، هماهنگي ساختار جمعيتي با روند توسعه اقتصادي و اجتماعي است. از طرف ديگر هدف اصلي توسعه اقتصادي بر اعتلاي كيفيت زندگي مردم معطوف شده و افزايش ناخالص ملي رفاه بيشتر را براي مردم، بخصوص آنها كه در پايينترين سطوح درآمد قرار دارند مدنظر قرار ميدهد.
در اين ميان نبايد فراموش كنيم كه برنامههاي تنظيم خانواده و جمعيت منحصر و محدود به كنترل باروري در زن نميشود. هرچند اين تفكر كه مردان رفتاري كليشهاي دارند، باعث شده تا همواره قابل اجرا بودن برنامههاي جلوگيري از بارداري در مردان با شك و ترديد مواجه شود. بسياري از مردم فكر ميكنند مردها بيمسووليت و غيرقابل اعتمادند و نميتوانند در برنامه تنظيم خانواده شركت كنند. بعضي ديگر فكر ميكنند مردها از روشهاي ضدبارداري كه نياز به مراجعه به مطب پزشك يا دريافت تزريق داشته باشد، استفاده نميكنند.
در اين ميان، اشكالات دو روش معمول جلوگيري از بارداري مردان آنقدر زياد است كه ما را به فكر استفاده از روشهاي ضدبارداري جديد بيندازد؛ وازكتومي قابل برگشت نيست و از طرفي ديگر و در ضمن امكان شكست در استفاده از كاندومها وجود دارد. اين در حالي است كه مطالعات نشان ميدهد كه مردان خواهان روشهاي ضدبارداري بهتري هستند. در مطالعهاي كه در سال 1998 روي مردان انگليسي انجام شد، 80 درصد آنها عنوان كردند كه ترجيح ميدهند روش جلوگيري بارداري در آنها به صورت مصرف قرص باشد. همچنين در مطالعه ديگري در سال 2005 بيش از 60 درصد مردان آلماني، اسپانيايي، برزيلي و مكزيكي علاقه خود را نسبت به روشهاي جديد ضدبارداري ابراز كردند.
در اين مقاله سعي ميكنيم شما را با روشهاي نوين جلوگيري از بارداري در مردان آشنا كنيم. هرچند كه بعضي از اين روشها در مراحل آخر آزمايش هستند و بزودي وارد بازار ميشوند، ولي تاكنون هيچ كدام از آنها به طور رسمي وارد بازار نشده است.
RISUG، آسان، مطمئن و برگشتپذير
RISUGتركيب قابل تزريقي است كه باعث انسداد نسبي وازدفران (مجرايي كه اسپرمها را حمل ميكند) ميشود و هر نوبت تزريق آن اثر ضدبارداري موثري را براي 10 سال ايفا ميكند. ضمن آن كه بسرعت اثر ميكند و عوارض جانبي اندكي دارد. از همه مهمتر اين كه در مطالعات اوليه ثابت شده است كه اثرRISUG برگشتپذير است. اين ماده بدون جراحي به داخل وازدفران تزريق ميشود و كل فرآيند ظرف 15 دقيقه و به طور سرپايي پايان مييابد. پس از تزريق، اين ماده ظرف 72 ساعت به چينهاي ريز مجرا متصل ميشود و باعث انسداد نسبي مجرا ميشود. اين ماده از 2 راه اثر ضدبارداري خود را ايفا ميكند: انسداد نسبي مجرا و ايجاد اختلال در كار اسپرمهايي كه از آن عبور ميكنند با تخريب ديواره سلولي آنها.
البته بعضي از افرادي كه به طور آزمايشي از اين ماده استفاده كردهاند عوارض خيلي كمي را بيان كردهاند كه بدون هيچ درماني ظرف 2 هفته برطرف شده است. RISUG عوارض وازكتومي مانند گرانولوم و پاسخ خودايمني را ندارد. (گرانولوم بافت التهابي است كه در بعضي موارد به علت نشت اسپرم از لولههاي تناسلي پس از وازكتومي رخ ميدهد. اسپرمهايي كه از لولههاي تناسلي خارج ميشوند توسط بدن به عنوان ماده خارجي شناخته شده و پاسخ خودايمني را برميانگيزند.)
