به بهانه سالروز تولد پروفسور محمود حسابی؛
نگاهی کوتاه به زندگی یک مردِ بزرگ
پروفسور محمود حسابی در چهارم اسفند 1281 در تهران متولد شد. البته در برخی منابع روز تولدش سوم و پنجم اسفند هم قید شده است. در پنج سالگی همراه با خانواده عازم بیروت شد. پدرش معز السلطنه، کنسول ایران در سرزمین شامات بود اما پس از مدت کوتاهی، خانواده اش را برای همیشه ترک کرد.
بدین ترتیب محمود حسابی به همراه مادر و برادرش، غریب و آواره و تنها، در منزل نگهبان سفارتخانه ایران در بیروت، به سختی روزگار می گذراند. اما به واسطه دلسوزی و پیگیریِ مادرش، در این دوران سخت، از رشد و یادگیری غافل نشد و تحصیلات متوسطه را در یک کالج آمریکایی و تحصیلات عالیه را در رشته ادبیات دانشگاه بیروت گذراند.
پس از آن به تحصیل در رشته راه و ساختمان، سپس معدن و بعد ریاضیات و ستاره شناسی پرداخت و در همه این رشته ها موفق به اخذ مدرک شد. وی ضمن تحصیل، در یک دفترخانه اسناد رسمی در بیروت، یک آزمایشگاه بیولوژی در لبنان، یک بیمارستان و سپس راه آهن برقیِ فرانسه، به کار و کسب درآمد مشغول بود.
ورود به دنیای فیزیک
محمود حسابی که همچنان از هیچ کدام از علوم و موقعیت های کاری که طی سال ها آموخته و تجربه کرده بود، رضایت خاطر نداشت، با راهنمایی استادش، سراغِ یک فیزیکدانِ مشهور رفت و پس از پذیرفته شدن در آزمون اولیه، قدم به دنیای شیرین و پیچیده فیزیک گذاشت و طی یک تلاشِ شبانه روزیِ سه ساله، موفق به اخذ دکترای فیزیک از دانشگاه سوربن فرانسه شد و چنان پیشرفت کرد که، موفق به ملاقات اینشتین و ارائه نظریه «بی نهایت بودن ذرات» و کسب نشانِ علمی دانشگاه فرانسه گشت.
بازگشت و خدمت صادقانه به وطن
پروفسور حسابی، پس از سال ها پژوهش و تحقیقات و فعالیت های علمی، به فکر بازگشت و خدمت به وطن افتاد و قدم به خاک ایران گذاشت. او در ایران با تلاش و پشتکار فراوان، موفق به اقدامات چشمگیر در مسیر رشد و توسعه و آبادانیِ کشور شد. از جمله: تأسیس دارالمعلمین تهران، تأسیس دانشسرای عالی و تدریس دروس فیزیک و مکانیک، ایجاد اولین ایستگاه هواشناسی، تأسیس انجمن ژئوفیزیک ایران، برپایی اولین رصدخانه نوین، نقشه برداری و احداث راه آهن تهران، پایه گذاری مرکز تحقیقات اتمی، ساخت اولین رادیو در کشور و نصب اولین دستگاه رادیولوژی و...
ز گهواره تا گور!
پروفسور حسابی ضمن ارائه خدمات صادقانه به وطن از فعالیت های علمی مثل عضویت در کنگره ریاضیات اسلو در نروژ، عضویت در کنفرانس علمی پرینستون، عضویت در انستیتو تحقیقات هسته ای شیکاگو، عضویت در آکادمی علوم نیویورک، عضویت در کنفرانس اتمی ژنو، عضویت در انجمن فیزیک اروپا و... نیز غافل نبود. او به چهار زبانِ زنده دنیا مسلط بود و حدود ۲۵کتاب و مقاله و رساله از او به جا مانده است.
ایشان در صبح روز دوازدهم شهریور 71، پس از یک دوره طولانی بیماری درگذشت. هر چند گاهی توسط عده ای درباره توانمندی و خدمات پروفسور حسابی اغراق های زیادی شده، اما همه در این ویژگی استاد هم عقیده هستند که ایشان به خاطر زندگی در فقر بهانه های متعددی برای پیشرفت نکردن و پس از آن فرصت های بسیاری برای تحصیل و زندگی در خارج از کشور داشت، اما همیشه مسیر خواستن و توانستن را ادامه داد و در بسیاری عرصه ها مرد نخستین علم و حتی فرهنگ کشور شد و با آن جایگاه علمی، برای علمایی چون علامه جعفری و شهید مطهری احترام خاصی قائل بود و همین روحیه تلاش، پشتکار، احساس مسئولیت و تواضع از او مردی بی بدیل ساخت.
