آيا تا به حال در مورد بيش حركتي مفصل چيزي شنيدهايد؟ آيا ميدانستيد كه بعضيها دامنه حركت بيشتري در مفاصل خود دارند؟ حتي اگر در اين مورد مطلبي نشنيده يا نخواندهايد لابد تاكنون افرادي را ديدهايد كه ميتوانند دست و پاهاي خود را بيشتر از افراد معمولي حركت دهند. شايد تا به حال فكر ميكرديد كه اين افراد فقط با تمرين توانستهاند اين كارها را ياد بگيرند و ساختار بدن آنها با ديگران فرقي نميكند.
البته شايد خود شما نيز مفاصلي انعطافپذير داريد بنابراين اگر شما هم يكي از اين افراد باشيد حتما تا به حال چيزهاي زيادي در مورد اين وضعيت كشف كردهايد. ممكن است درد مفاصل يا در رفتگي مفاصل را تجربه كرده باشيد. در ضمن اگر فرزند شما هم مانند شما انعطافپذيري مفاصل دارد بايد تاكنون با نقش ژنتيك در بعضي از انواع اين حالت آشنا شده باشيد. همانطور كه بعضي از شما ميدانيد بيش حركتي مفاصل وضعيتي است كه باعث ميشود فرد بتواند مفاصل خود را در دامنه بيشتري حركت دهد. اين حالت در صورتي كه با تمرين كسب نشده باشد ميتواند به صورت ارثي به فرزندان شما منتقل شود.
بيمارياي كه با منعطف بودن بدن اشتباه گرفته ميشود
بيش حركتي مفاصل به حالتي گفته ميشود كه تعداد محدود يا همه مفاصل يك فرد، دامنه حركت بيش از اندازه طبيعي داشته باشند. در صورتي كه شما هم دچار اين حالت هستيد حتما از زمان كودكي به ياد داريـد كـه هـمـيـشـه مفاصل شما انعطافپذيري بيشتري داشتند و ميتوانستند اندامهاي خود را در وضعيتهاي غيرعادي قرار دهيد. به اين وضعيت شلي يا سستي مفصل هم گفته ميشود.
اغلب زنها نسبت به مردهاي همسنشان انعطافپذيرترند، همچنين بعضي از نژادها انعطافپذيري بيشتري نسبت به سايرين دارند. به طور كلي با افزايش سن انعطافپذيري ما كمتر و كمتر ميشود اما هميشه استثناهايي وجود دارد و ديده شده است كه بعضي افراد حتي تا سن 80 سالگي قادر بودهاند بدن خود را به اشكال مختلف تغيير دهند.
چرا دامنه حركت مفاصل زياد ميشود
تاكنون 4 عامل براي اين وضعيت شناخته شده است: شكل انتهاي استخوانها (جايي كه در مفصل حركت ميكند)؛ رباطهاي ضعيف و يا كشيدگي رباطها به علت مشكلات مربوط به كلاژن و ساير پروتئينها ايجاد ميشود (رباطها باندهاي فيبروز و محكمي هستند كه مفاصل را در جاي خود نگه ميدارند)؛ تونوس يا همان كشيدگي طبيعي عضله كه شل يا سفت نگه داشته شدن مفصل را تعيين ميكند؛ و در نهايت احساس شما از حركت مفاصل (اين احساس به شما ميگويد كه مفصل شما در چه وضعيتي است و اينكه آيا بيش از اندازه تحت فشار است يا نه، نام ديگر آن حس عمقي است.)
اين چهار عامل بر افراد مختلف به درجات متفاوت موثر است كه در ادامه با جزئيات بيشتري توضيح داده خواهند شد.