آمپولهاي تزريقي مسدودكنندهجايگزين وازكتومي
آمپولهاي تزريقي در كشور چين به عنوان چارهاي ديگر در مقابل وازكتومي ساخته شدهاند. اين آمپولها به داخل وازدفران تزريق ميشوند و ماده تزريق شده محل مربوطه را به طور كامل ميبندد و از عبور اسپرمها جلوگيري ميكند. تاكنون دو نوع مختلف از اين آمپولها به نامهايMPU وMSR آزمايش شده است. اين آمپولها از تركيب دو ماده ساخته شدهاند كه در دماي اتاق به حالت مايع هستند، اما پس از تزريق به حالت جامد درميآيند و لولهاي را كه اسپرمها از آن عبور ميكنند را ميبندد. اين كار به طور سرپايي با بيحسي موضعي قابل انجام است و به 30 دقيقه زمان نياز دارد.
متاسفانه چند ماه طول ميكشد تا آمپولهاي MPU به سطح اثربخش خود برسند و اين مقدار از يك تا 18 ماه متغير است. ضمن آن كه مطالعات مختلف روي MSR نتايج متغيري را گزارش كردهاند و البته جديدترين مطالعه نشان ميدهند كه MSR نميتواند بخوبي وازدفران را مسدود كند و بهتر است كنار گذاشته شود.
اين در حالي است كه عوارض جانبي MPU بسيار كمتر از وازكتومي است؛ زيرا در آن هيچ برشي انجام نميشود. فقط در 19/0 درصد درد در محل تزريق و 66/0 درصد تورم اپيديديم (مجراي خروجي اسپرم) گزارش شده است.
عبور اسپرم ممنوع
يكي از ديگر راههايي كه با بستن مسير عبور اسپرمها از بارداري جلوگيري ميكند IVD است.
IVD )Intra Vas Device( وسيلهاي است كه پس از كاشته شدن جلوي جريان اسپرمها را ميگيرد. IVD از 2 قسمت مسدودكننده تشكيل شده است كه وارد وازدفران ميشوند. اين دو قسمت هماندازه با قطر وازدفران هستند و با وارد شدن به آن باعث مسدود شدنش ميشوند. اين دو قسمت در داخل يك وازدفران و با كمي فاصله از يكديگر قرار ميگيرند.
در صورتي كه اسپرمي از اطراف يكي از مسدودكنندهها عبور كند و وارد فضاي بين دو مسدودكننده شود، مسدودكننده ديگر سد راه آن ميشود. براي جلوگيري از جابهجا شدن مسدودكنندهها در وازدفران، آنها را به ديواره وازدفران متصل ميكنند.
از زماني كهIVD قرار داده ميشود 3 ماه طول ميكشد تا فرد باروري خود را از دست بدهد. در يك مطالعه گزارش شده است كه صددرصد افراد با اين روش موفق بودهاند و در مطالعه ديگري 90 درصد موفقيت حاصل شده است و 10 درصد ديگر فقط مقدار كمي اسپرم داشتهاند.
در مقايسهاي كه بين اين تكنيك و وازگتومي صورت گرفته است، 10 درصد افراد احساس درد در محل داشتهاند كه اين مقدار در مورد وازكتومي 20 درصد بوده است. تشكيل گرانولوم در اين روش 3 درصد در مقابل 10 درصد در وازكتومي بوده است، در حالي كه در افرادي كه تحت وازكتومي قرار گرفته بودند. 5 درصد التهاب اپيديديم و 2 درصد بازگشت خودبهخودي را عنوان كرده بودند، هيچكدام از اين عوارض در افرادي كهIVD دريافت كرده بودند، مشاهده نشدند. همچنين بد نيست بدانيد بازگرداندن اين روش نسبت به وازگتومي بسيار سادهتر، كمهزينهتر و با احتمال موفقيت بيشتر است.