بعضي از مفاصل به طور طبيعي دامنه حركت زيادي دارند، مانند شانه و لگن. هردوي اين مفاصل به صورت گوي و كاسهاي هستند. اگر بخش كاسهايشكل مفصل شما به طور ارثي كمعمقتر باشد، دامنه حركت شما در اين مفصل افزايش خواهد يافت. اگر قسمت كاسهايشكل مفصل لگن شما بيش از اندازه كمعمق باشد آنوقت مفصل شما براحتي از جاي خود در ميرود.
بعضي از مفاصل به طور طبيعي دامنه حركت زيادي دارند، مانند شانه و لگن. هردوي اين مفاصل به صورت گوي و كاسهاي هستند. اگر بخش كاسهايشكل مفصل شما به طور ارثي كمعمقتر باشد دامنه حركت شما در اين مفصل افزايش خواهد يافت. اگر قسمت كاسهايشكل مفصل لگن شما بيش از اندازه كمعمق باشد آنوقت مفصل شما به راحتي از جاي خود در ميرود.
رباطها از انواع مختلف رشتههاي پروتئيني ساخته ميشوند. اين پروتئينها شامل الاستين كه باعث انعطافپذيري ميشود و كلاژن كه استحكام رباط را تامين ميكند، ميباشند. با افزايش سن تمايل رشتههاي كلاژن براي اتصال با يكديگر بيشتر ميشود و يكي از علتهايي كه با افزايش سن مفاصل خشكتر ميشوند همين است. اين رشتهها توسط واكنشهاي بيوشيميايي در بدن ساخته ميشوند و اختلال در يكي از اين واكنشها ميتواند روي رشتههاي پروتئيني اثر بگذارد و باعث ضعيف شدن آنها شده و يا باعث شود كه به آساني كشيده شوند.
در صورتي كه بيشحركتي مفاصل شما به علت تغيير در رشـتـههـاي كلاژن باشد، خصوصا در ناحيه زانو و شست دچار انعطافپذيري ميشود و در سيستم نمرهدهي بيگتون نمره بالايي كسب ميكنيد. اين پروتئينها اثرات ديگري هم دارند. ميدانيم كه زنها نسبت به مردان همسن خود انعطافپذيري بيشتري دارند. اين نشان ميدهد كه هورمونهاي جنسي زنانه بر پروتئينهاي كلاژن اثر ميگذارد. زنها به طور كلي كمي قبل از عادت ماهيانه انعطافپذيري بيشتري احساس ميكنند و اين انعطافپذيري در مراحل آخر بارداري بيشتر هم ميشود. اين حالت به خاطر تاثير هورموني است كه ريلاكسين نام دارد. اين هورمون به لگن اجازه اتساع بيشتري ميدهد تا سر كودك به آساني بتواند از آن عبور كند.
نژادهاي مختلف در ميزان حركت مفاصل خود با هم متفاوتند كه به علت اختلاف در ساختار كلاژن آنها با هم است. به عنوان مثال هنديها دستان انعطافپذيرتري نسبت به اروپاييها دارند.
تونوس ماهيچهاي توسط سيستم عصبي كنترل ميشود و بر دامنه حركت مفاصل تاثير ميگذارد. بعضي از مردم از تكنيكهاي مختلفي براي افزايش تونوس ماهيچه و افزايش انعطافپذيري خود استفاده مـيكـنـنـد، بـه عـنوان مثال يوگا موجب ريلكس شدن عضلات و انعطافپذيرتر شدن مفاصل ميشود. ژيمناستها و ورزشكاران با تمرين ميتوانند دامنه حركت برخي از مفاصل خود را افزايش دهند.
اگر برايتان مشكل است كه وضعيت دقيق مفاصل خود را با چشمهاي بسته تشخيص دهيد، ممكن است دچار بيش حركتي مفاصل شويد.