راهحلي مطمئن براي مردان
محققان در تلاشند تا هورمونهاي ضدبارداري را با همان مكانيسمي كه قرصهاي ضدبارداري زنانه عمل ميكنند براي جلوگيري از بارداري در مردان به كار گيرند. هورمونهاي ضدبارداري مردانه )MHC( توسط ايمپلنت يا تزريق وارد بدن ميشوند و در حال حاضر طي مراحل نهايي تحقيقات را طي ميكنند و ورود آنها به بازار نزديك است. محققان در تلاشند تا MHCها همانند قرصهاي جلوگيري از بارداري زنها، موثر و ايمن باشند.
هورمونهاي ضدبارداري مردانه توليد اسپرم را متوقف كرده يا كاهش ميدهند. اين كار توسط مهار ترشح هورمونهاي جنسي مردانه در مغز و بيضهها انجام ميشود. هنگامي كه سطوح تستوسترون (هورمون جنسي مردانه) در بيضهها پايين است، توليد اسپرم كاهش مييابد و يا متوقف ميشود. محاسبه شده است كه تاثير اين روش ميتواند تا 99 درصد باشد كه اين حتي بالاتر از تاثير قرصهاي ضدبارداري زنان است.
سريعترين زمان ممكن براي شروع اثرMHC ها بين 5/1 تا 5/2 ماه است. از عوارض جانبيMHC ها ميتوان به افزايش وزن، آكنه و تغييرات خلقي اشاره كرد. اين عوارض را ميتوان با انتخاب دوز مناسبي از هورمون براي تزريق به كمترين حد رساند.
يكي از عارضههاي جانبي مهم تغيير متابوليسم اندروژن مردان، كاهش سطح كلسترول با چگالي بالا)HDL-C( است، كه در كاهش آترواسكلروز (سختي ديواره شريانها) نقش دارد. بنابراين در صورتي كه نتوان براي اين عارضه چارهاي انديشيد مرداني كه در خطر بيماري قلبي قرار دارند نبايد ازMHC استفاده كنند.
اثر ضدبارداري همه انواعMHC ظرف 5/3 تا 5 ماه پس از قطع مصرف از بين رفته و فرد مجددا بارداري خود را به دست ميآورد. يكي از سدهايي كه بر سر ورود اين محصول به بازار وجود دارد اين است كه بعضي از مردان به هورمونهاي ضدبارداري پاسخ نميدهند. اين مقدار از 5 تا 20 درصد متغير است. تئوريهاي مختلفي براي علت اين رويداد عنوان شده اما مكانيسم آن هنوز ناشناخته باقي مانده است. در صورت تكميل مطالعات و برطرف شدن اشكالات اين محصول ورود آن به بازار حتمي خواهد بود.
داروي جديد، خوراكي يا تزريقي
علاوه بر استفاده از وسايل و تكنيكهاي پيشرفته در جلوگيري از بارداري، دانشمندان به ساخت داروهاي جديد هم اميدوارند ادجودين داروي جديد و آنالوگ يك داروي قديميتر به نام لونيدامين ميباشد لونيدامين يك داروي ضد سرطان است كه اثر ضدبارداري آن در سال 1980 كشف شد. البته محققان اثر لونيدامين به عنوان يك داروي ضدبارداري را دنبال نكردند زيرا در مقادير زياد باعث آسيب كليهها ميشود. پس از آن، گروهي از دانشمندان به دنبال مادهاي مشابه بودند كه اثرات سمي كمتري داشته باشد. در سال 1990 تركيبات مشابه مختلفي شناخته شد كه يكي از اين تركيبات 2364 AF يا ادجودين نام دارد.
ادجودين از بلوغ اسپرمها در بيضه جلوگيري ميكند. مصرف اين دارو به صورت خوراكي است و به همين جهت پخش مناسب دارو در بدن يكي از موانع پيشرفت ادجودين است. ماندگاري اين دارو پايين است و كمتر از 35 درصد آن به بافت هدف ميرسد. حتي مصرف اين دارو به صورت تزريقي نيز نتوانسته ميزان رسيدن آن به بافت هدف را افزايش دهد. اخيرا دانشمندان راهحلي براي اين مشكل پيدا كردهاند و با متصل كردن اين دارو به هورمون محرك فوليكول )FSH( تغيير يافته، توانستهاند مقدار بيشتري از اين دارو را به بافت هدف برسانند. ادجودين دارويي جديد است و هنوز مراحل آزمايش حيواني را در دستور كار دارد.