بيش حركتي چگونه خود را نشان ميدهد؟
اگر به هر يك از علل فوق، بيشحركتي مفاصل داريد پس ميتوانيد هر يك از نشانههاي زير را داشته باشيد. شايعترين نشانه درد است. درد معمولا پس از كار شديد يا ورزش رخ ميدهد. علت آن اين است كه وقتي مفاصل شل هستند ماهيچهها بايد بيشتر كار كنند و در نتيجه ماهيچههاي اطراف مفصل بيش از اندازه كار ميكنند. به نظر ميرسد كه درد از خود مفصل ناشي ميشود ولي در واقع اين درد مربوط به ماهيچههاي اطراف مفصل است كه بيش از ظرفيت واقعي خود فعاليت كردهاند. گاهي اوقات در داخل مفصلي كه بيشحركتي دارد مايع جمع ميشود و باعث احساس سفتي مفصل ميشود. اين كار مكانيسم دفاعي بدن براي جلوگيري از آسيب بيشتر است. درد شما در طول روز بتدريج پيشرفت ميكند و با استراحت در شب بهبود مييابد البته گاهي اوقات شبها نيز درد ايجاد ميشود.
در صورتي كه علت بيشحركتي مفاصل شما تغييرات پروتئين كلاژن باشد، آن وقت كلاژن ساير نواحي بدن شما نيز ضعيف خواهد بود. اين خود موجب بروز فتق يا واريس ميشود. همچنين ممكن است كف پاي شما صاف باشد و اين موجب پادرد با ايستادن طولاني ميشود. كمردرد ميتواند در صورتي كه بستر ستونمهرههايتان شل شده باشد بروز كند. اين مشكلات بدين معني نيست كه شما به بيماري مبتلا هستيد، بلكه آنها فقط پيامدهاي ناخوشايند مفاصلي است كه بيش از مقدار طبيعي انعطافپذيري دارند.
بايد تاكيد كنيم كه فقط بعضي از افرادي كه بيشحركتي مفصل دارند دچار اين نشانهها ميشوند به عللي كه هنوز مشخص نشده است تعداد زيادي از افرادي كه بيشحركتي مفصل دارند هيچمشكلي ندارند.
خطر آسيب به مفاصل جدي است
در صورتي كه مفاصل انعطافپذير بيش از اندازه تحت كشش قرار گيرند احتمال آسيب ديدن آنها افزايش مييابد. گاهي اوقات اين كار باعث در رفتن مفصل ميشود. اين حالت خصوصا در مفصل شانه شايع است و در صورت وقوع بايد به پزشك مراجعه كنيد تا آن را براي شما جا بيندازد. بعضي از افراد به مرور خودشان ياد ميگيرند كه چگونه مفاصل در رفته خود را با دستكاري جا بيندازند.
شما ميتوانيد با انجام نرمشهاي مخصوصي ماهيچههاي اطراف مفاصل را قوي كنيد تا علايم شما بهبود يابند. براي نوع نرمشهايي كه ميتوانيد انجام دهيد، بهتر است با يك فيزيوتراپ مشورت كنيد. نكتهاي كه مهم است اين است كه بايد اين نرمشها را به طور منظم انجام دهيد و در آنها زيادهروي نكنيد ودر صورت لزوم از وزنههاي سبك استفاده كنيد. در هنگام حركت ميتوانيد براي جلوگيري از در رفتن مفاصل از اسپيلنتهاي مخصوص استفاده كنيد يا ميتوانيد از باندهاي كشي مخصوص در اطراف مفصل استفاده كنيد تا آن را از در رفتگي محافظت كند.
درمانهاي مختلف بيشحركتي مفاصل
در صورتي كه استراحت و فيزيوتراپي در كنترل نشانههاي شما موثر نبود، پزشكتان از داروهاي ضددرد استفاده خواهد كرد. در صورتي كه مفاصل شما دچار تورم ميشوند استفاده از داروهاي ضدالتهابي غـيـراسـتـروئـيـدي)NSAIDS( مـفـيـد خـواهـد بـود. شـمـا مـيتـوانيد از ضددردهايي كه به صورت افشانه يا پماد وجود دارند نيز استفاده كنيد.
توجه كنيد كه بايد سعي كنيد تا جايي كه ميتوانيد از جراحي دوري كنيد. زيرا مفاصل انعطافپذير هميشه به سرعت ترميم نميشوند. همچنين بعضي از افرادي كه بيش حركتي مفصل دارند به راحتي دچار خونمردگي ميشوند و در هنگام عمل به خون بيشتري نياز پيدا ميكنند. هرچند اگر بدشانسي آورديد و دچار پارگي تاندون شديد مجبوريد براي درمان به جراحي روي بياوريد. از اعمال جراحي چون برداشتن كشككي كه بكرات دچار دررفتگي ميشود يا پايدارسازي مفصلي كه شل است با گيره بايد اجتناب كرد، زيرا احتمال استئوآرتريت را بالا ميبرد. در حال حاضر تحقيقاتي در حال انجام است كه بتوان با ليزر مفاصل را محكمتر نمود. به نظر ميرسد كه اين روش در كوتاهمدت موجب پايداري مفصل ميشود، اما اثرات و عوارض طولانيمدت آن هنوز شناخته نشده است. در حال حاضر اين تكنيك فقط در مراكز خاصي انجام ميشود.
از خطرات استئوآرتريت آگاه باشيد
بيشتر پزشكان تصور ميكنند بيش حركتي مفاصل با استئوآرتريت زودرس مرتبط است. در يك مفصل طبيعي انتهاي استخوانها توسط يك لايه نرم و لغزنده به نام غضروف پوشيده ميشود كه به تعديل فشار وارده به مفصل كمك ميكند و به انتهاي استخوانها اجازه ميدهد تا آزادانه در كنار هم حركت كنند. استئوآرتريت موجب نازك و خشن شدن مفصل ميشود كه درد و سفتي مفصل را در پي دارد. اگر بيش حركتي شما به علت سطوح استخواني بدشكل يا حس عمقي غيرطبيعي مفصل است احتمال آن كه دچار استئوآرتريت شويد بيشتر است.
بايدها و نبايدهاي بيش حركتي مفاصل
همانطور كه قبلا توضيح داده شد بعضي از ورزشها موجب بدتر شدن علايم شما خواهند شد. ورزشهاي كم برخورد براي شما مناسبترند. براي مثال شما نبايد اسكواش بازي كنيد زيرا حركتهاي پيچشي مفصل در آن زياد است.
بيشحركتي مفاصل به حالتي گفته ميشود كه تعداد محدود يا همه مفاصل يك فرد، دامنه حركت بيش از اندازه طبيعي داشته باشند. در صورتي كه مفاصل انعطافپذير بيش از اندازه تحت كشش قرار گيرند احتمال آسيب ديدن آنها افزايش مييابد. گاهي اوقات اين كار باعث در رفتن مفصل ميشود. اين حالت خصوصا در مفصل شانه شايع است و در صورت وقوع بايد به پزشك مراجعه كنيد تا آن را براي شما جا بيندازد.
بچهها نبايد از فعاليت فيزيكي منع شوند. مهم اين است كه از كشيده شدن بيش از حد مفصل جلوگيري شود. شنا كردن مفيد است زيرا وزن بدن توسط آب نگه داشته ميشود؛ ركابزني نيز اينگونه است. نرمشهايي كه توسط فيزيوتراپ تجويز ميشوند نيز مفيدند.
رژيم غذايي خاصي براي كمك به بيش حركتي مفاصل توصيه نميشود، اما هدف شما بايد مصرف غذاهاي سالم و متعادل باشد تا وزن خود را تحت كنترل داشته باشيد.
تغييرات آب و هوايي (تغييرات دما و رطوبت) روي نشانههاي شما بيتاثير است.