اسپرمهايي كه تخمك را نميشناسند
ساخت داروهايي كه از اتصال اسپرم و تخمك جلوگيري كند اخيرا فكر دانشمندان را به خود مشغول كرده است.
دكتر جوزف هال در حال مطالعه روي داروي ضدبارداري براي مردان است كه برپايه داروي ديگري استوار نيست. دكتر هال ميخواهد دارويي را طراحي كند كه باعث ميشود اسپرم از نظر عملكردي عقيم شود اما روي توانايي حركت و توليد اسپرمهاي جديد تاثير نميگذارد. آزمايشهاي اوليه دكتر هال نشان ميدهد كه داروي او مانع شناسايي تخمك توسط اسپرم و اتصال به آن ميشود.
آنزيمهايي در پوشش سلولي سر اسپرم وجود دارند كه باشناسايي گليكو پروتئينهاي (پروتئين متصل به قند) سطح خارجي تخمك به آن متصل ميشوند و با حل كردن اين ديواره به اسپرم اجازه ورود به تخمك را ميدهند. دارويي كه دكتر هال در حال ساختن آن است كار گليكوپروتئينها را تقليد ميكند و قبل از خروج اسپرمها از بدن مردان به آنزيمهاي اسپرم متصل ميشوند. مرداني كه از اين دارو استفاده ميكنند تعداد طبيعي اسپرم توليد ميكنندو از نظر ظاهري تفاوتي با اسپرمهاي ديگر مردان كه دارو را دريافت نكردهاند ندارند فقط نميتوانند با تخمك اتصال برقرار كنند. اين دارو با هورمونهاي مردان و ميل جنسي كاري ندارد.
تيم علمي دكتر هال اين دارو را در وضعيت آزمايشگاهي روي اسپرم موش صحرايي آزمايش كردند و مشاهده كردهاند كه 98 درصد اسپرمها توانايي اتصال با تخمك را از دست دادهاند. اما وقتي در وضعيت غيرآزمايشگاهي دارو را به موشها خوراندند نتيجه موفقيت چيزي در حدود 90 درصد بود.
موشها با هيچ عارضه جانبي مواجه نشدند و يك هفته پس از قطع درمان توانستند مجددا توانايي باروري را به دست بياورند.
اين دارو هنوز مراحل آزمايشي را ميگذراند و بايد از نظر سميت و سرطانزايي مورد بررسي قرار گيرد و تا وقتي بيخطر بودن آن ثابت نشود نميتوان براي آزمايشهاي انساني از آن استفاده كرد.
درمانهاي گياهي براي جلوگيري از بارداري
در كنار وسايل و مواد شيميايي، دانشمندان و حتي مردم همواره استفاده از يك داروي طبيعي با عوارضي كمتر را ترجيح ميدهند.
تريپتريگيوم ويلفوردي گياهي است كه بيشتر در نواحي جنوبي چين يافت ميشود و براي 2000 سال است كه در طب سنتي چين در درمان تب و لرز، ادم، هپاتيت مزمن، اختلالات پوستي و... استفاده ميشود. ديده شده بود كه بعضي از مرداني كه از اين گياه استفاده ميكنند نميتوانند بچهدار شوند.
اين گياه هنوز روي مردان مورد آزمايش قرار نگرفته است و اطلاعات ما در مورد اثرات ضدبارداري آن از آزمايشهاي انجام شده روي جوندگان و مطالعات گذشته روي مرداني كه براي علل ديگر از اين گياه استفاده كردهاند، ناشي ميشود. اين مشاهدات نشان ميدهد افرادي كه از اين گياه مصرف كردهاند تراكم اسپرم كمتري دارند و اسپرمهاي باقي مانده نميتوانند به خوبي حركت كنند.