داشتن مفاصل انعطافپذير بيفايده هم نيست
بيش حركتي مفاصل مزاياي خاص خود را دارد. اين گونه مفاصل ميتوانند در ورزشهايي چون ژيمناستيك و شيرجه مفيد باشند. دوندگان دوي با مانع بايد دامنه حركت بالايي در مفصل لگن داشته باشند و شناگران، بهخصوص آنهايي كه شناي پروانه انجام ميدهند نيازمند شانههايي با دامنه حركت بيشتر هستند.
انگشتان انعطافپذير براي نوازندگان كيبرد و سازهاي زهي كارآمد است.
بسياري از پيانيستها و ويولونيستهاي مشهور از انعطافپذيري خيرهكنندهاي در انگشتانشان برخوردارند.
همانطور كه ديديد بيش حركتي مفاصل علاوه بر مشكلاتي كه ميتواند براي شما پيش آورد مزايايي هم دارد. به ياد داشته باشيد در صورتي كه بيش حركتي براي شما مشكل خاصي را پديد نياورده است نياز به اقدامات درماني نميباشد و فقط كافي است كه احتياطات لازم را رعايت كنيد و با همكاري انعطافپذيري بيش از حد مفصل خود ديگران را حيرتزده كنيد!
منبع: www.arc.org.uk
سيستم نمرهدهي بيگتون
روشي براي اندازهگيري بيشحركتي مفاصل
تفاوت بين افراد مختلف، اندازهگيري بيشحركتي مفاصل را دشوار ميسازد. براي سالها مشهورترين سيستمي كه مورد استفاده قرار ميگرفت، سيستمي بود كه توسط كارتر و ويلكينسون طراحي و توسط پروفسور پيتر بيگتون تكميل شده بود. اين سيستم اغلب با عنوان سيستم نمرهدهي بيگتون شناخته ميشود و هنوز هم از آن استفاده ميشود.
در اين روش فرد 5 حركت مختلف را انجام ميدهد كه 4 تا از اين حركات در هر دوسمت بدن انجام ميگيرد و به ازاي هر يك از حركاتي كه ميتواند انجام دهد يك امتياز دريافت ميكند. بدين ترتيب حداكثر امتياز 9 خواهد بود. امتياز بيشتر افراد كمتر از 2 ميباشد و فقط حدود 3 يا 4 نفر از هر 1000 فرد سالم امتياز 4 يا بالاتر ميگيرند. اگر امتياز 4 يا بالاتر كسب كرديد و در عين حال براي مدت بيش از 3 ماه در 4 مفصل يا بيشتر درد داشتيد، احتمال اينكه بيش حركتي داشته باشيد زياد است اما هنوز بايد با پزشك مشورت كنيد تا مطمئن شويد علت نشانههاي مفصلي شما بيش حركتي است و چيز ديگري دليل درد مفاصل نيست.
با وجود اينكه امتيازدهي بيگتون روش مناسبي است، پزشكان فاكتورهاي ديگري را نيز براي قطعي كردن تشخيص بيشحركتي مفاصل مد نظر قرار ميدهند. معيار بريگتون 1998 موارد ديگري را نيز مد نظر قرار داده است. مانند اين مساله كه بعضي از مردم داراي بيشحركتي مفاصل در كمتر از 4 مفصل هستند و اينكه بيشحركتي ميتواند جداي از مفاصل، ساير قسمتهاي بدن را نيز تحتتاثير قرار دهد. پزشكان براي قطعي كردن مفاصل به جدولي مراجعه ميكنند كه حاوي دو دسته معيار حداقلي و حداكثري (ماژور و مينور) است. در صورتي تشخيص بيشحركتي مفاصل براي پزشك قطعي ميشود كه هريك از موارد زير وجود داشته باشند:
دو معيار ماژور، يا يك معيار ماژور به همراه دو معيار مينور، 4 معيار مينور و يا دو معيار مينور به همراه ابتلاي قطعي يكي از بستگان درجه اول (والدين، فرزند، برادر يا خواهر) به بيشحركتي مفاصل.
دكتر امير شيرواني