براي مصرف اين گياه بايد جوشانده ريشه خشك شده گياه را خورد. البته پزشكان مصرف روزانه اين جوشانده براي جلوگيري از بارداري را توصيه نميكنند بلكه آنها درصدد هستد تا با استفاده از اين گياه بتوانند تركيباتي را به دست آورند كه قابل مصرف به صورت قرصهاي ضدبارداري خوراكي باشد.
مصرف مقادير زياد اين گياه موجب ناراحتيهاي گوارشي و كاهش قدرت دفاعي بدن ميشود.
اين گياه روي ميل جنسي، وزن و يا هورمونها بياثر است و آن را در پله بالاتري نسبت به هورمونهاي ضدبارداري مردانه قرار ميدهد.
جلوگيري از بارداري توسط واكسن
حتما با نقش واكسنها در پيشگيري از ابتلا به بيماريهاي كشنده آشنا هستيد اما شايد با واكسن ضدبارداري بيگانه باشيد.
گروهي از دانشمندان سعي در توليد واكسن ضدبارداري دارند كه باعث تحريك سيستم ايمني برعليه سيستم توليدمثل ميشود. فوايد اين واكسن شامل امنيت، ارزاني و اثر طولاني آن ميباشند. همچنين تعداد دفعات تزريق آن كم است و موجب افزايش وزن يا كاهش ميل جنسي نميشود. مضرات آن شامل تاخير 3 تا 6 هفتهاي براي شروع اثر و نداشتن كنترل روي پايان يافتن تاثير ضدبارداري اين دارو است. براي رفع اين مشكل برخي محققان پيشنهاد كردهاند كه بهتر است در فواصل منظم سطح پادتنهاي خون اندازهگيري شود. اين واكسن باعث واكنش سيستم ايمني در مقابل سلولهاي خاصي از سيستم توليد مثلي ميشود. براي اين كار يك ماده خارجي به سلول هدف متصل ميشود و باعث ميشود تا سيستم ايمني انسان سلول هدف را به عنوان سلول خارجي تشخيص دهد.
آيا زنها به روشهاي ضدبارداري مردان اعتماد ميكنند؟
بيشتر زنها از انواع مختلفي از روشهاي ضدبارداري در طول دوره فعاليت جنسي خود استفاده ميكنند. بعضي وقتها علت اين است كه نيازهاي آنها عوض ميشود و گاهي اوقات از روش قبلي رضايت ندارند. هنوز راهي كه بتواند زنها را براي مدتي طولاني راضي نگه دارد، پيدا نشده است. در يك مطالعه نشان داده شده است كه ميزان رضايت زنان از روشهاي جلوگيري از بارداري به جز بستن لولهها كمتر از 60 درصد است.
مطالعات مختلف انجام شده در نقاط مختلف جهان حاكي از اين مطلب است كه در صورت ورود روشهاي نوين جلوگيري از بارداري مردان به بازار، زنها آنها را به استفاده از اين روشها تشويق خواهند كرد. در مطالعهاي كه روي 450 زن اسكاتلندي انجام شد، 94 درصد آنها نظر مساعد خود را روي هورمونهاي ضدبارداري مردانه عنوان كرده بودند. در مطالعه ديگري كه در شهرهاي كيپتاون، شانگهاي و هنگكنگ انجام شد فقط 2 درصد زنان عنوان كردند نميتوانند به روشهاي مردانه جلوگيري اعتماد كنند. در مطالعه ديگري كه در سال 2002 روي زن و شوهرهاي استراليايي انجام شد، ديدگاه مثبت زنها موجب شد كه مردان نسبت به استفاده از روشهاي جديد ضدبارداري ابراز علاقه كنند.
بنابراين به نظر ميرسد زنها نيز با استفاده مردان از روشهاي جديد جلوگيري از بارداري موافق باشند. با اضافه شدن روشهاي جديد ضدبارداري و بيشتر شدن انتخابهاي زوجها، آنها ميتوانند مناسبترين روش بارداري را با توجه به علاقه و نوع زندگي خود انتخاب كنند و خود و جامعه را در درجه بالاتري از سلامتي قرار دهند.
دكتر امير شيرواني
